محمدرضا نوذریان در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اردبیل اظهار کرد: عصر صفوی دوره پرفروغ و باروری ادبیات مذهبی در ایران بود و شاه اسماعیل به عنوان بنیانگذار این دودمان، خود به زبان ترکی شعر می‌سرود و اعتقادات شیعی را نیز در برخی از آن‌ها ابراز می‌کرد. در کنار این، حمایت‌ها و تشویق‌های حاکمیتی، موجب شد شعر مذهبی در آن عصر اوج بگیرد.

وی با مرور برخی از دگرگونی‌ها در حوزه شعر در این عصر بیان کرد: مضمون‌های شعرهای مزبور از وقایع مربوط به زندگی و شهادت امامان معصوم (ع) سرچشمه می‌گرفتند، برای مثال، مرثیه محتشم کاشانی درباره شهادت امام حسین (ع) که برای بسیاری از ایرانیان شناخته شده است.

تصور ادبی در عصر صفوی

این پژوهشگر ادامه داد: میرزا محمدعلی صائب تبریزی، از دیگر شاعران آن دوره است که آموزه‌های قرآنی بسیاری، مانند توصیه به دستگیری از ایتام، توبه از گناه و سپس امیدواری به رحمت و عنایت حق را به عنوان پیام‌های مهم دینی در سروده‌هایش جای داد و به چنان جایگاه والایی در عالم ادبیات رسید که لقب «ملک‌الشعرایی» گرفت و آثارش، امروز نیز از ذخایر ادبی ما به شمار می‌روند.

نوذریان با اشاره به برخی منابع بیان کرد: برای ترسیم تصویری گویاتر از اوضاع ادبیات در عصر صفوی، می‌توان به منابعی مثل کتاب «تذکره تحفه سامی» اثر «سام میرزا»، فرزند شاه اسماعیل مراجعه کرد. هرچند، برخی آن را دلیلی بر درباری ماندن شعر در آن زمان می‌پندارند؛ اما این کتاب به لحاظ در بر داشتن تاریخ شعرِ سال‌هایی از عصر صفوی، بخشی از تصویر ادبی آن دوره را آشکار می‌کند.

نثر فارسی در دوره صفوی دگرگون شد

به عقیده این پژوهشگر ادبیات، در آن روزگار، سنت‌ها و آموزه‌های مذهبی تنها در شعر نمود نیافت؛ در دوره ای که آثار مبرز کلامی به زبان عربی نگاشته می‌شدند، برخی چهره‌های نامبردار، همچون علامه محمدباقر مجلسی، بهاءالدین عاملی یا همان شیخ بهایی (که سوم اردیبهشت در تقویم رسمی کشورمان به عنوان روز بزرگداشت او نامیده شده است)، سنت‌های علوم مذهبی را به زبان فارسی عرضه کردند که ورود چنین شخصیت‌های ادبی به نگارش و سرودن به زبان فارسی، ‌توانست انگیزه‌ سایر فضلا را برای پیوستن به این مسیر و پرداختن به دقایق و ظرایفی از مفاهیم دینی و به زبان فارسی برانگیزد.

نوذریان با اشاره به برخی از کتاب‌های نگاشته شده در عصر صفوی بیان کرد: در عصر صفوی، ایرانیان فاضل با حسن استفاده از فضای موجود، کتاب‌های بسیاری در حوزه‌های گوناگون، آفریدند که معرفی همه آن‌ها در این فرصت، ناممکن است اما به عنوان مشت نمونه خروار، می‌توان به کتاب‌هایی مانند «روضه‌الشهدا» در وصف پیامبران و امامان، به‌ویژه امام حسین (ع)، تالیف «واعظ کاشفی» اشاره کرد که از آن به عنوان نخستین کتاب در مقاتل به زبان فارسی یاد می‌شود. اصطلاح «روضه‌خوانی» پس از نگارش آن رایج شده است.

وی ادامه داد: «قاضی اختیار زواره‌ای » کتاب «اخلاق همایون» را با موضوع اخلاق و به زبان فارسی نوشت، «قاسمی گنابادی» هم «شاهنامه قاسمی» را که درباره وقایع زمان شاه اسماعیل است، سرود.

همچنین «ترجمه‌الخواص» در تفسیر قرآن کریم که «علی زواره‌ای» به رشته تحریر درآورد، «تاریخ نگارستان» نوشته «قاضی احمد غفاری»، درباره تاریخ اسلام و ایران، «بوستان خیال» سروده «عبدی بیگ نویدی»، منظومی تعلیمی - اخلاقی به تقلید از گلستان سعدی که بیش از 600 بیت از باب پنجم آن «بیژن‌نامه» خوانده شده است، «احسن‌التواریخ» از «حسن روملو» از جمله کتاب‌های قابل ملاحظه آن دوران هستند.

پیدایش سبک جدیدی به نام سبک هندی

این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به پیدایش سبک جدیدی به نام سبک هندی در این دوره گفت: شماری از شاعران ایرانی، در سال‌هایی از سده دهم هجری به هندوستان رفتند و البته، این مهاجرت، به سبک جدید شعر فارسی یعنی «سبک هندی» منجر شد. خلق تعبیرات، تشبیهات و کنایات ظریف و استفاده از ترکیبات و معانی پیچیده و دشوار از ویژگی‌های آن به شمار می‌روند و هرچند، برخی خصوصیات این سبک، پیش‌تر در شعر فارسی نمایان شده بود اما سبک هندی، در چنان روزگاری جان یافت.

نقش پررنگ نشر تشیع در حوزه نمایش

نوذریان اضافه کرد: بستر فراهم شده به شاخه دیگری از ادبیات یعنی نمایش در دوره صفویان هم شایسته توجه است. در کنار روضه‌خوانی و پرده‌خوانی، در عصر صفویه، شاهنامه‌خوانی و نقالی نیز رونق گرفت و نقالان در قهوه‌خانه‌ها با حرکات و بیانی نمایشی، قصه‌ها را اجرا می‌کردند و هرچند در این دوره، نمایش‌های سرگرم‌کننده یا خنده‌دار مثل «بقال‌بازی» و «روحوضی» هم پدیدار شدند اما جریان اصلی نمایشی در قالب گونه پیشرفته‌تر نقالی، یعنی روایت‌گری نمایشی تعزیه بوده که اهمیت یافتنش در دوره مورد بحث، قابل ملاحظه است.

تاثیر صفویه در ادبیات اردبیل

پژوهشگر ادبیات با اشاره به وضعیت ادبیان در خطه اردبیل اظهار کرد: به تناسب فضای پدیدار شده در کشور، ادبا و سخنوران اردبیلی مانند «ملا حیدر علی اردبیلی» متخلص به «فایض»، «جنونی اردبیلی» و دیگران هم بسی فعال بوده‌اند و در این بین، نگارش کتاب «تاریخ شاهان صفوی» به دست «مرتضی قلی شاملو» را که تولیت بقعه شیخ صفی‌الدین را عهده‌دار بوده است، نباید از قلم انداخت.

این نویسنده اضافه کرد: صفویان از اردبیل برخاستند و دگرگونی‌های متعددی در ایران به وجود آوردند و در این مسیر، تحولات به وقوع پیوسته در حوزه ادبیات، اعم از نظم و نثر چشمگیر بوده است.