سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان و مقابله با تخلفات در حوزه نشر، ازجمله موضوعاتی است که نتیجه‌بخش بودن برنامه‌ها و کارهای آن به همکاری میان تشکل‌های صنفی و نهادهای مسئول فرهنگی نیاز دارد. احیای کارگروه صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان در اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران و کارگروه صیانت از حقوق معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ظرفیت همکاری برای پیگیری مسائل حقوقی و صنفی حوزه نشر را دارند؛ ظرفیتی که سال های اخیر، با رکود و توقف فعالیت مواجه بوده است.
ضرورت فعالیت این دو کارگروه در کنار یکدیگر، نه‌تنها از منظر مقابله با کتاب‌سازی، بلکه از نظر حمایت از حقوق مادی و معنوی ناشران، نویسندگان، مترجمان و دیگر پدیدآورندگان اهمیت دارد، با این حال، تحقق این هدف، مستلزم آن است که همکاری میان دو مجموعه از سطح رایزنی و برگزاری جلسات فراتر برود و در قالب برنامه‌ای مشخص، مستمر و برخوردار از منابع مالی دنبال شود.
وجود دو کارگروه با عنوان و مأموریتی مشترک در ساختار اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران و معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، فرصتی برای پیوند ظرفیت‌های صنفی و اجرایی در حوزه صیانت از حقوق فعالان نشر فراهم می‌کند. اتحادیه می‌تواند مسائل و مطالبات ناشران را از منظر صنفی پیگیری کند و کارگروه مستقر در معاونت امور فرهنگی نیز در چارچوب وظایف و اختیارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، زمینه هماهنگی‌های لازم را در سطح نهادی دنبال کند.
هم‌افزایی این دو مجموعه می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر مسائل، اولویت‌بندی تخلفات، پیگیری حقوقی موارد قابل رسیدگی و ایجاد سازوکاری منسجم برای مقابله با کتاب‌سازی کمک کند، با این حال، چنین همکاری‌ای زمانی به نتیجه می‌رسد که تقسیم وظایف، شیوه پیگیری پرونده‌ها و مسئولیت هر یک از طرف‌ها به‌روشنی مشخص شده باشد.
در دولت سیزدهم نیز جلساتی با هدف پیگیری این موضوع برگزار شد، اما این نشست‌ها به مرحله اجرا و اقدامات عملیاتی نرسید. در دولت چهاردهم هم شرایط ویژه کشور، به گفته مطرح‌کنندگان این موضوع، موجب شده است که پیگیری‌ها تاکنون به سطح اقدامات اجرایی مورد انتظار نرسد، در این میان آنچه اهمیت دارد، تبدیل تصمیم‌ها به برنامه‌های مشخص، تعیین مسئولیت‌ها، اختصاص منابع مالی و پیش‌بینی سازوکاری برای ارزیابی نتایج اقدامات است.
نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ضرورت هماهنگی بین‌نهادی
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان متولی اصلی سیاست‌گذاری و انجام وظایف قانونی در حوزه فرهنگ و نشر، در پیشبرد برنامه‌های مرتبط با صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان نقش مهمی دارد، به همین دلیل فعال‌شدن کارگروه مستقر در معاونت امور فرهنگی و تعامل مؤثر آن با کارگروه اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران می‌تواند به تقویت پیگیری‌های مشترک و کاهش فاصله میان مطالبات صنفی و اقدامات اجرایی کمک کند.
در کنار این دو مجموعه، هماهنگی با قوه قضاییه و شهرداری نیز، متناسب با وظایف قانونی هر دستگاه، از موضوعاتی است که برای پیشبرد برنامه‌های صیانت اهمیت دارد. شناسایی ناشران متخلف و برخورد سختگیرانه در اعطای مجوز کتاب‌های چاپ شده، پیگیری حقوقی تخلفات، بررسی راهکارهای قانونی مقابله با عرضه آثار متخلفانه و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، ازجمله محورهایی است که می‌تواند در دستور کار همکاری‌های مشترک قرار گیرد.
تأمین بودجه؛ پیش‌شرط تداوم فعالیت‌ها
تجربه دهه ۹۰ در برخورد با قاچاقچیان کتاب نشان می‌دهد، موفقیت این مسیر به تعریف دقیق حدود مسئولیت‌ها و ایجاد مسیر مشخصی برای پیگیری موارد نیازمند رسیدگی وابسته است؛ مسیری که از شناسایی تخلف آغاز شود و تا بررسی حقوقی و پیگیری نتیجه ادامه یابد، یکی از مسائل مهم در احیای فعالیت دو کارگروه، تأمین بودجه مورد نیاز برای اجرای برنامه‌هاست. فعالیت مستمر در حوزه صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان، به پیگیری کارشناسی، هماهنگی بین‌نهادی و استمرار اقدامات نیاز دارد و بدون پیش‌بینی منابع مالی متناسب، دستیابی به نتایج پایدار دشوار خواهد بود.
به همین دلیل می‌توان گفت که تعیین منابع تأمین اعتبار و مشخص‌کردن نحوه هزینه‌کرد آن، باید در کنار تدوین برنامه عملیاتی، مورد توجه قرار گیرد، همچنین، تعیین زمان‌بندی برای اجرای برنامه‌ها و ارائه گزارش از نتایج اقدامات می‌تواند به افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی در عملکرد این مجموعه‌ها کمک کند.
نقض حقوق پدیدآورندگان در پی کتاب‌سازی ازجمله مسائلی است که رسیدگی به آن به بررسی دقیق مصادیق و پیگیری در چارچوب قوانین نیاز دارد. در این مسیر، همکاری میان تشکل‌های صنفی و نهادهای مسئول می‌تواند زمینه شناسایی مسائل، پیگیری تخلفات احرازشده و حمایت مؤثرتر از حقوق قانونی ناشران و پدیدآورندگان را فراهم کند.
حفظ انگیزه تولید و استمرار فعالیت ناشران حرفه‌ای
امضای تفاهم‌نامه همکاری اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران با دیجی‌کالا را نیز می‌توان یکی دیگر از ابعاد گسترش دامنه فعالیت کارگروه صیانت دانست که با هدف ساماندهی و حمایت از بازار قانونی عرضه و فروش کتاب در فضای مجازی، صیانت از حقوق ناشران، کتابفروشان و سایر فعالان قانونی صنف، پیشگیری و مقابله با عرضه کتاب‌های قاچاق و غیرمجاز و ایجاد سازوکار مشخص برای رسیدگی به تخلفات احتمالی، تنظیم شده است.
تفاهم‌نامه‌ای که در گام نخست می‌تواند به سالم‌سازی بازار کتاب در فضای مجازی کمک کند و در گام‌های بعدی به بازارهای بعدی راه پیدا کند، در این میان اما احیای فعالیت دو کارگروه صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان، زمانی به اقدامی مؤثر تبدیل می‌شود که همکاری میان آن‌ها از سطح جلسات و رایزنی‌ها عبور کند و با بودجه مشخص، تقسیم مسئولیت روشن و برنامه‌ای قابل ارزیابی همراه شود. استمرار این همکاری و تعامل با دستگاه‌های مرتبط می‌تواند گامی برای تقویت حقوق فعالان صنعت نشر و ایجاد سازوکارهای مؤثرتر برای مقابله با تخلفات این حوزه باشد.
طبق تجربه ۱۰ سال اخیر می‌توان گفت، آسیب کتاب‌سازی به صنعت نشر، فراتر از نقض حقوق نویسنده و مترجم است و می‌تواند تعادل اقتصادی میان حلقه‌های مختلف این صنعت را نیز برهم بزند. در چرخه‌ای که از پدیدآورنده آغاز می‌شود و با فعالیت ناشر، چاپخانه، شبکه توزیع و کتاب‌فروشی به مخاطب می‌رسد، هرگونه انتشار غیرقانونی یا تولید آثار فاقد کیفیت و اصالت حرفه‌ای می‌تواند بر درآمد و امنیت شغلی فعالان این زنجیره تأثیر بگذارد.
به‌ویژه هنگامی که اثری بدون رعایت حقوق قانونی صاحبان آن تکثیر یا با تغییرات صوری وارد بازار می‌شود، ناشری که برای انتخاب، آماده‌سازی، ویرایش، تولید و عرضه کتاب هزینه کرده است، با رقابتی مواجه می‌شود که در آن طرف مقابل الزاماً همان هزینه‌ها و تعهدات را متحمل نشده است.
همچنین می‌توان گفت که یکی از پیامدهای نگران‌کننده کتاب‌سازی، کاهش انگیزه ناشران برای سرمایه‌گذاری روی آثار جدید و تولید حرفه‌ای کتاب است، ناشر برای انتشار یک اثر، علاوه بر هزینه‌های چاپ و کاغذ، ممکن است هزینه‌های قابل‌توجهی برای خرید حقوق اثر، ترجمه، ویرایش، صفحه‌آرایی، طراحی جلد، تبلیغات و توزیع صرف کند.
تجربه ناشران کوچک و بزرگی که طی سال‌های اخیر از این رویه غیرفرهنگی آسیب‌های اقتصادی کلان دیده‌اند نشان می‌دهد که وقتی حاصل این سرمایه‌گذاری به‌سرعت از طریق نسخه‌های غیرمجاز یا آثار تقلیدی وارد بازار می‌شود، امکان بازگشت سرمایه و تأمین هزینه‌های انتشارهای بعدی کاهش می‌یابد. تداوم چنین وضعیتی ناشران را به سمت کاهش شمارگان، محدودکردن انتخاب آثار پُرهزینه یا احتیاط بیشتر در پذیرش آثار جدید سوق داده است؛ روندی که در نهایت فرصت انتشار آثار متنوع و باکیفیت را نیز محدود کرده است، به همین دلیل بسیاری از کارشناسان بازار نشر بر این باورند که مقابله با کتاب‌سازی فقط دفاع از حقوق یک ناشر یا یک عنوان کتاب نیست؛ بلکه با حفظ انگیزه تولید و استمرار فعالیت ناشران حرفه‌ای ارتباط مستقیم دارد.
کتابفروشان؛ حلقه‌ای که از آسیب‌های کتاب‌سازی مصون نمی‌ماند
و اما کتابفروشان نیز از پیامدهای این پدیده در امان نبوده‌اند؛ کتاب‌فروشی‌ها برای ادامه فعالیت خود به فروش مستمر، گردش مناسب موجودی و اعتماد مشتریان متکی‌اند. عرضه گسترده کتاب‌های غیرمجاز، نسخه‌های فاقد اصالت یا آثار بی‌کیفیت در برخی مجاری فروش، رقابت را برای کتاب‌فروشی‌هایی که هزینه‌های قانونی اداره واحد صنفی، اجاره، نیروی انسانی و نگهداری موجودی را پرداخت می‌کنند، دشوارتر کرده است. اگر نسخه‌ای از یک کتاب با قیمت کمتر و بدون رعایت حقوق صاحبان اثر عرضه شود، کتاب‌فروش رسمی ممکن است بخشی از فروش خود را از دست بدهد؛ به‌ویژه اگر مخاطب از تفاوت میان نسخه قانونی و غیرقانونی آگاه نباشد.
علاوه براین عرضه کتاب‌های فاقد کیفیت و اصالت حرفه‌ای اعتماد مخاطب به بازار کتاب را نیز خدشه‌دار کرده است؛ تجربه نامطلوب خریدار از متن، ترجمه یا کیفیت یک اثر، بر ارزیابی او از کتاب و حتی محل خرید آن اثر گذاشته است. در چنین شرایطی، کتاب‌فروش تنها با مسئله کاهش فروش روبه‌رو نیستند؛ بلکه باید برای حفظ اعتماد مشتری و معرفی آثار معتبر نیز تلاش بیشتری انجام می‌دهند، به همین دلیل صیانت از حقوق کتابفروشان باید در کنار حمایت از ناشران و پدیدآورندگان در برنامه‌های مقابله با کتاب‌سازی مورد توجه قرار گیرد.
در این میان باید گفت که پیامدهای کتاب‌سازی به زیان‌های اقتصادی محدود نمی‌شود، تولید شتاب‌زده آثار، استفاده از ترجمه‌های فاقد استانداردهای حرفه‌ای یا انتشار نسخه‌هایی که بدون رعایت حقوق پدیدآورندگان تهیه شده‌اند، کیفیت محتوای عرضه‌شده به مخاطب را تحت تأثیر قرار داده‌اند. بارها در بازار نشر دیده شده که در چنین فضایی، تشخیص آثار معتبر از نسخه‌های مسئله‌دار برای خواننده دشوارتر می‌شود و اعتبار نام نویسنده، مترجم و ناشر نیز آسیب می‌بیند. این مسئله در بلندمدت اعتماد مخاطب به بازار کتاب را تضعیف کرده است؛ اعتمادی که یکی از پایه‌های تداوم خرید کتاب و پایداری فعالیت اقتصادی ناشران و کتابفروشان است.
و اما باید گفت که مقابله با کتاب‌سازی را باید اقدامی برای حمایت همزمان از حقوق پدیدآورندگان، حفظ سرمایه‌گذاری ناشران، پایداری فعالیت کتابفروشان و ارتقای کیفیت عرضه کتاب دانست و تحقق این هدف نیز به همکاری مستمر دو کارگروه صیانت از حقوق ناشران و پدیدآورندگان، تأمین منابع مالی، آگاهی‌بخشی به مخاطبان و پیگیری قانونی تخلفات احرازشده نیاز دارد.
نظر شما