سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): داستان کتابخانه در خرم‌آباد را نمی‌توان فقط با تاریخ تأسیس نخستین کتابخانه عمومی این شهر آغاز کرد؛ ریشه‌های این قصه به سال‌هایی برمی‌گردد که هنوز کتابخانه عمومی به معنای امروزی در شهر وجود نداشت و بسیاری از علاقه‌مندان به مطالعه توان خرید کتاب‌های مورد علاقه خود را نداشتند.
بر اساس منابع موجود همچون کتاب‌های تاریخ خرم‌آباد و خرم‌آبادشناسی سیّدفرید قاسمی، در روزگار قاجار، کتابخوانان خرم‌آبادی برای دسترسی بیشتر به کتاب، راهی ساده اما مؤثر پیدا کرده بودند؛ کتاب‌ها میان دو نفر یا گروه‌های کوچک مبادله می‌شد. هرکس کتابی در اختیار داشت، پس از مطالعه آن را به دیگری می‌سپرد و در مقابل، کتابی دیگر دریافت می‌کرد.
نخستین انجمن ادبی لرستان در عهد مظفرالدین شاه
یکی از قدیمی‌ترین کانون‌های این مبادله کتاب، نخستین انجمن ادبی تاریخ معاصر خرم‌آباد بود که در عهد مظفرالدین‌شاه شکل گرفت. این انجمن با مدیریت آیت‌الله میرزا صالح لرستانی، حدود ۷۰ عضو داشت و اعضا علاوه بر مبادله کتاب، یکدیگر را از چاپ و انتشار آثار تازه نیز باخبر می‌کردند.
کتاب در آن روزگار فقط وسیله‌ای برای مطالعه نبود؛ بلکه بهانه‌ای برای ارتباط، گفت‌وگو و شکل‌گیری یک جریان فرهنگی بود.
پیش از آنکه کتابخانه‌های عمومی درهای خود را به روی مردم باز کنند، برخی کتابخوانان خرم‌آبادی حتی کتاب‌ها را از کتابفروشان کرایه می‌کردند؛ راه‌هایی ابتدایی اما نشان‌دهنده اشتیاق جامعه آن روز به مطالعه بود.
نخستین کتابخانه عمومی؛ شروع یک مسیر تازه
نخستین کتابخانه عمومی خرم‌آباد در سال ۱۳۱۵ تأسیس شد. پس از آن، کتابخانه‌هایی نیز در برخی آموزشگاه‌ها و مدارس شکل گرفت، اما این مراکز بیشتر در اختیار دانش‌آموزان و مجموعه‌های آموزشی بودند و دسترسی عمومی به آنها وجود نداشت.
نقطه عطف مهم در توسعه کتابخانه‌های عمومی کشور، ۲۹ دی‌ماه ۱۳۴۴ بود؛ روزی که قانون تأسیس کتابخانه‌های عمومی در سطح کشور به تصویب مجلس رسید. بر اساس ماده یک این قانون، شهرداری‌ها موظف شدند یک و نیم درصد از درآمد سالانه خود را به تأسیس و اداره کتابخانه‌های عمومی اختصاص دهند.
این قانون در خرم‌آباد نیز زمینه شکل‌گیری فصل تازه‌ای از حیات کتابخانه‌های عمومی را فراهم کرد.
دو سال بعد، در سال ۱۳۴۶، با همت انجمن کتابخانه‌های عمومی شهر خرم‌آباد، ساختمانی در ضلع شمالی پارک شهر ساخته شد و کتابخانه عمومی «کوروش» در آن آغاز به کار کرد. کتابخانه‌ای که بعدها نامش تغییر کرد، اما جایگاهش در حافظه فرهنگی شهر باقی ماند.
افتتاح کتابخانه در سال ۱۳۴۶ در خرم‌آباد
یک وجب خاک روی کتاب‌ها را گرفته بود
اسفندیار غضنفری امرایی از جمله افرادی است که بخشی از خاطرات این دوره را روایت کرده است. او درباره وضعیت کتابخانه در سال ۱۳۴۶ می‌گوید: «به زحمت توانستم کتابخانه‌ای را که یک وجب خاک روی کتاب‌هایش گرفته بود، روبه‌راه کنم و به صورت آبرومندانه‌ای به‌منظور مطالعه علاقه‌مندان درآورم.»
این روایت شاید کوتاه باشد، اما تصویری روشن از وضعیت کتابخانه در آن سال‌ها نشان می‌دهد؛ مجموعه‌ای که ظرفیت تبدیل شدن به یک مرکز فرهنگی را داشت، اما برای رسیدن به آن نقطه، نیازمند تلاش و پیگیری بود.
غضنفری امرایی برای تجهیز کتابخانه حتی به تهران سفر کرد و کتاب‌های ارزنده‌ای برای آن فراهم آورد. همین کتابخانه سال‌ها بعد با نام «کتابخانه عمومی امام جعفر صادق(ع)» به فعالیت خود ادامه داد.
اما فعالیت آن فقط به امانت دادن کتاب محدود نماند. همان سال‌ها، شب‌های شعر در این کتابخانه برگزار شد و جوانان علاقه‌مند به شعر و ادبیات از آن استقبال کردند. به این ترتیب، کتابخانه به تدریج از یک محل نگهداری و امانت کتاب به یک کانون فرهنگی و ادبی تبدیل شد؛ جایی برای خواندن، شنیدن، گفت‌وگو و گردهم آمدن.
کتابخانه‌ای که چند بار صاحب خانه شد
در گزارش سه‌ماهه زمستان سال ۱۳۴۸ شهرداری خرم‌آباد، از این مجموعه با عنوان «کتابخانه عمومی پارک ولیعهد» یاد شده است. در این گزارش آمده است که کتابخانه عمومی پارک ولیعهد که چند سال پیش توسط شهرداری ایجاد و با تهیه کتاب و لوازم مورد استفاده قرار گرفته بود، مدتی بر اثر توافق میان شهرداری و انجمن کتابخانه‌ها تعطیل شد، اما پس از توافق دوباره، به انجمن کتابخانه واگذار شد و فعالیت خود را از سر گرفت.
با تأسیس اداره فرهنگ و هنر، این کتابخانه نیز زیرمجموعه این اداره قرار گرفت.
حمید ایزدپناه، نخستین رئیس اداره فرهنگ و هنر، در روایتی از آن دوران گفته است که هنگام آغاز مسئولیتش، کتابخانه‌ای با حدود ۵۶۰ جلد کتاب وجود داشت که با توصیه انجمن هیأت امنای کتابخانه و از محل اعتبارات شهرداری اداره می‌شد و سپس به اداره فرهنگ و هنر واگذار شد.
ایزدپناه می‌گوید: با دریافت سهمیه کتاب و جلب موافقت انجمن شهر برای توسعه فضای کتابخانه، سالن بزرگی به آن افزوده شد و تعداد کتاب‌ها تا پایان دوره مسئولیت او به حدود ۴ هزار جلد رسید.
این رشد، نشان می‌دهد کتابخانه در فاصله‌ای نه‌چندان طولانی، از یک مجموعه کوچک و کم‌امکانات به یکی از مراکز فرهنگی مهم شهر تبدیل شده بود.
۶ هزار و ۱۶۶ کتاب برای ۳۷۲ عضو
آمار سال ۱۳۵۵ تصویر روشن‌تری از جایگاه کتابخانه عمومی کوروش در آن روزگار ارائه می‌دهد. این کتابخانه در آن سال ۶ هزار و ۱۶۶ جلد کتاب داشت و ۳۷۲ نفر عضو آن بودند. در همان سال نیز ۲۰ هزار و ۹۳۹ نفر به کتابخانه مراجعه کردند. اعدادی که امروز شاید در مقایسه با جمعیت و امکانات کتابخانه‌ها کوچک به نظر برسند، اما برای آن دوره نشانه‌ای از شکل‌گیری یک فرهنگ عمومی مطالعه در شهر بودند.
آخرین مسئول کتابخانه در سال‌های پیش از انقلاب، به گفته منابع موجود، علی حمیدی بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نام کتابخانه کوروش تغییر کرد و این مجموعه با عنوان کتابخانه عمومی امام جعفر صادق(ع) به فعالیت خود ادامه داد.
اما 60 سال بعد؛ کتابخانه‌ای با ۳۸ هزار جلد
امروز، حدود شش دهه پس از آن روزها، کتابخانه عمومی امام جعفر صادق(ع) خرم‌آباد قدیمی‌ترین کتابخانه عمومی شهر خرم‌آباد و استان لرستان است. قفسه‌های آن دیگر مانند سال‌های ابتدایی، تنها چند صد جلد کتاب را در خود جای نمی‌دهند؛ اکنون بیش از ۳۸ هزار جلد کتاب در موضوعات مختلف در این مجموعه نگهداری می‌شود.
تعداد اعضای فعال کتابخانه نیز به بیش از یک هزار و ۵۰۰ نفر رسیده و برآوردها شمار اعضای فعال را تا حدود ۲ هزار نفر نشان می‌دهد.
در سال ۱۴۰۳ نیز ۱۷ هزار و ۳۳۰ نسخه کتاب از این کتابخانه به امانت گرفته شده است؛ آماری که نشان می‌دهد با وجود تغییر شیوه‌های دسترسی به اطلاعات و گسترش فضای مجازی، کتابخانه همچنان مخاطب خود را دارد.
در میان کتاب‌های پرمخاطب این مجموعه، عناوینی مانند «سینوهه پزشک فرعون»، «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب»، «سووشون»، «شرح نهج‌البلاغه»، «گنجینه تاریخ ایران»، «معادشناسی»، «سمفونی مردگان» و «خلاصه روان‌پزشکی» دیده می‌شود؛ مجموعه‌ای متنوع که از ادبیات و تاریخ تا علوم دینی و روان‌شناسی را دربرمی‌گیرد.
کتابخانه‌ای که فقط کتاب امانت نمی‌دهد
اگر قرار بود نقش کتابخانه فقط به تعداد جلدهای موجود و کتاب‌های امانت داده‌شده محدود شود، بخش مهمی از داستان این مجموعه ناگفته می‌ماند. کتابخانه امام جعفر صادق(ع) امروز میزبان برنامه‌های فرهنگی مختلفی است؛ از جشنواره کتابخوانی رضوی و نشست‌های کتابخوان گرفته تا جمع‌خوانی، معرفی و نقد کتاب.
برای کودکان نیز برنامه‌هایی مانند آموزش کاردستی و نقاشی با محوریت کتاب برگزار می‌شود تا ارتباط با کتاب از سنین پایین شکل بگیرد. برگزاری دوره‌های آموزشی در حوزه روان‌شناسی، مشاوره آسیب‌های اجتماعی و تربیت فرزند نیز نشان می‌دهد کتابخانه تلاش کرده است خود را با نیازهای روز جامعه هماهنگ کند.
این تغییر کارکرد، در واقع ادامه همان مسیری است که از شب‌های شعر دهه ۴۰ آغاز شد؛ کتابخانه‌ای که قرار نبود فقط محلی برای قفسه کتاب‌ها باشد، بلکه می‌خواست محل شکل‌گیری ارتباطات فرهنگی باشد.
پس از ۲۵ سال، کتابخانه دوباره جان گرفت
یکی از مهم‌ترین اتفاقات سال‌های اخیر برای این کتابخانه، اجرای طرح بازطراحی و شاداب‌سازی آن است. این پروژه در آبان‌ماه ۱۴۰۴ به پایان رسید و بخش کودک تجهیز شد، قفسه‌ها و میز و صندلی‌های استاندارد در اختیار کتابخوانان قرار گرفت و سالن مطالعه نیز بهسازی شد. در بخش بیرونی ساختمان نیز با همکاری شهرداری، دیوارهای کتابخانه رنگ‌آمیزی شد.
مرادی‌فرد، مدیر کتابخانه درباره این تغییرات می‌گوید: «ساختمان کتابخانه بعد از ۲۵ سال از یک فضای مرده اکنون جان گرفته و با نشاط شده است.»
این جمله شاید بهترین توصیف برای فصل تازه زندگی این کتابخانه باشد؛ ساختمانی که در طول شش دهه بارها تغییر کرده، اما همچنان یک کارکرد اصلی خود را حفظ کرده است: فراهم کردن فضایی برای مواجهه آدم‌ها با کتاب.
و اکنون شصت سال پس از آن روزهایی که کتاب‌ها دست‌به‌دست می‌شدند، هنوز می‌توان در قلب خرم‌آباد، در میدان امام حسین(ع)، چراغ همان فرهنگ را روشن دید؛ چراغی که شاید شکلش تغییر کرده باشد، اما هنوز برای نسل تازه‌ای از کتابخوانان روشن است.
نظر شما