سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب Falastiniyyat: A Century of Palestinian Feminisms «فلسطینیات: یک قرن فمینیسم فلسطینی» در اکتبر ۲۰۲۶ از سوی انتشارات ورسو منتشر شده است. ندا الیا، پژوهشگر و کنشگر فمینیست فلسطینی و از اعضای بنیان‌گذار جمعیت فمینیستی فلسطین، در این اثر می‌کوشد تاریخ فعالیت‌های زنان فلسطینی را از حاشیه‌ی روایت‌های رایج بیرون بیاورد و جایگاه آن‌ها را در تاریخ مبارزه برای آزادی فلسطین نشان دهد. ناشر، کتاب را روایتی تاریخی از سازمان‌دهی زنان فلسطینی از سال ۱۹۲۹ تا امروز معرفی می‌کند؛ روایتی که تجربه‌ی زنان در سرزمین فلسطین و در تبعید را به هم پیوند می‌دهد.
فمینیسم در پیوند با آزادی جمعی
یکی از محورهای اصلی کتاب، پیوند میان رهایی زنان و آزادی جمعی فلسطینیان است. الیا فعالیت فمینیستی را در شرایطی بررسی می‌کند که مسئله‌ی اشغال، استعمار و آوارگی بر زندگی روزمره و امکان کنشگری زنان اثر گذاشته است. در این چارچوب، تجربه‌ی زنان فلسطینی را نمی‌توان صرفاً در محدوده‌ی مطالبات فردی یا مناسبات جنسیتی درون خانواده فهمید؛ این تجربه با مبارزه برای تعیین سرنوشت، حفظ جامعه و تغییر ساختارهای قدرت نیز گره خورده است.
روایت الیا فعالیت زنان را به نقش‌های حمایتی و خانوادگی محدود نمی‌کند. زنان در کتاب او کنشگرانی سیاسی‌اند که در شکل‌گیری حرکت‌های اعتراضی، آموزش، سازمان‌دهی محلی و حفظ پیوندهای اجتماعی مشارکت داشته‌اند. این نگاه، تصویری را به چالش می‌کشد که زنان را در روایت‌های جنگ و مقاومت عمدتاً قربانیانی منفعل یا افرادی وابسته به مبارزان مرد نشان می‌دهد.
از دوران قیمومت بریتانیا تا انتفاضه
کتاب برای ترسیم پیشینه‌ی تاریخی این کنشگری، به دهه‌های آغازین قرن بیستم و فعالیت زنان در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بازمی‌گردد. یکی از نقاط آغاز روایت، سازمان‌دهی زنان در دهه‌ی ۱۹۲۰ و برگزاری کنگره‌ی زنان عرب در اورشلیم در سال ۱۹۲۹ است؛ رویدادی که جایگاه زنان را در حیات سیاسی و اجتماعی فلسطین نشان می‌داد.
الیا در ادامه، به فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی پس از نکبت ۱۹۴۸ می‌پردازد؛ دوره‌ای که آوارگی و ازهم‌گسیختگی خانواده‌ها، مسئولیت‌های تازه‌ای بر دوش زنان گذاشت. یکی از نمونه‌های کتاب، هند الحسینی است که پس از کشتار دیر یاسین، خانه‌ی خانوادگی خود را به پناهگاهی برای ۵۵ کودک تبدیل کرد که بستگانشان را از دست داده بودند. این نمونه نشان می‌دهد که چگونه ابتکارهای فردی زنان در شرایط بحرانی می‌توانست به شکل‌گیری نهادهای پایدار حمایت اجتماعی بینجامد.
در بخش دیگری از کتاب، فعالیت زنان در جریان انتفاضه‌ی نخست فلسطین، از سال ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۳، بررسی می‌شود. الیا به نقش کمیته‌های مردمی در تأمین نیازهای آموزشی، بهداشتی و غذایی جامعه اشاره می‌کند. در شرایطی که محدودیت‌ها و سرکوب، دسترسی به خدمات عمومی را دشوار کرده بود، این شبکه‌ها در ادامه‌ی زندگی روزمره و سازمان‌دهی مقاومت نقش مهمی داشتند. مدارس مخفی در کرانه‌ی باختری نیز از نمونه‌هایی هستند که کتاب برای توضیح پیوند آموزش و مقاومت به آن‌ها می‌پردازد.
زنان، فرهنگ و شبکه‌های همبستگی
روایت کتاب به کنشگری در داخل فلسطین محدود نمی‌ماند و تجربه‌ی زنان در تبعید و شبکه‌های همبستگی در خارج از سرزمین فلسطین را نیز در بر می‌گیرد. در این تصویر، حفظ حافظه‌ی جمعی، انتقال تجربه میان نسل‌ها و ایجاد پیوند میان گروه‌های فلسطینی بخشی از فعالیت سیاسی و اجتماعی زنان است.
الیا همچنین به موضوع «پینک‌واشینگ» می‌پردازد؛ اصطلاحی که در نقد استفاده‌ی سیاسی از تصویر حمایت از حقوق افراد همجنس‌گرا و دگرباش برای بهبود وجهه‌ی یک دولت یا منحرف کردن توجه از سیاست‌های تبعیض‌آمیز آن به کار می‌رود. نویسنده این بحث را در ارتباط با سیاست‌های اسرائیل و بازنمایی آن به‌عنوان جامعه‌ای لیبرال مطرح می‌کند. کتاب در کنار این موضوع، خشونت جنسی علیه فلسطینیان را نیز بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که مسائل جنسیت و فمینیسم چگونه با مناسبات استعمارگرانه و خشونت سیاسی پیوند می‌خورند.
یک روایت تاریخی با چه محدودیت‌هایی؟
بازتاب‌های اولیه‌ی کتاب عمدتاً بر اهمیت تاریخی آن و برجسته کردن نقش زنان در مقاومت فلسطین تأکید دارند. گزارش‌های عربی منتشرشده درباره‌ی اثر نیز بر بازخوانی تاریخ فمینیسم فلسطینی و پیوند میان آزادی ملی و رهایی زنان متمرکزند. با این حال، این نوشته‌ها بیشتر معرفی و مرور محتوای کتاب‌اند و نباید آن‌ها را نقدهای مستقل و تفصیلی به شمار آورد.
در میان منابع بررسی‌شده، Publishers Weekly نقدی مستقل منتشر کرده است. این نشریه کتاب را پژوهشی پرشور و حاوی اطلاعات اصلاح‌کننده درباره‌ی تاریخ مقاومت فلسطین می‌داند؛ اطلاعاتی که تصور فقدان عاملیت و قدرت کنشگری در زنان فلسطینی را به چالش می‌کشد. در عین حال، منتقد یادآور می‌شود که روایت الیا گاهی از محور اصلی بحث فاصله می‌گیرد. با وجود این ملاحظه، نشریه کتاب را مقدمه‌ای ارزشمند برای خوانندگانی ارزیابی می‌کند که به دنبال آشنایی با تاریخ مقاومت فلسطین از منظر زنان هستند.
«فلسطینیات» می‌کوشد بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی فلسطین را از دریچه‌ی تجربه‌ی زنان بازسازی کند؛ تجربه‌ای که در آن آموزش، مراقبت از جامعه، فعالیت تشکیلاتی و اعتراض سیاسی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. اهمیت این رویکرد در آن است که تاریخ مقاومت را با بررسی نقش زنان در شکل دادن به زندگی جمعی و تداوم مبارزه گسترش می‌دهد و همزمان، نسبت میان فمینیسم و آزادی ملی را به موضوعی برای بحث و ارزیابی تبدیل می‌کند.
نظر شما