سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «ذی‌قار؛ نخستین جنگ اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان» نوشته محمدرضا چیت‌ساز به‌عنوان پژوهشی نوین در تاریخ ورود اسلام به ایران از سوی نشر وزن دنیا منتشر شده است. این کتاب به جایگاه این جنگ در دوره ساسانی می‌پردازد. در این پژوهش، روایت‌های رایج درباره زمان، مکان و سبب جنگ ذی‌قار نیز بررسی شده است. این کتاب بخشی از پژوهشی گسترده با عنوان ورود اسلام به ایران است که در پنج دفتر تدوین شده است.
کتاب پس از پیشگفتار در هشت بخش تنظیم شده است. جنگ ذی‌ریالار در کهن‌ترین گزارش‌ها، بازگویان (راویان) جنگ ذی‌قار و سخن پیامبر درباره این جنگ، نام ذی‌قار، جانمایی جنگ ذی‌قار، زمان‌یابی جنگ ذی‌قار، جنگ ذی‌قار، پیامبر اسلام و جنگ ذی‌قار و پس از جنک ذی‌قار بخش‌های کتاب را دربردارد. یادداشت‌ها، نقشه‌ها و نمودار دودمانی، فهرست مآخذ و منابع، نمایه نام‌ها، جای‌ها، کتباها، قبیله‌ها و تیره‌ها، جنگ‌ها، اسب‌ها و سوره‌ها پایان‌بخش کتاب را شامل می‌شود.
ورود اسلام به ایران در زمان خود پیامبر(ص)
هم نوشته‌های کهن و هم بیشتر پژوهش‌های نوین، آغاز ورود اسلام به ایران را زمان ابوبکر، در سال ۱۲ قمری، می‌دانند؛ اما از نظر مؤلف کتاب «ذی‌قار»، این دیدگاه دیگر پذیرفتنی نیست. آگاهی‌های نوینی که از برخی نوشته‌های سریانی، یونانی و عربی و نیز از کاوش‌های باستان‌شناسی به‌دست آمده است، نشان می‌دهد که ورود اسلام به ایران در زمان خود پیامبر (ص) و در سال ۷ قمری آغاز شده است.
پیامبر در واپسین سال‌های اقامت خود در مکه، پیش از هجرت به مدینه، در دیدار با بزرگان قبیله بنی‌شیبان، که در مرزهای غربی ایران ساسانی و کناره‌های رود فرات می‌زیستند، آنان را به یورش به مرزهای ایران تشویق کردند. چندی پس از این درخواست پیامبر، جنگ ذی‌قار، در سال‌های ۲ و ۳ قمری، میان اعراب بنی‌شیبان و ایرانیان رخ داد.
نخستین رویارویی اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان
در این پژوهش، دیدگاه رایج درباره زمان آغاز ورود اسلام به ایران بازخوانی شده است. بر اساس آنچه در معرفی کتاب آمده، هم نوشته‌های کهن و هم بیشتر پژوهش‌های نوین، آغاز ورود اسلام به ایران را به زمان ابوبکر بن ابی‌قحافه در سال ۱۲ق/۶۳۳م نسبت می‌دهند، اما یافته‌های تازه از برخی نوشته‌های سریانی، یونانی و عربی و همچنین کاوش‌های باستان‌شناسی و بررسی سکه‌های واپسین شاهان ساسانی، روایت دیگری را پیش می‌کشند.
بر پایه این پژوهش، ورود اسلام به ایران در زمان پیامبر و در سال ۷ق/۶۲۸م با لشکرکشی خالد بن ولید و چهار جنگ حفیر، ابله، بس‌راه و زنجیره آغاز شده است. در این میان، چند جنگ دیگر، از جمله دومه‌الجندل، لشکرکشی به سوی آتشکده ساسانی در یمامه و جنگ ذی‌قار، پیش از این چهار جنگ رخ داده‌اند. نویسنده، جنگ ذی‌قار را نخستین رویارویی اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان می‌داند.
جنگ‌های چندین ساله خسرو پرویز با رومیان
کتاب به جایگاه جنگ ذی‌قار در دوره ساسانی می‌پردازد. در این پژوهش، روایت‌های رایج درباره زمان، مکان و سبب جنگ ذی‌قار نیز بررسی شده است. بیشتر پژوهشگران این جنگ را مربوط به پیرامون ۶۰۴م تا ۶۱۰/۶۱۱م می‌دانند و اسباب آن را به موضوعاتی مانند خودداری نعمان بن منذر، فرمانروای لَخْمی دست‌نشانده ایران در حیره، از فرستادن دخترش برای همسری خسرو پرویز، برکناری و کشته‌شدن نعمان، پس‌ندادن میراث جنگی او و موضوع حق امنیت راه کاروان‌های ایرانی نسبت داده‌اند. با این حال، در کتاب تاکید شده که این موارد به‌دلیل نادیده‌گرفتن برخی اسباب بنیادین جنگ در مآخذ نمی‌توانند به‌تنهایی روایت کاملی از آغاز آن ارائه دهند.
زمان، جای جنگ و سبب یا اسباب بنیادین این جنگ چیزهای دیگری است. نشانه‌های این اسباب یک بنیادین را که کمتر بررسی شده‌اند و گاهی هیچ بررسی نشده‌اند، می‌توان در سه بخش یافت: نخست، جنگ‌های چندین ساله خسرو پرویز با رومیان؛ دوم، شمار زیادی نوشته‌های کهن، به‌ویژه سروده‌های شاعران عرب پیش از اسلام و هم‌زمان با بروز دین جدید اسلام؛ سوم، پیوندهای این جنگ با پیامبر اسلام. نادیده گرفتن هر یک از این سه سرچشمه، پژوهشگران جنگ ذی‌قار را به کژراهه می‌کشاند. جنگ‌های چندین ساله خسرو پرویز با رومیان را باید در نوشته‌های کهن رومی، سریانی ارمنی عربی و فارسی یافت. سروده‌های شاعران عرب نیز در دیوان‌هایی که از آنها به جای مانده یا سروده‌های پراکنده ایشان که لابه‌لای نوشته‌های کهن دیگر یافت می‌شود موجود است. افزون براین پیوندهای این جنگ با پیامبر اسلام در بعضب نوشته‌های سَیره و مَغَاری همچنین انبوهی از مَعَاجِم و صِحَاح دیده می‌شود.
سنجش رویدادهای ایران پیش از اسلام و گاه‌شماری میلادی
در این نوشتار که بخشی از پژوهشی بزرگتر به نام «ورود اسلام به ایران» است، میان اعراب مسلمان (پیروان پیامبر اسلام) با اعراب پس از اسلام، تفاوت گذاشته شده است. گروه نخست در زمان جنگ ذی‌قار آشکارتر و البته کوچک‌تر بودند اما گروه دوم فراگیرتر بزرگتر و تا اندازه‌ای، همه‌گیرتر از گروه نخست به شمار می‌رفتند؛ زیرا هم گروه نخست و هم اعراب غیر مسلمان را در برمی‌گرفتند.
شیوه رایج و درست سال‌یابی و سنجش رویدادهای ایران پیش از اسلام استفاده از گاه‌شماری میلادی است. همچنین شیوه رایج و درست سال‌یابی و سنجش رویدادهای سال‌های نخستین اسلامی استفاده از گاه‌شماری هجری قمری است. در این نوشتار رویدادها با هر دو گاه‌شماری هجری قمری (ق) و میلادی (م) نشان داده شده است باید دانست، در سنجش و برابرنهاد سال‌های قمری با میلادی، یک سال قمری اغلب برابر با دو سال میلادی است، همان‌گونه که یک سال میلادی اغلب برابر با دو سال قمری است اما گاه یک سال قمری برابر با یک سال میلادی است یک سال قمری درون یک سال میلادی جای گرفته است. گاه نیز یک سال قمری برابر با سه سال میلادی است و این به سبب آن است که سال قمری (۳۵۴) روز) نزدیک به یازده روز از سال میلادی ۳۶۵ روز کوتاه‌تر است؛ بنابراین برابر نهاد درست سال‌های قمری با سال‌های میلادی گاه با چالش‌هایی روبه‌روست؛ مگر آن که ماه یا روز آن رویداد آشکار باشد. اینجا برای درستی هرچه بیشتر سنجش سال‌ها، از چندین نوشته کهن و جدید هم چنین سنجش آنها با هم استفاده شده است:
نخستین لشکرکشی‌های اعراب به ایران در آثارالباقیه
برابر نهاد زمان نوروزها با ماه‌های عربی از ۱ تا ۳۵۰ ق که ابو عبد الله حمزه اصفهانی د. پ. ۳۵۱ ق / ۹۶۲م در تاریخ سنی مُلوک الأَرْض و الانبیاء آورده است (۱۵۸-۱۸۷) زیگ‌ها (جداول) و آگاهی‌های ارزشمندی که ابوریحان بیرونی در ۴۴۰ ق / ۱۰۴۸م درباره تاریخ پادشاهان ساسانی از آغاز تا پایان همراه تاریخ پادشاهان، یمن حیره و غسانیان همچنین تاریخ‌های مهم رویدادهای زندگانی پیامبر از آغاز تا پایان و نخستین لشکرکشی‌های اعراب به ایران در الآثارُ البَاقِیَه عَنِ القُرون الخالیه ارائه کرده است (۱۳۵-۱۶۷)؛ گاه‌شمار بسیار ارزشمند فردیناند وسْتِنْفِلد (۱۸۵۴م) زیگی که تئودور نولدکه از روزهای نوروز در دوره ساسانی تهیه کرده است.
گاه‌شماری در ایران از حسن تقی‌زاده ۱۳۱۶ش/ ۱۹۴۷م، با اضافات ۱۳۵۷ش/ ۱۹۷۸م)، به ویژه چندین مقاله نیکوی دیگرش درباره گاه شماری و تاریخ‌های دوره ساسانیان (۱۹۳۵، ۱۹۳۷، ۱۹۳۷-۱۹۴۲، ۱۹۴۳)، گاه‌نامه تطبیقی سه هزار ساله احمد بیرشک (۱۳۶۷) و سرانجام زیگ‌های ویرایش شده روزشمار سال‌های ۶۰۲-۶۳۳م برابر با هشت سال پیش از زاده شدن محمد بن عبدالله (پیامبر آینده اسلام تا درگذشت پیامبر در ۱۱ق، گردآوری نویسنده این نوشتار (چاپ نشده) زمان درگذشت افراد همواره محل گفت‌وگو بوده است. اینجا رایج‌ترین سال آمده است.
ذی‌قار جای تمدن باستانی سُومِر است
در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «سال‌های پایانی ساسانیان، پس از پراکندگی تیره‌های بکر بن وائل در زمستان، از غرب فرات تا یَمامَه که حَجُر، مرکز آن، نزدیک ریاض کنونی بود. با آمدن تابستان و کمبود آب، همۀ تیره‌ها برای دسترسی به آب‌دهی برای مردم و چهارپایانشان به سوی شرق و رود فرات رهسپار می‌شدند و در آبگاه ذی‌قار گرد می‌آمدند. اینک چند جای را به این نام می‌توان برشمرد؛ استان ذی‌قار که پیش‌تر منتفک نام داشت و زمان جمهوری عراق، استان ناصریه نامیده شد. در ۱۳۴۸ش/ ۱۹۶۹م دولت بَعث عراق به خاطر گرایش‌های ملی‌گرایانۀ عرب، نام ذی‌قار را برای این استان برگزید تا یادآور شکست ایرانیان در برابر اعراب باشد. استان ذی‌قار جای تمدن باستانی سُومِر است و ویرانه‌های شهرهای باستانی، مانند اور اریدو، لاگاش و نین‌گیرسو در آن بازمانده است.
این استان جنوب شرقی عراق، شمال استان‌های مثنی و بصره، جنوب استان‌های میسان و واسط و جنوب‌شرقی استان قادسیه جای گرفته و مرکز آن شهر ناصریه است. ذی‌قار دیگر، اندکی شمالی‌تر، در بخش شمالی استان مثنی است و شاید (؟) نامش از نامِ مثنی بن حارثه شیبانی، از فرماندهان جنگ ذی‌قار گرفته شده باشد؛ زیرا مثنی از تیرۀ بنی‌مُره بن دخل بن شبیان بود که جایگاهشان کم‌وبیش در همین استان مثنی بوده است. در نوشته‌های کهن، ذی‌قار نزدیک(جنوب؟) کوفه دانسته شده اما جای آن به درستی شناسایی نشده است. اگرچه همۀ این جای‌ها می‌توانسته‌اند از آب رود فرات سیراب شوند. جنگِ ایرانیان و اعراب در ذی‌قاری روی داده که آبگاه و برکه ای بزرگ بوده؛ بنابراین شاید نتوان همۀ این‌ها را آبگاه و برکه دانست. نوشته اند آن زمان، اغلب با کشتی راه آبیِ کوفه تا ذی‌قار را که نزدیک نود (شاید تا ۱۴۰ ک؟) بود، می‌پیمودند.
همچنین ذی‌قار چندان از قادسیه دور نبوده است. از سوی دیگر، جنگ ذی‌قار خود از چند جنگ دیگر به نام های قراقر و (یا) جنو (انحبا، پیچ) ذی‌قار (که بزرگ‌ترین این نبردهاست) جُبابات ذات العُجرُم (ذوالعجرم) عدوان (عدوانه؟) و بطحاء (دشت، مسیل) پدید آمده است. نام‌های نزدیک دیگری مانند آدم راحصه و آبِ عَدوانه (عدوان؟) نیز با جنگ ذی‌قار پیوند دارند. از سوی دیگر باید به واژۀ زیگورات نیز نگاهی انداخت. زیگورات به نیایشگاه‌های بزرگ بلند، طبقه‌طبقه‌ای و روی هم گفته می‌شد که از دوران باستان (سومر، ایلام، اکد، بابل و آشور) بر جای مانده بود. این واژۀ (سومری؟) باید زیقورات و ریشه آن زَقار برابر با بلندسازی بوده باشد.»
کتاب «ذی‌قار؛ نخستین جنگ اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان» نوشته محمدرضا چیت‌ساز به‌عنوان پژوهشی نوین در تاریخ ورود اسلام به ایران، در ۳۸۴ صفحه و با قیمت یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان از سوی نشر وزن دنیا منتشر شده است.
نظر شما