سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «راهنمای میدانی پستانداران ایران» از سوی انتشارات ایرانشناسی در باغ‌موزه سینما رونمایی شد. در این کتاب بیش از ۲۰۰ گونه از پستانداران ایران به همراه تصاویر رنگی، نقشه پراکنش و توصیف ظاهری معرفی شده است. در تهیه این کتاب از مستندات و مقالات به‌روز علمی و تجربیات گروه نویسندگان استفاده شده است. انتشارات ایران‌شناسی با این هدف این کتاب را به چاپ رسانده است: «آنگاه که واژه‌ها به تصویر بدل می‌شوند و علم و طبیعت در آینه فرهنگ می‌درخشد، کتابی زاده می‌شود از دل اندیشه و عشق به ایران.»

تدوین این مجموعه با دقت علمی و بهره‌گیری از منابع معتبر

امیرحسین بختیاری، مدیر انتشارات ایرانشناسی در ابتدای سخنانش گفت: امروز برای من یک روز ویژه است، البته که هر زمان یک کتاب یا یک نقشه چاپ می‌شود آن روز هم برای من خاص است. مجموعه کتاب‌های «راهنمای میدانی» با رویکرد سفر آگاهانه و مسئولانه به طبیعت تولید و منتشر شده‌اند. این آثار با همکاری جمعی از پژوهشگران و کارشناسان خبره محیط‌زیست و حیات‌وحش تألیف و به‌گونه‌ای تنظیم شده است تا تمامی خوانندگان از مبتدی تا متخصص از آن بهره ببرند.

کتاب «راهنمای میدانی پستانداران ایران» با نگاهی پژوهشگرانه به قلم گروه نویسندگان کاوه فیض‌اللهی (سرپرست گروه)، احمد محمودی (نویسنده راسته جوندگان)، طاهر قدیریان (نویسنده بخش گوشتخوران و راسته‌های فردسمان و زوج‌سمان)، نازنین محسنیان (نویسنده بخش پستانداران دریایی)، حسام‌الدین زالی (نویسنده راسته حشره‌خواران) و زین ‌العابدین محمدی (نویسنده راسته خرگوشان) پدید آمده است.

او ادامه داد: یکی از اصولی‌ترین و مؤثرترین روش‌ها در امر حفاظت و نشان دادن اهمیت اجزای طبیعت در هر جثه و جایگاهی و همچنین شناساندن هویت ملی، بحث آموزش و افزایش سطح آگاهی جامعه است در همین راستا و براساس مسئولیت اجتماعی انتشارات ایرانشناسی مجموعه کتاب‌های «راهنمای میدانی» با هدف آشنایی بهتر با موضوعات مختلف در دستور کار قرار گرفته است. مجموعه کتاب‌های راهنمای میدانی با هدف پیوند دانش تخصصی با تجربه مخاطبان شکل گرفته است؛ مجموعه‌ای که می‌کوشد شناختی دقیق، مستند و در عین حال کاربردی از جهان پیرامون در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد. در جهانی که سرعت تحولات فرصت تأمل را محدود ساخته، نیاز به منابعی موجز معتبر و قابل اتکا بیش از پیش احساس می‌شود. کتاب‌های «راهنمای میدانی» تلاشی است برای پاسخ به این نیاز کتاب‌هایی که حوزه‌های گوناگون از علوم طبیعی گرفته تا میراث تاریخی فرهنگی و جغرافیایی را در بر می‌گیرند و با زبانی روشن و ساختاری منظم امکان دسترسی سریع به اطلاعات تخصصی را فراهم می‌آورند.

بختیاری افزود: در تدوین این مجموعه دقت علمی، بهره‌گیری از منابع معتبر، همراهی پژوهشگران متخصص و توجه به کیفیت بصری و چاپ از اصول بنیادین است. هر عنوان از این مجموعه پلی است میان پژوهش علمی و کاربرد عملی. کاربردی بودن کتاب‌ها، ارتباط بخش علمی دانشگاه‌ها با بدنه جامعه و از همه مهم‌تر آشنایی عمیق‌تر و دقیق‌تر و ایجاد حس کنجکاوی در بین علاقه‌مندان به ایران از مهم‌ترین اهداف ما برای تولید این کتاب‌ها بوده و هست.

مدیر انتشارات ایرانشناسی گفت: کتاب راهنمای میدانی پستانداران ایران دوازدهمین عنوان از این سری است. این کتاب نقطه عطفی برای انتشارات ایرانشناسی است چرا که یکی از نکات مهم این کتاب نحوه تدوین محتوای آن است، کتابی که هر بخش آن را متخصص آن حوزه نوشته و در واقع این کتاب ماحصل یک کار گروهی است که هسته اولیه تیم با مشورت علیرضا نادری بسته شد و اولین مجلد از این کتاب‌ها با همفکری و کمک او به سرانجام رسید.

اولین کتاب از مجموعه کتاب‌های «راهنمای میدانی» ایرانشناسی سال ۱۳۹۱ به چاپ رسید در واقع شروع داستان از سال ۱۳۸۹ بود. پروانه‌های ایران، خزندگان و دوزیستان ایران، طبیعت‌گردی با گیاهان ایران، عنکبوت‌ها و عقرب‌های ایران، ماهیان آب‌های داخلی ایران، آبشارهای ایران، قارچ‌های ایران، حشرات و سایر بندپایان ایران، کفشدوزک‌های ایران، پرنده‌های شهر تهران،‌ پرچم‌های جهان و پستانداران ایران کتاب‌هایی است که در این مجموعه به چاپ رسیده است.

او در پایان سخنانش از عکاسان کتاب نیز قدردانی کرد و گفت: از تمام عکاسانی که عکس‌هایشان را در اختیار قرار دادند کمال تشکر و قدردانی را دارم. در این کتاب ۷۴ عکاس ایرانی و ۵۸ عکاس خارجی همکاری داشتند که از این بین فریبرز حیدری، امیرحسین گوهردهی، مرتضی آریانژاد، حامد تیزرویان، جعفر پاهپور، محمدعلی رونیاسی، هادی انصاری و محمدرضا صالحی بیترین تصاویر را در اختیار انتشارات ایرانشناسی قرار دادند. همین‌طور علی نورپور که با هنر تصویرسازی بخش‌هایی که لازم بود تصویرسازی کردند.

روایتی الهام‌بخش از سال‌ها پژوهش و کار میدانی

طاهر قدیریان یکی از نویسندگان کتاب گفت: همیشه شنیدن داستان پشت تولد یک کتاب به اندازه خود کتاب جذاب است. مسیر نگارش و آماده‌سازی راهنمای میدانی پستانداران ایران روایتی الهام‌بخش از سال‌ها پژوهش و کار میدانی است. پستانداران ایران حاصل سه سال فعالیت و پژوهش است و ۲۱۷ گونه را در این کتاب معرفی کرده‌ایم. یک ویژگی کتاب این است که به هر گونه یک صفحه اختصاص دادیم و به خواننده کمک می‌کند تا اطلاعاتی درباره گونه‌های پستانداران به دست بیاورد. در تمام کتاب‌هایی که به عنوان راهنما چاپ شده چند صفحه‌ای به شیر و ببر اختصاص می‌دهند اما در این کتاب به دلیل انقراض قطعی‌شان در صد سال اخیر از فهرست پستانداران ایران حذف شده است.

وی ادامه داد: هیچ کتاب کامل نیست و هر روز گونه‌های جدیدی از پستانداران پیدا می‌شود. برای عکاسان عکس از حیات وحش یک مبنا است و بیشترین عکس‌ها از خرس قهوه‌ای در دسترس قرار دارد و باید عکاسان را از خرس قهوه‌ای به دیگر گونه‌ها سوق دهیم زیرا عکاسی از بقیه گونه‌ها سخت است و نمی‌توان به آسانی از آن‌ها عکس گرفت. نکته دیگری که بسیار مهم است این است که ارتباط پژوهشگران با عکاسان زیاد خوب نیست و باید بیشتر با هم در ارتباط باشند.

قدیریان در پایان سخنانش گفت: این کتاب برای معلمان نیز سودمند است زیرا هم تصویر دارد و هم گونه‌های حیوانی را معرفی کرده است. کتاب راهنمای میدانی پستانداران ایران به حفاظت گونه‌های حیوانی کمک بسیاری می‌کند.

تاملی درباره فاصله میان «دوست داشتن» و «حفاظت کردن»

سپس امیرحسین خالقی یکی از نمایندگان حفاظت‌گر گفت: امروزه ظرفیت علاقه به طبیعت زیاد شده ولی ظرفیت حفاظت از طبیعت کاهش پیدا کرده است. ما با یک فضا و اکوسیستم روبه‌رو هستیم و اکنون علاقه‌مندان طبیعت زیاد شده‌اند و از این رو هزینه‌های بسیاری نیز داده می‌شود. در گذشته یک عکس خوب از یک خرس قهوه‌ای وجود نداشت ولی اکنون انتخاب از بین عکس‌ها سخت شده است.

او ادامه داد: کتاب‌هایی که به شکل راهنمای میدانی منتشر می‌شوند بسیار اهمیت دارند. ما باید بدانیم محیط‌بان کیست و تصور ما از حفاظت تقلیل پیدا کرده است. ستون فقرات حفاظت می‌تواند محیط‌بانی باشد. ما با شناخت کونه‌ها و عکاسی حفاظت‌گر نمی‌شویم ما به حفاظت‌گرها به عنوان حرفه نیاز داریم.

او در پایان سخنانش از یک تناقض مهم گفت و بر این مساله تاکید کرد: علاقه مردم به طبیعت هر روز بیشتر می‌شود اما این علاقه لزوما به رفتارهای مسئولانه و حفاظت از طبیعت تبدیل نشده است. تاملی ارزشمند درباره فاصله میان «دوست داشتن» و «حفاظت کردن».

ایران قدمت و تمدن کهنی دارد

محمد درویش گفت: ما در کمربند خشکی جهان قرار گرفتیم. ایرانی که فقط یک درصد از خشکی‌های جهان را دارد اما دارای گونه‌های بسیاری از پستانداران جهان است و کل تنوع زیستی را داراست. ما چنین ذخیره ارزشمندی را داریم که برابر گونه‌های جهانی است.

او ادامه داد: ایران از معدود کشورهایی است که قدمت و تمدن کهنی دارد. ما باید به ایرانی بودن خودمان افتخار کنیم. چرا باید قدر ایرانی بودن خود را بدانیم و چه اتفاقی افتاده که ایران به این مرحله رسیده است. ما در این کمربند خشک وضعیت منحصر به‌فردی داریم و بیش از دوهزار درخت کهن در این نوار خشک زندگی می‌کند که بخشی از آن به حفاظت از پوشش گیاهی و فهم و درک دانشمندان ایرانی برمی‌گردد. ایرانی‌ها بر این باورند که باید قدر دانشمندان را گرامی بداریم.

درویش افزود: زمانی اسکندر فیروز، نخستین رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ایران فراخوانی داد مبنی بر این‌که کسانی که به پوشش گیاهی علاقه‌مند هستند به جمع آن‌ها بپیوندند و فضایی را فراهم کردند که علاقه‌مندان این گونه را شناسایی کنند. این علاقه را نباید دست کم گرفت و از دل علاقه حفاظت رخ می‌دهد. محیط‌زیست برای مردم ایران مهم است و این سرزمین را حفاظت می‌کنند. ما به این مردم افتخار می‌کنیم و ادامه‌دهنده راه آن‌ها هستیم.

شعله علاقه به طبیعت ایران در نسل جدید

سپس کاه فیض‌اللهی (سرپرست نویسندگان) از هوشنگ ضیایی و بهرام زهزاد دو استاد پیشکسوت محیط‌زیست درخواست کرد تا سخنانی را برای علاقه‌مندان خود بگویند. این دو استاد خاطرات شنیدنی از محیط‌زیست و شناخت گونه‌ها برای حاظران سخن گفتند.

هوشنگ ضیایی از کتاب راهنمای میدانی پستانداران ایران گفت: کتاب‌های میدانی انتشارات ایرانشناسی نشان می‌دهد که نسل پیش در مأموریت خود برای انتقال تجربه موفق بوده و توانسته است شعله علاقه به طبیعت ایران را در نسل جدید زنده نگه دارد. از میان نویسندگان کتاب طاهر قدیریان یکی از بهترین و تواناترین دانشجویان من بوده و در کارهای تحقیقاتی نیز از کارشناسان منحصر به فرد کشورمان است. کاوه فیض‌اللهی محقق برجسته کشورمان نیز در پروژه بین‌المللی زاگرس مرکزی در بخش پستانداران با من همکاری نزدیکی داشت. سه نویسنده دیگر احمد محمودی و زین‌العابدین محمدی نیز دانش‌آموخته گروه پژوهشی جونده‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد و از شاگردان مکتب استاد فقید و دوست عزیزم جمشید درویش هستند و نازنین محسنیان از معدود زنان ایرانی است که برای بررسی پستانداران به دریا رفته است.

وی افزود: گرد هم آمدن چنین گروهی برای نوشتن کتابی درباره پستانداران ایران نشان از تخصصی شدن علم در دهه‌های اخیر و ضرورت انجام کار تیمی برای شناسایی و تحلیل گونه‌های گیاهی و جانوری سرزمین پهناوری همچون ایران دارد. با این همه در کار علمی هیچ کتابی حرف آخر نیست و با انتشار هیچ کتابی کار تمام نمی‌شود. از انتشار نخستین آثار درباره پستانداران ایران به زبان فارسی نزدیک به نیم قرن می‌گذرد و هنوز ناشناخته‌های بسیاری درباره این گروه مهم از حیات وحش باقی مانده است. امیدوارم که این سنت علمی در ایران ادامه یابد و انتشار چنین کتاب‌هایی کارشناسان جوان و نسل‌های آینده را برانگیزد که برای مطالعه و شناسایی هرچه دقیق‌تر طبیعت ایران و حفاظت از تنوع زیستی آن که ثروت طبیعی ما و میراث نیاکان ماست کوشش کنند.

گروه نویسندگان در مقدمه کتاب چنین نوشته‌اند: سایران در چهارراهی زیست جغرافیایی واقع شده و گونه‌هایی متعلق به چهار قلمرو دیرین شمالگان صحرایی - عربی آفریقای گرمسیری و خاوری در آن یافت می‌شوند فون پستانداران ایران در محیطی متنوع متشکل از ۷ زیست بوم و ۱۸ بوم ناحیه از تمام همسایگانش غنی‌تر و متنوع‌تر است. این تنوع با احتساب گونه‌های خشکی‌زی سرزمین ایران و گونه‌های آبزی دو پیکره دریایی خلیج فارس و دریای عمان در کتاب حاضر به ۲۱۷ گونه از ۱۰۵ جنس متعلق به ۴۱ خانواده از ۸ راسته رسیده است. این معادل ۳/۲۴ درصد از کل تنوع گونه‌های شناخته شده پستانداران جهان (۶,۷۰۶) تا به امروز است. از این تعداد ۸۰ گونه جونده (۳۷) درصد)، ۵۳ گونه خفاش (۲۴) درصد) ۳۲ گونه زوج سم و آب باز (۱۵) درصد)، ۳۰ گونه گوشتخوار (۱۴) (درصد)، ۱۵ گونه حشره خوار (۷) درصد) و ۳ درصد باقیمانده به راسته‌های خرگوشان فردسمان و گاوهای دریایی تعلق دارند. ۱۶ گونه (۷/۴ درصد) از پستانداران ایران بوم‌زاد هستند و تاکنون از کشور دیگری گزارش نشده‌اند. ضمناً ۲۶ گونه دیگر نیز هستند که هنوز از ایران گزارش نشده اند، اما با توجه به حضورشان در کشورهای همسایه و نزدیک به مرزهای کشور ما احتمال می‌رود در آینده به فهرست فون پستانداران ایران افزوده شوند.

جمع‌بندی تنوع بعضی راسته‌های پستانداران ایران در قالب کتاب و به زبان فارسی با کتاب‌های جوندگان مضر ایران (۱۳۴۳) از فیروز تقی‌زاده و پستانداران ایران خفاش‌های ایران (۱۳۴۸) از اسمعیل اعتماد آغاز شد. پستانداران دریایی خلیج فارس و دریای عمان (۱۳۸۹) از محمدباقر نبوی و همکاران و همچنین جونده سانان ایران (۱۴۰۲) از جمشید درویش و همکاران را نیز می‌توان در همین گروه قرار داد اما نخستین کتاب فارسی که کل فون پستانداران ایران را دربرگرفته راهنمای پستانداران ایران (۱۳۵۵) از فرد هرینگتون و بیژن فرهنگ دره شوری است و اندکی پس از آن نیز مجموعه سه جلدی پستانداران ایران از اسمعیل اعتماد (۱۳۵۷) تا (۱۳۶۴) انتشار یافت. کتاب راهنمای صحرایی پستانداران ایران از هوشنگ ضیائی نخستین راهنمای صحرایی پستانداران ایران است که در فاصله سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲ پنج ویراست از آن منتشر شده است. اطلس پستانداران ایران (۱۳۹۵) از محمود کرمی و همکاران نیز شرحی مفصل و دوزبانه درباره تمام پستانداران ایران داده است.

با این همه ماهیت آثار مرتبط با فون اقتضا می‌کند که به دلیل تغییر فهرست گونه‌ها درنتیجه بازنگری تاکسونومیک و بعضاً کشف گونه‌های جدید و همچنین کسب اطلاعات جدید درباره پراکندگی گونه‌ها هرچند سال یکبار به روز شوند تا این اطلاعات به صورت یکجا در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد. اطلاعات زیست‌شناختی و بوم‌شناختی گونه‌ها از منابع معتبر و از جمله پایگاه اطلاعات تنوع زیستی جهان (GBIF) استخراج شده‌اند اندازه‌ها مربوط به جمعیت‌های ایرانی یا زیرگونه‌ای است که در ایران حضور دارد.

مرجع رده‌بندی کتاب حاضر پایگاه داده‌های آنلاین mammaldiversity.org متعلق به انجمن پستاندارشناسان آمریکا است اما در مواردی انگشت‌شمار به استناد پژوهش‌های موجود آرایش تاکسونومیک دیگری ترجیح داده شد. یکی از ویژگی‌های کتاب حاضر اختصاص یافتن صفحه‌ای به توصیف هر کدام از جنس‌هایی است که در ایران گونه‌هایی به نمایندگی دارند. در خانواده‌های تک سنخی که یک جنس بیشتر ندارند صفات جنس و خانواده یکی است اما در خانواده‌های چند سنخی صفات شاخص جنس متمایز از خانواده است. این شیوه مانع از تکرار این صفات برای تک‌تک گونه‌ها شده است که تعدادشان در بعضی جنس‌ها همچون Microtus و Calomyscus به ترتیب به ۱۲ و ۱۰ می‌رسد.

نقشه لکه‌ای پراکندگی گونه‌ها در ایران بر پایه رکوردهای نقطه‌ای اما تقریبی و کلی است. در مورد پستانداران دریایی از روش دیگری استفاده کردیم و به جای اتکا به داده‌های مربوط به مشاهده آن‌ها در آب‌های ایران یا به گل نشستن افراد در سواحل ایران حضورشان در دو پیکره آبی خلیج فارس و دریای عمان را ملاک قرار دادیم.

از آخرین رکورد بعضی گونه‌ها مثل خفاش جنگلی بزرگ در ایران بیش از پنجاه سال می‌گذرد. با این حال تنها گونه‌هایی که به دلیل انقراض قطعی‌شان در صد سال اخیر از فهرست پستانداران ایران در این کتاب حذف شده‌اند شیر هستند. وضعیت حفاظتی ملی Panthera tigris و ببر Panthera leo گونه‌ها که طبق معیارهای فهرست سرخ Red List اتحادیه جهانی حفاظت طبیعت (IUCN) تعیین ،شده از پژوهش تنوع گونه‌ای پراکندگی و وضعیت حفاظتی پستانداران خشکی‌زی ایران (یوسفی و همکاران ۲۰۱۹) استخراج شده است. این نوع ارزیابی هنوز برای پستانداران دریایی منطقه صورت نگرفته است. از بوریس کریستوفک، پتر بندا، جیل برولیک، غلامحسین یوسفی، باربد صفایی مهرو، ایمان،معماریان، محمودرضا همامی، فریدون بیگلری، حسین داوودی، امیرحسین خالقی حمیدی، مهدی حاتمی، فاطمه جاودانی و عرفان خسروی برای کمک‌هایشان در بخش‌های مختلف سپاسگزاریم.