خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، زهره برهمند، كتابدار كتابخانه شهيد باهنر مشهد: پايه كتابداري كه از دوره هاي پيشين با پيدايش دانش مدون پديد آمده بود، از نيمه قرن نوزدهم با انقلابي شگرف روبرو شد. اساس اين انقلاب در پايان قرون ميانه با اختراع چاپ گذاشته شد و با گذشت دوره‌هاي نوزايي، روشنگري و انقلاب صنعتي مجموعه كيفي و كمي نوشته‌ها به آنجا رسيد كه انفجار دانش روي داد. از يك سو انفجار جمعيت و پيشرفت آموزش، شمار كساني را كه جست‌وجوگر دانايي‌ها بودند و كتاب مي‌خواندند، به سرعت‌ بالا برد و از سوي ديگر انفجار دانش بشر را با دريايي درهم از نوشته ها رو به‌رو كرد. كتابدار كه از ابتدا ميان دانش مدون و انسان جوياي دانش بود، به ناچار در حرفه خويش جنبشي عظيم خلق كرد.

كتابداران كتابخانه‌هاي بزرگ در مديريت كتابخانه‌ها، نظم فهرست‌ها  و استفاده از مجموعه‌ها عقايدي تازه عرضه كردند. افراد صاحبنظري هم خويش را مصروف اين رشته بكر كردند، آثاري بنيادي پديد آوردند، سيستم‌هاي رده بندي طرح ريختند، قوانين اساسي ساختند، انجمن ها به پا كردند و كتاب ها و مقاله ها منتشر كردند.

تكنولوژي كه خود در انفجار دانش نقشي موثر بازي كرده بود در پديده دانش شناسي نيز راه يافت و انقلاب اطلاعات را دامن زد. به ياري ماشين‌هاي الكترونيك، نگهداري و بازيابي يافته‌ها و دانسته‌ها‌ي علمي شكلي نو به خود گرفت و پاره اي از دانشمندان دورانديش فرداي دانش‌شناسي را به شكلي تصوير كردند كه گرچه افسانه آميز مي نمايد اما مراحلي از آن تاكنون پيموده شده است.

كتابخانه عمومي موسسه اي است كه  روي همه افراد جامعه باز است و بدون تبعيض در توانايي مالي شخص، دسترسي يكساني را براي همه افراد جامعه و افراد با نيازهاي خاص فراهم مي‌كند. همچنين كتابخانه عمومي دسترسي به اطلاعات را به اشكال متفاوت فراهم مي‌كند. اخيرا كتابخانه‌هاي عمومي براي افرادي كه سواد رايانه‌اي دارند دسترسي به خدمات الكترونيكي و استفاده از رايانه‌هاي كتابخانه را فراهم مي‌كند.

تنها داشتن كتاب در قفسه‌ها براي كتابخانه كافي نيست. داشتن رايانه و فراهم آوردن دسترسي به اينترنت كافي نيست. كافي نيست كه فقط دسترسي به منابع ارزشمند چاپي و الكترونيكي و پايگاه هاي اطلاعاتي را فراهم كنيم. بدون وجود كاربراني كه بدانند چگونه از اين منابع اطلاعاتي استفاده كنند، رسالت كتابخانه براي رفع نياز اطلاعاتي افراد انجام نگرفته است. مواد و اطلاعات الكترونيكي پيش شرط‌هاي مهم براي سواد اطلاعاتي هستند، اما كافي نيستند.

در گذشته دسترسي به اطلاعات امتياز عده كمي از جامعه بود، اما اكنون حقي اساسي براي هر شهروند به حساب مي‌آيد. اكنون كه در حال ورود به عصر مجازي هستيم، شرايط زندگي مردم، بسياري از آن‌ها را از نظر فناوري و فيزيولوژيكي براي پذيرش كتابخانه مجازي آماده كرده است.

آلكس كلاگكيست (Alex Klugkist) كتابدار دانشگاه گرونيگن هلند در انجمن علمي بين المللي يونسكو در سال 2001 آينده كتابخانه را در چهار جنبه تصوير كرده است:

1- كتابخانه دروازه اطلاعات خواهد بود. اطلاعات مي تواند به هر شكل و يا در نقطه اي وجود داشته باشد.

2- به علت پيچيدگي روزافزون شبكه هاي اطلاعاتي، كتابخانه مركز تخصصي اطلاعات خواهد بود.

3- كتابخانه همچنان به عنوان نهادي فيزيكي وجود خواهد داشت. البته به فقط به عنوان محيطي براي برگزاري جلسات اجتماعي يا تجمع دانشمندان و دانشجويان، بلكه به عنوان مكاني براي فراهم كردن اطلاعات پيشرفته براي كاربر و حمايت فني از وي.

4- در دهه‌هاي آينده كتابخانه همچنان اهميت خود را به عنوان منبع و مركز چاپي حفظ خواهد كرد.

بعضي كتابخانه مجازي را كتابخانه اي مدرن بدون ديوار، كتاب و كتابدار تعريف مي‌كنند. در تعريف ديگر، كتابخانه مجازي را رابطي براي فعاليت هاي اطلاعاتي شامل پست الكترونيكي، تله كنفرانس و گروه‌هاي خبري در نظر مي گيرند. اما تعريف كلي تر كتابخانه مجازي آن چنان كه تيلور فيتچت، كتابدار دانشگاه سينسيناتي اوهايو آمريكا عنوان كرده به شرح زير است: 
« كتابخانه اي كه كليه سيستم هاي دسترسي، دريافت و محافظت و همچنين سيستم هاي آموزشي و ارتباطي را در بر مي گيرد».

كتابخانه مجازي از ديدگاه فيتچت، كتابخانه اي جهاني با سيستم ارتباط جهاني است. از اين ديدگاه كتابخانه مجازي همه آثار مهم كتابخانه‌ها و مراكز تحقيقاتي سراسر دنيا را در بر مي گيرد و براي همه افراد، در هر جا و هر زماني قابل استفاده است. فيتچت، اينترنت را به عنوان پيوند دهنده منابع و تسهيل كننده ارتباطات ميان كاربران و منابع، يكي از اجزاي ضروري كتابخانه مجازي دانسته است. 

نخستين گام كتابخانه در ورود به دنياي مجازي را جمع آوري الكترونيكي مي‌دانند. البته مهم ترين گام، رواج فهرست‌هاي ماشين خوان (مارك) در دهه 1960 دانسته شده كه موجب ايجاد انقلابي در سيستم‌هاي كتابخانه اي شد. در عمل، اصطلاح مارك به طور عمومي به فهرست‌ها و فرمت كامپيوتري كه در آن ذخيره شده اند اطلاق مي شد. مارك امروز، فراتر از تك نگاشت‌ها رفته و شامل فهرست‌هاي اقلام ديگر كتابخانه چون نشريات ادواري، آرشيوها و نسخه‌هاي خطي نيز مي‌شود.

فناوري اطلاعات با ارايه جايگزين‌هايي براي سلسله مراتب‌ها، باعث دگرگوني در طراحي سازماني شده است. اين تغييرات نياز به جهت گيري جديدي در فلسفه مديريتي مديران كتابخانه دارد كه شامل سبك هاي مشاركتي تر و مردم مدارتر مديريت و تمركز زدايي وظايف كتابخانه است و براساس مهارت‌هاي افراد و نه مزاياي موقعيت سلسله مراتبي پست و مقام آن‌ها شكل مي‌گيرد.

رشد شگفت آور فناوري در رايانه، ارتباطات از راه دور و نشر الكترونيكي نياز به توسعه مهارت‌هاي حرفه اي كتابداران براي فراهم آوري، دسترسي و بازيابي و اشاعه اطلاعات دارد. امروزشعار «حق دانستن» و جريان آزاد اطلاعات، موانع سياسي و جغرافيايي را پشت سر گذاشته است.  استفاده كنندگان از كتابخانه انتظار دارند كه پاسخ خود را در اسرع وقت كسب كنند. استفاده از اينترنت براي به اشتراك گذاشتن و جمع آوري اطلاعات افزايش يافته است. دانش در اشكال مختلف وجود دارد و تمام اين اشكال بايد در دسترس همگان باشد. 

نظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي به سرعت در سيستم‌هاي بازيابي اطلاعات رخنه كرده اند. شبكه‌ها در مبادله جهاني اطلاعات داراي اهميت هستند. بنابراين مهارت‌هايي كه براي پيشرفت كتابداران مورد نياز است بايد به استفاده كننده اين حق را بدهد كه از دامنه وسيعي از اطلاعات و با اشكال متنوع، اطلاعات مورد نياز خود را انتخاب كند. اين مهارت‌ها بايد دسترسي به تمام اشكال اطلاعات را از طريق تمام  نقاط محتمل دسترسي و فهرست و پايگاه‌هاي اطلاعاتي فراهم كند.

با اين تفاسير، در آينده نزديك كتابخانه تنها در صورتي شكل مناسبي خواهد داشت و به حيات خود ادامه خواهد داد كه كتابدار بتواند مهارت هاي لازم را كسب كند و آمادگي براي تغييرات شغلي را به دست آورد. كتابدار بايد دانش و مهارت حرفه اي كسب كند. بايد خصوصيات آموزشي، سازماني، فصاحت و برخورد خوب داشته باشد. به طور كلي اين خصوصيات در مقايسه با خصوصياتي كه كتابداران فعلي بايد كسب كنند  جديد نيستند اما با جزييات بيشتر، مسووليت‌ها و رفتارهاي شغلي جديدي را در برمي‌گيرد. آينده از آن كتابداراني است كه مي خواهند و مي‌توانند اين موارد را در نظر بگيرند. چرا كه اگر كتابداران نقشي كارآمد و موثر در درك و جذب تغييرات فناوري‌ها در انتقال اطلاعات به عهده نگيرند، نمي‌توانند پاسخگوي نيازهاي استفاده كنندگان باشند. 

ايجاد كتابخانه‌هاي ديجيتال و فناوري‌هاي وابسته  بر استخدام، برنامه ريزي و پيشرفت دوره، مقام اجتماعي و كيفيت كاري تاثير مي‌گذارد. در اين ميان نقش كليدي كتابداران اين است كه با روش‌هاي جديد پردازش اطلاعات و بازيابي آنها آشنا شوند و در فراگيري مهارت‌هاي لازم براي حرفه خود كوشا باشند.