سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک در حالی آغاز به کار کرده است که توجه به پژوهش، آموزش تخصصی و ثبت میراث نمایش عروسکی ایران، از محورهای مهم این دوره به شمار می‌رود. در همین راستا، پوپک عظیم‌پور، دبیر جشنواره، از تلاش برای پیوند میان پژوهش دانشگاهی، تجربه‌های اجرایی و انتشار منابع تخصصی این حوزه می‌گوید. مسیری که با وجود کمبود منابع مکتوب و محدودیت حمایت ناشران، می‌تواند به تقویت زیرساخت‌های علمی و حرفه‌ای تئاتر عروسکی ایران کمک کند.
پوپک عظیم‌پور، درباره رویکرد پژوهش‌محور بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی «نمایش عروسکی تهران-مبارک» به ایبنا گفت: به ضرورت توجه همزمان به میراث نمایش عروسکی ایران، نظریه‌های معاصر، آموزش تخصصی و انتشار کتاب‌های تألیفی و ترجمه شده تأکید داشتیم. در مجموع، رویکرد پژوهش‌محور را می‌توان تلاشی برای پیوندزدن پژوهش دانشگاهی، آموزش تخصصی، میراث نمایشی و تجربه‌های اجرایی دانست؛ تلاشی که در صورت تداوم حمایت از نشر تخصصی و دسترسی عمومی به منابع، می‌تواند به تقویت زیرساخت‌های دانشی و حرفه‌ای تئاتر عروسکی ایران کمک کند.
او این دوره جشنواره را تلاشی برای ایجاد ارتباط میان پژوهش دانشگاهی و تجربه عملی هنرمندان دانست و افزود: کتاب‌های «نظریات معاصر در تئاتر عروسکی و اجراهای مبتنی بر ماده و شی» از مجموعه راهنمای جامع راتلج، با ویراستاری داسیا پاسنر، کلودیا اورنستاین و جان بل، ترجمه شیدا لطفی، «چگونه عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی بسازیم» اثر ندا وفایی و «سه مجلس خیمه‌شب‌بازی» نوشته داوود فتحعلی‌بیگی در حاشیه برگزاری نخستین روز سمینار پژوهشی این رویداد هنری در تالار مشاهیر تئاترشهر رونمایی شد.
عظیم‌پور با این توضیح که در انتخاب و نشر این آثار به هر دو حوزه سنت و نظریه‌های معاصر در انتخاب کتاب‌ها توجه شده، ادامه داد: «سه مجلس خیمه‌شب‌بازی» در بخش مربوط به نمایش‌های سنتی، با هدف حفظ و معرفی بخشی از میراث نمایشی ایران و فراهم‌کردن زمینه مطالعه و استفاده از آن‌ها در فعالیت‌های آموزشی و اجرایی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین «چگونه عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی بسازیم» تجربه‌های عملی مرتبط با ساخت این عروسک‌ها است. «نظریات معاصر در تئاتر عروسکی و اجراهای مبتنی بر ماده و شی» نیز مجموعه‌ای از مقالات نظریه‌پردازان معاصر درباره اجرا، ماده و شکل‌های مختلف عروسک و نمایش عروسکی، محسوب می‌شود که با هدف توسعه منابع دانشگاهی این حوزه برای انتشار دنبال شده است.
انتشار کتاب‌های تخصصی و حمایت ناشران
دبیر بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی «نمایش عروسکی تهران-مبارک»، کمبود کتاب‌های تخصصی را یکی از مشکلات اساسی این حوزه دانست و بیان کرد: تمایل ناشران خصوصی و دولتی به سرمایه‌گذاری در این زمینه محدود است. در حالی که حمایت از تألیف و ترجمه منابع معتبر باید در اولویت قرار بگیرد. با وجود فعالیت‌های پژوهشی برخی هنرمندان و استادان دانشگاه، آثار تخصصی تئاتر عروسکی همچنان سهم محدودی در بازار نشر دارند و این مسئله دسترسی دانشجویان، مدرسان و علاقه‌مندان را به منابع آموزشی و پژوهشی دشوار می‌کند.
عظیم‌پور با اشاره به اهمیت فراهم‌کردن منابع مکتوب برای آموزش دانشگاهی و حرفه‌ای، گفت: یکی از اهدافم در این دوره جشنواره، حمایت از آثاری بود که پیش‌تر امکان انتشار پیدا نکرده بودند یا برای ورود به چرخه نشر به حمایت نیاز داشتند. توجه همزمان به سنت‌های نمایشی ایران و جریان‌های معاصر جهانی ضرورت دارد و شناخت میراث نمایش عروسکی، بدون دسترسی به پژوهش‌های جدید و منابع نظری روزآمد، کامل نخواهد بود. این رویکرد می‌تواند امکان استفاده از منابع تخصصی را برای دانشجویان، مدرسان، پژوهشگران و هنرمندان فراهم کند و به تقویت ارتباط میان آموزش نظری و تجربه عملی بی‌انجامد.
پژوهش باید به آموزش برسد
او با این توضیح که پژوهش زمانی می‌تواند تأثیر ماندگاری بر وضعیت تئاتر عروسکی داشته باشد که یافته‌های آن در فرآیند آموزش مورد استفاده قرار بگیرد و زمینه را برای شکل‌گیری تجربه‌های تازه در اجرا فراهم کند، افزود: تئاتر عروسکی را نباید صرفاً به سرگرمی کودکان محدود کرد. عروسک ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف، از جمله آموزش، درمانگری و بیان مفاهیم فلسفی، عرفانی، سیاسی و اجتماعی دارد.
به گفته این استاددانشگاه، نشست‌های تخصصی بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی «نمایش عروسکی تهران-مبارک»، می‌تواند امکان بررسی استفاده از عروسک برای آموزش مفاهیم درسی و ایجاد ارتباط مؤثرتر با کودکان را فراهم کند و این ظرفیت‌ها افق‌های تازه‌ای را پیش روی هنرمندان و پژوهشگران قرار دهد.
او یکی دیگر از ویژگی‌های این دوره را حضور پژوهشگران جوان در کنار استادان و چهره‌های شناخته شده ایرانی و بین‌المللی در نشست‌ها و برنامه‌های تخصصی دانست و ادامه داد: با این رویکرد، بر ضرورت فراهم کردن فرصت برای نسل جوان تأکید داریم و دانشجویان و پژوهشگران جوان باید امکان ارائه ایده‌ها و یافته‌های خود را در کنار افراد باتجربه‌تر داشته باشند. چنین فرصتی می‌تواند زمینه تداوم فعالیت‌های پژوهشی را در نسل‌های بعدی فراهم کند و به پرورش پژوهشگران و مدرسان آینده این حوزه کمک برساند. این رویکرد می‌تواند ارتباط میان دانشگاه، تجربه حرفه‌ای و فضای اجرایی تئاتر عروسکی را تقویت کند؛ ارتباطی که برای انتقال دانش و تجربه میان نسل‌های مختلف هنرمندان اهمیت دارد.
شناسایی میراث دوره‌های گذشته
این نویسنده و پژوهشگر، با اشاره به توجه خود به میراث دوره‌های گذشته جشنواره، بر اهمیت ثبت، نگهداری و انتقال تجربه‌های پیشین تأکید کرد و افزود: در همین زمینه نمایش فیلم‌های عروسکی دوره‌های گذشته را در موزه هنرهای معاصر داشتیم و این برنامه فرصتی برای آشنایی دوباره مخاطبان با بخشی از تاریخ تصویری تئاتر عروسکی بود. تماشای این آثار روی پرده، برای بسیاری از علاقه‌مندان تجربه‌ای تازه و ارزشمند بود. چنین برنامه‌هایی می‌توانند علاوه‌بر فراهم کردن امکان مشاهده آثار کمتر در دسترس، زمینه‌ای برای شناخت روند تحول نمایش عروسکی و بررسی تجربه‌های نسل‌های پیشین ایجاد کنند.
به گفته عظیم‌پور، توجه به آرشیو، مستندسازی و فراهم‌کردن امکان دسترسی دوباره به آثار قدیمی، از منظر پژوهشی نیز اهمیت دارد؛ زیرا بدون ثبت و نگهداری تجربه‌های گذشته، انتقال دانش و بررسی تحولات تاریخی این هنر با دشواری روبه‌رو خواهد شد.
فعالیت‌های جشنواره باید در دسترس باشد
او گسترش دسترسی به برنامه‌های تخصصی را از دیگر محورهای مورد توجه این دوره برشمرد و به استفاده از ظرفیت‌های فضای مجازی و انتشار محتوای نشست‌ها و برنامه‌ها، بر اهمیت دسترسی هنرمندان و علاقه‌مندان خارج از تهران به این فعالیت‌ها تأکید کرد و گفت: فراهم کردن امکان مشاهده و مراجعه دوباره به محتوای تولیدشده، می‌تواند به ماندگاری دستاوردهای جشنواره کمک کند و فرصت بهره‌مندی از مباحث تخصصی را برای گروه‌های بیشتری از مخاطبان فراهم آورد.
عظیم‌پور همچنین به دشواری‌های برگزاری برنامه‌ها در شرایط محدودیت بودجه و وضعیت نامساعد اجتماعی اشاره کرد و گفت که با وجود این مشکلات، تلاش شده است برنامه‌های پژوهشی، آموزشی و اجرایی با جدیت دنبال شوند.
عروسک بخشی از میراث فرهنگی ناملموس
عظیم‌پور به اهمیت شناسایی و ثبت عروسک‌های سنتی اقوام ایرانی اشاره کرد و افزود: فعالیت‌های مرتبط با این حوزه می‌تواند به افزایش توجه عمومی و تخصصی به میراث عروسکی ایران کمک کند. ثبت ملی نزدیک به ۵۰ تیپ عروسک، این موضوع را نشانه‌ای از ظرفیت‌های گسترده این حوزه برای مطالعه و مستندسازی است. شناخت عروسک‌های سنتی فقط به بررسی شکل ظاهری یا کاربرد نمایشی آن‌ها محدود نمی‌شود بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت فرهنگ‌ها، شیوه‌های زیست، سنت‌ها و نظام‌های معنایی جوامع مختلف فراهم کند. توجه به عروسک‌هایی که لزوماً شکل پیکره انسانی یا فیگوراتیو ندارند نیز می‌تواند به گسترش تعریف از عروسک و شناخت شکل‌های متنوع بازنمایی در فرهنگ‌های بومی کمک کند.
نظر شما