سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «خاطرات دکتر الکساندر آقایان» گردآوری علی آل‌داود، عضو شورای عالی علمی مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی به زودی از سوی نشر شیرازه منتشر می‌شود. علی آل داود در خصوص این کتاب به خبرنگار ایبنا گفت: دکتر الکساندر آقایان نخستین کسی است از ایران که موفق به اخذ درجه دکترای حقوق شد، او از ارمنی‌های ایران و در بلژیک مشغول تحصیل دکترای حقوق بود که شنید در ایران انقلاب مشروطه به وقوع پیوسته است و محمدعلی شاه در مرحله دوم با مشروطه‌خواهان درافتاده و مجلس را به توپ بسته است. فوراً دکتر الکساندر آقایان تحصیل را رها کرد و به ایران بازگشت.

گردآورنده کتاب «خاطرات دکتر الکساندر آقایان» افزود: از آنجایی که یپرم خان ارمنی، از مشروطه‌خواهان اصیل و فرمانده یک گروه نظامی بود و از مشروطه‌خواهان طرفداری می‌کرد، لذا دکتر آقایان هم خودش را به قزوین رساند و به اردوی یپرم خان پیوست. الکساندر آقایان زبان انگلیسی و فرانسه می‌دانست، لذا به جز اینکه مسئول کارهای یپرم خان در امور مختلف بود، مترجم او نیز بود. الکساندر آقایان سخنان خبرنگاران خارجی را که طرفدار و یا مخالف مشروطه بودند و به نزد یپرم خان می‌آمدند و با او مصاحبه می‌کردند، ترجمه می‌کرد.

علی آل‌داود در ادامه بیان کرد: زمانی که نیروی یپرم خان از قزوین برای فتح تهران حرکت کرد، الکساندر آقایان در تمام این مسیر همراه او بود. او اولین شخصی است که گزارش دقیق سفر یپرم خان به تهران و حملات نظامی را که در بین راه قزوین به تهران داشته است، مخصوصا از کرج به این سمت را کاملا در خاطرات خود ثبت و ضبط کرده است. بعد از رسیدن به تهران و فتح این شهر، نیز یپرم خان به عنوان رئیس نظمیه تهران که از قزوین آمده بود و هم بختیاری‌ها و گیلانی‌ها که به تهران رسیده بودند و در کل نیروی مشروطه یپرم خان را به عنوان رئیس شهربانی ایران تعیین کردند و دکتر الکساندر آقایان هم به عنوان معاون او و رئیس امور مالی نظمیه فعالیت کرد.

مصحح کتاب «خاطرات دکتر الکساندر آقایان» اظهار داشت: دکتر الکساندر آقایان تمام خاطرات همراهی با یپرم خان را ثبت و ضبط کرده است. او فردی ملی و طرفدار استقلال و وطن‌پرست بود. خاطرات او بسیار خواندنی و مفید است.

علی آل‌داود در ادامه گفت: الکساندر آقایان بعد از آرام شدن اوضاع به بلژیک برگشت و مدرک دکتری حقوق خویش را دریافت کرد و اندکی بعد که به ایران رسید، پروانه وکالت دادگستری را گرفت و اولین وکیل دادگستریِ دانش‌آموخته حقوق در خارج از کشور بود. قبل از او نیز کسانی در ایران وکالت می‌کردند، ولی آن افراد تحصیلات فقهی داشتند. از این رو باید گفت اولین وکیل دادگستری که تحصیلات حقوقی داشت، دکتر الکساندر آقایان بود که قبل از به سلطنت رسیدن رضاشاه پروانه وکالت گرفته بود و وکالت می‌کرد. بعدها که در سال 1313 دانشکده حقوق تاسیس شد، او جزء استادان مبرز دانشکده حقوق بوده است. او علاوه بر وکالت و استادی دانشگاه، موسس سازمان بیمه در ایران نیز بود. یعنی الکساندر آقایان کسی بود که اولین بار در سال 1314 با کمک علی‌اکبر داور، وزیر دارائی وقت، شرکت بیمه ایران را تاسیس کرد.

مولف کتاب «خاطرات دکتر الکساندر آقایان» افزود: به هر حال خاطرات مذکور بسیار مفید است. این خاطرات جمع‌آوری و بعد از نوشتن مقدمه‌ای بر آن در 350 صفحه به زودی از سوی نشر شیرازه منتشر می‌شود.