به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در مشهد، کتابخوانی زمانی می‌تواند به بخشی از فرهنگ عمومی جامعه تبدیل شود که از یک فعالیت فردی و مناسبتی فراتر برود و در زندگی روزمره مردم جایگاهی مستمر پیدا کند. تحقق این هدف، تنها با توصیه به مطالعه و تکرار شعارهای فرهنگی امکان‌پذیر نیست، بلکه به فراهم‌کردن زمینه‌هایی برای ارتباط عمیق‌تر مخاطبان با کتاب، تبادل اندیشه، برگزاری نشست‌های گفت‌وگومحور و دسترسی آسان‌تر به آثار مکتوب نیاز دارد.
در آستانه برگزاری هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، تصمیم گرفتیم در قالب مجموعه‌گفت‌وگوهایی با مروجان کتاب و فعالان این حوزه، به سراغ تجربه‌ها، دیدگاه‌ها و پیشنهادهای آنان برویم؛ کسانی که از مسیرهای مختلف برای گسترش فرهنگ مطالعه تلاش می‌کنند و می‌توانند تصویری روشن‌تر از فرصت‌ها و چالش‌های کتابخوانی در جامعه ارائه دهند.
نوید موسوی، از فعالان حوزه کتاب، استاد دانشگاه و مدرس تاریخ در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا، در آستانه برگزاری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با اشاره به شعار سی‌وچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با عنوان «با کتاب گفت‌وگو کنیم» اظهار کرد: این شعار در نگاه نخست مناسب به نظر می‌رسد، اما باید دید منظور طراحان آن دقیقاً چیست. اگر مقصود، برقراری ارتباط مؤثر و مفید با یکی از کهن‌ترین رسانه‌های جهان باشد، بدون تردید گفت‌وگو با کتاب نتایج ارزشمندی به همراه خواهد داشت؛ با این حال، مهم‌تر از انتخاب شعار، یافتن راهکارهایی برای تحقق آن است.
وی افزود: صرفاً شعار دادن و توصیه کردن مشکلی را حل نمی‌کند. نسل جدید امروز به‌سادگی با شعارها همراه نمی‌شود و حوصله چندانی برای توصیه‌های تکراری ندارد. بهتر است به‌جای تأکید صرف بر ضرورت کتابخوانی، بر شواهد و نتایجی تمرکز کنیم که ارتباط با کتاب در زندگی فردی و اجتماعی به همراه دارد.
کتاب‌ها بازتابی از اندیشه و سرنوشت انسان هستند
این مروج کتاب با بیان اینکه ارتباط انسان با کتاب فراتر از یک فعالیت معمولی و صرفاً اطلاعاتی است، گفت: به اعتقاد من، ارتباط با کتاب، ارتباطی وجودی و معنوی است؛ چراکه کتاب چیزی جز اندیشه انسان نیست. اندیشه با ماهیت انسان و مسئله معنا پیوند عمیقی دارد و از این منظر می‌توان گفت کتاب‌ها در واقع بازتابی از خود ما هستند.
موسوی ادامه داد: وقتی در سکوت مطالعه می‌کنیم، در حقیقت خودمان را ورق می‌زنیم. آشنایی با افکار، عقاید، پیشرفت‌ها و سرنوشت انسان‌ها در طول تاریخ، ما را با وجوه مختلف وجود خودمان آشنا می‌کند و زمینه خودآگاهی را فراهم می‌آورد. این شناخت می‌تواند در فهم شرایط اکنون و حتی رقم زدن آینده مؤثر باشد.
وی با اشاره به مفهوم گفت‌وگوی دوسویه با کتاب اظهار کرد: کتاب یک رسانه مکتوب است و مانند هر رسانه دیگری پیام منتقل می‌کند. اگر این ارتباط دوسویه باشد، ما با کتاب گفت‌وگو کرده‌ایم؛ از آن می‌آموزیم و در عین حال، با نقد، تفسیر و تأمل درباره محتوای آن به جریان اندیشه می‌افزاییم.
این استاد دانشگاه افزود: برای تحقق چنین ارتباطی باید فرصت‌هایی فراهم شود تا کتاب‌ها به بحث گذاشته شوند، جلسات کتاب رونق بگیرند و مخاطبان بتوانند درباره آثار با یکدیگر گفت‌وگو کنند. در واقع، این فرایند نوعی مبادله فرهنگی است؛ ما با اندیشه صاحبان آثار مواجه می‌شویم، گاهی با آن‌ها موافقت می‌کنیم و گاهی مخالفت و از دل همین تعامل، اندیشه‌ها به جریان می‌افتند.
موسوی درباره راهکار تبدیل گفت‌وگو با کتاب به یک عادت اجتماعی بیان کرد: یکی از اتفاقات مثبت سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، افزایش جلسات کتاب در گوشه و کنار شهرها بوده است. به نظر می‌رسد استقبال مخاطبان از این محافل نیز خوب بوده و جریان مثبتی در این زمینه شکل گرفته است.
وی با تأکید بر نقش پرسشگری در ترویج مطالعه گفت: اگر می‌خواهیم مطالعه به عادتی پایدار تبدیل شود، باید همواره مسائل و موضوعاتی برای اندیشیدن داشته باشیم. پرسش‌هایی که در زندگی برایمان ایجاد می‌شوند نباید رها شوند، بلکه باید برای یافتن پاسخ آن‌ها جست‌وجو و مطالعه کنیم.
این مروج کتاب با اشاره به دیدگاه ایمانوئل کانت درباره موانع روشنگری افزود: کانت به‌درستی ترس و تنبلی را دو مانع عمده روشنگری می‌دانست. بسیاری از اوقات، انسان به‌دلیل تنبلی یا حتی ترس از دانستن و مواجهه با واقعیت‌ها، مسائل و پرسش‌های زندگی را پیگیری نمی‌کند.
موسوی ادامه داد: من معتقدم هیچ انسانی در مواجهه با جهان بدون پرسش نیست؛ تفاوت افراد در میزان پیگیری پرسش‌ها، اندیشیدن و جست‌وجوی پاسخ آن‌هاست. پژوهشگران و دانشمندان بیشتر به بررسی مسائل می‌پردازند، اما این به معنای آن نیست که فقط آن‌ها می‌اندیشند. مطالعه به ما کمک می‌کند در اندیشه‌ورزی جدی‌تر باشیم و به‌جای فرار از مسائل، برای حل آن‌ها تلاش کنیم.
گرانی کتاب و تأثیر آن بر سبد خرید خانواده‌ها
وی درباره دلایل کم‌رنگ بودن جایگاه کتاب در سبد روزمره برخی خانواده‌ها اظهار کرد: متأسفانه مسائل اقتصادی در سال‌های اخیر بر ابعاد مختلف زندگی مردم تأثیر گذاشته و خرید کتاب نیز از این شرایط مستثنا نبوده است. افزایش قیمت کتاب حتی بسیاری از خریداران همیشگی را نیز از کتاب‌فروشی‌ها دور کرده است.
این استاد دانشگاه افزود: شاید بتوان به خانواده‌ها حق داد که در شرایط تورم و افزایش هزینه‌های زندگی، کتاب را که در نگاه نخست کالایی غیرضروری به نظر می‌رسد، از فهرست خرید ماهانه خود حذف کنند؛ اما نباید از آثار سازنده حضور کتاب در زندگی فردی و خانوادگی غافل شویم.
کتاب دیجیتال رقیب کتاب چاپی نیست
موسوی در پاسخ به این پرسش که «آیا می‌توان از ابزارهای دیجیتال و رسانه‌های جدید برای ترویج کتابخوانی استفاده کرد؟»، گفت: من با تعبیر «ابزارهای رقیب کتاب» موافق نیستم؛ زیرا آنچه اهمیت دارد مطالعه است، نه لزوماً ابزار آن. رقابتی میان قالب‌های مختلف مطالعه وجود ندارد و ممکن است در آینده کتاب چاپی جایگاه فعلی خود را به صفحه‌نمایش‌های دیجیتال واگذار کند.
این روزنامه نگار ادامه داد: همین امروز کتاب‌های دیجیتال و پادکست‌ها مخاطبان زیادی دارند و افراد بسیاری را به مطالعه و تفکر تشویق کرده‌اند. بنابراین نباید در این زمینه متعصب باشیم؛ مهم، آگاهی و اندیشه است. البته برای ما که با کتاب مکتوب بزرگ شده‌ایم، کتاب چاپی خاطرات فراموش‌نشدنی دارد و علاوه بر آن، ویژگی‌ها و ظرفیت‌های رسانه‌ای منحصربه‌فردی نیز در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.
این مروج کتاب با اشاره به برخی از این ویژگی‌ها بیان کرد: کتاب چاپی را می‌توان هدیه داد، در آن یادداشت نوشت، از بوی کاغذ لذت برد و بدون نیاز به اینترنت مطالعه کرد. حتی می‌توان یک کتاب جیبی را به نوک قله برد. این‌ها ظرفیت‌هایی هستند که به زنده ماندن این رسانه کهن کمک کرده‌اند.
از پاتوق‌های کتاب تا اعزام سفیران مطالعه به روستاها
موسوی درباره اقداماتی که می‌تواند به تحول در فرهنگ کتابخوانی منجر شود، اظهار کرد: کارهای زیادی در این زمینه می‌توان انجام داد؛ از ایجاد پاتوق‌های کتاب، محافل آزاداندیشی و تریبون‌های بحث آزاد گرفته تا برگزاری نمایشگاه‌های فصلی و سالانه، اعزام سفیران کتاب به روستاها و مناطق دور از مرکز استان و ایجاد بازارهای کتاب.
وی تأکید کرد: هر اقدامی که بتواند از فرهنگ مطالعه حمایت کند، آثار مستقیم و غیرمستقیم خود را در بخش‌های مختلف جامعه نشان خواهد داد. مهم این است که کتاب از فضای محدود مناسبت‌های فرهنگی خارج شود و امکان دسترسی و مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی در فعالیت‌های مرتبط با آن فراهم شود.
برگزاری نمایشگاه کتاب مشهد؛ مطالبه‌ای برای هفته کتاب
این استاد دانشگاه بر ضرورت برگزاری نمایشگاه کتاب در مشهد تأکید کرد و گفت: در چند سال اخیر بارها این موضوع را مطرح کرده‌ام و همچنان معتقدم برگزاری نمایشگاه کتاب ایده خوبی است. سال‌هاست چنین نمایشگاهی در مشهد برگزار نشده و برپایی دوباره آن می‌تواند خاطرات خوبی را برای علاقه‌مندان به کتاب زنده کند. امیدوارم مسئولان این موضوع را پیگیری کنند.
جامعه به گفت‌وگوهای جدی و انتقادی نیاز دارد
موسوی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با تأکید بر لزوم گسترش فرهنگ گفت‌وگو در جامعه اظهار کرد: این روزها زیاد می‌شنویم که می‌گویند بحث نکنید، اما من می‌خواهم تأکید کنم که اتفاقاً باید بحث کنیم. جامعه ما به بحث‌های جدی نیاز دارد. آنچه با آن مخالفم جدل است، اما گفت‌وگو حتی زمانی که انتقادی و داغ می‌شود، همچنان می‌تواند یک بحث سازنده باشد.
وی افزود: ممکن است در جریان گفت‌وگو، به‌دلیل حساسیت موضوع، میان طرفین مقداری اصطکاک ایجاد شود؛ اما این مسئله نباید بهانه‌ای برای فرار از بحث باشد. به اعتقاد من، در طول تاریخ بسیاری از پیشرفت‌های بزرگ از دل بحث‌های جدی شکل گرفته‌اند و دوری از بحث به نوعی دوری از واقعیت‌هاست.
این مروج کتاب با اشاره به ضرورت تقویت گفت‌وگوهای اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی خاطرنشان کرد: با توجه به بحران‌ها و مسائل موجود در جامعه، باید پیش از آنکه فرصت‌ها از دست بروند، زمینه‌ساز بحث‌های جدی و سازنده باشیم تا بتوانیم از طریق گفت‌وگو برای مشکلات راه‌حل پیدا کنیم. ما به‌شدت نیازمند هم‌فهمی هستیم و این امر جز با گفت‌وگو و حتی بحث‌های انتقادی محقق نمی‌شود.
موسوی در پایان با اشاره به اهمیت گفت‌وگو در جلوگیری از تنش‌ها و منازعات گفت: در روابط بین‌الملل جمله مشهوری وجود دارد که می‌گوید «جایی که مذاکره تمام می‌شود، جنگ آغاز می‌شود». از آنجا که جنگ یکی از بدترین پدیده‌هایی است که انسان خلق کرده، بهتر است برای جلوگیری از آن همواره باب گفت‌وگو را باز نگه داریم.
به گزارش ایبنا؛ سی‌وچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران از ۲۳ تا ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» در سراسر کشور برگزار می‌شود.
نظر شما