سرویس دین و اندیشه خبرگازری کتاب ایران(ایبنا)؛ کتاب «مضامین و مقاصد سورههای قرآن» ترجمه و تعلیقات جلد نخست کتاب «بصائر ذویالتمییز فی لطائف الکتاب العزیز»، اثر مجدالدین فیروزآبادی، بخش مقاصد و اهداف سورههای قرآن کریم است که در ۲۵۶ صفحه و به همت انتشارات نگارش شرق در تهران به چاپ رسید. این اثر توسط فرزین حبیبزاده و علیاصغر لک به فارسی ترجمه شده و تعلیقات و توضیحات سودمندی برآن نگاشته شده است.
واضح و مبرهن است که قلمرو دعوت پیامبر اکرم (ص) محدود به مخاطبان و معاصران خویش نبوده و مخاطب آیین محمدی نوع انسان در هر زمان و مکان است. از آنجا که آیات فراوانی در قرآن کریم، دین اسلام را دین جاودانی و جهانشمول معرفی نموده است، از امور ضروری است که معارف و آموزههای این کتاب وحیانی، به عموم انسانها در سرتاسر عالم هستی شناسانده شود. نخستین گام در عملیساختن این امر خطیر، آشناساختن نسل امروز با «مضامین و مقاصد سورههای قرآن کریم» است. اثر فرارو با این هدف، ترجمۀ بخشی از جلد نخست کتاب گرانسنگ بصائر ذوی التمییز فی لطائف کتاب العزیز به خامۀ مجدالدین فیروزآبادی از بزرگان ادب و لغت در قرن هشتم هجری است و از آن جهت که مقاصد و اهداف هر سوره را به صورت موجز و در عین حال کامل و دقیق بیان نموده است، یکی از کتابهای برجسته و ارزشمند در میان آثار مشابه به شمار میرود.
***
نویسندۀ کتاب مجدالدین فیروزآبادی چهرۀ شناختهشده در مطالعات اسلامی و قرآنی، به ویژه دانش لغت و فرهنگنامهنویسی در طول تاریخ علوم اسلامی و ایرانی است. نام فیروزآبادی بیش از هر چیز با اثر ارزشمند و کمنظیر او در عرصۀ زبانشناسی و فرهنگنامهنویسی، یعنی قاموسالمحیط شناخته میشود. وی حافظۀ بسیار قوی داشت همین امر موجب گردید در سنّ هفت سالگی قرآن را حفظ کند. بزرگانی از جمله سخاوی، شاگرد فیروزآبادی در مورد او نوشتهاند که هر روز قبل از خواب، دویست سطر مطلب حفظ میکرد. فیروزآبادی علاقۀ شدیدی به گردآوری کتابهای خطی و نفائس و دست-نوشتههای کهن داشت و نسخههای خطی ارزشمند و گرانقیمت را میخرید. ایشان پس از مسافرتهای طولانی علمی، در زبید یمن ساکن شد و مورد تکریم و تعظیم حاکم آن خطّه قرار گرفت و منصب ریاست امور قضایی به او محوّل شد. حافظ شیرازی نیز در یکی از قطعات خود او او به نیکی نام میبرد:
به عهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاق
به پنج شخص عجب ملک فارس بود آبـاد
نخست پادشهی همچو او ولایتبخش
که جـان خـویش بپرورد و داد عیـش بداد
دگـر مربّی اسـلام شیـخ مجـدالدین
که قاضیای بِه ازو آسمان ندارد یاد
کتابِ شریفِ بصائر ذویالتمییز فی لطائف الکتاب العزیز، یکی از کتابهای جامع و مفصّل در شناخت علوم و موضوعات مختلف قرآنی و تفسیری است و ضمن اینکه از «مجموعههای علوم قرآن» به شمار میرود، از مهمترین آثار در حوزۀ «وجوه و نظایر» است که مراجعه به آن، کمک شایانی به تفسیر و فهم صحیح واژههای قرآنی میکند.
این اثر از آن جهت که متضمّن نقد، تحلیل و استدلال است و جنبۀ نقل و گردآوری در آن کمرنگتر است، از آثار کمنظیر در عرصۀ علوم قرآنی، تفسیر و دانش وجوه و نظایر است. اما نباید از یاد برد که این کتاب، یک اثر اختصاصی صِرف در زمینۀ وجوه به شمار نمیرود و مؤلف بیش از آنچه در کتابهای وجوه وجود دارد، به بیان مطالب در آن پرداخته است.
یکی از محققان در بیان تفاوت روش راغب اصفهانی با فیروزآبادی در تفسیر واژگان مینویسد: «کار راغب از کار فیروزآبادی با غلبۀ صبغۀ زبانی بر تفسیر راغب و غلبۀ صبغۀ تفسیری فراگیر لفظ در کار فیروزآبادی که همۀ ابعاد معناشناختی و کاربردی و جوانب آن را فرا میگیرد، متفاوت است. دیدگاه فیروزآبادی به معنای لفظ، فراگیرتر و عمیقتر از دیگر کتابهای وجوه است که تنها به وجوه و معانی خاص آن پرداختهاند و در ضمن روش ایشان در بررسی معنا هم با آنها متفاوت است.»
مطالب اصلی کتاب بصائر بر حسب ترتیب سورهها تنظیم شده است و مؤلف در هر سوره، به ترتیب نُه موضوع را بررسی و بیان نموده است: ۱. محل نزول سوره ۲. تعداد آیات، کلمات و حروف سوره ۳. اختلاف قاریان در تعداد آیات ۴. مجموع فواصل سوره ۵. نام یا نامهای سوره ۶. مقصود و محتوای سوره ۷. ناسخ و منسوخ در سوره ۸. آیات متشابه در هر سوره ۹. فضیلت هر سوره.
مؤلف پس از بیان مقاصد و اهداف صد و چهارده سورۀ قرآن، در بخش پایانی مجلّد نخست به دستهبندی آیات قرآن بر اساس محتوا و مضمون میپردازد و مینویسد: از این مجموع آیات، هزار و ششصد آیه در قصص انبیاء، هزار و دویست آیه در شرایع ایمان، هزار و بیست آیه در توحید و صفات، هزار آیه در ترتیب ولایتها، چهارصد آیه در رقیه (تعویذ) و دفع آفات، چهارصد آیه در انواع معاملات، صد آیه در عذر گناه عاصیان، صد آیه در ضمان روزی مخلوقات، هفتاد آیه در جهاد با غُزاة (جنگجویان)، پنجاه آیه در آنچه به قصد مکه و عرفات مربوط میشود و باقیمانده آیات در احکام نکاح و طلاق زنان شوهردار است.
یکی از ویژگیهای برجسته که مؤلف در سر تا سر کتاب رعایت نموده اختصار در بیان است به نحوی که در شرح و توضیح مضامین و اهداف برخی سورهها، از سه یا چهار سطر بیشتر تجاوز نمیکند. به عبارتی این بخش از کتاب، مصداق سخن «خیرُ الکلام ما قلَّ و دلَّ» است و نویسنده با کمترین عبارات بیشترین معانی را به خواننده انتقال میدهد. به عبارتی کتاب بصائر از این نظر شایستۀ توجه است که در مجلد نخست و بخش مقاصد سوره، مؤلف کوشیده است اهداف و مضامین سورهها، روشن و در عین حال، کوتاه بیان شود؛ به عبارتی مؤلف، جایی که اطاله نابجا بوده، راه ایجاز برگزیده و جایی که ایجاز، مخلّ بوده از تطویل و تفصیل پرهیز نکرده است.
نکتۀ دیگر دربارۀ این اثر، شیوۀ نگارش نویسنده است که حاکی از ظرافت و رعایت آهنگ جملات و کلمات در آن است. به عنوان نمونه نویسنده در بیان مقصود سورۀ ذاریات، از آنجا که جملات را با وزن «فعالۀ» ختم میکند، در مواردی برای آنکه جملۀ خود را با این سجع تمام کند، کلمات را جابهجا میکند یا از دستور زبان عربی تخطی میکند و این سجع را به کار میبندد.
شیوۀ جالب و بکر دیگری که فیروزآبادی در طرح مضامین و مقاصد سوَر قرآنی به کار میگیرد، ذکر آیه یا آیات پایانی هر سوره مرتبط با کلام در پایان بیانات خود با عبارت «بقوله» یا «فی قوله» است. به عنوان نمونه دربارۀ سورۀ مبارک انسان مینویسد: «معظم مقصود السّورة: بیان مُدّة خِلقة آدم، وهدایة الخَلْق بمصالحهم، وذکر ثواب الأَبرار، فی دار القرار، وذکر المِنّة علی الرّسول صلَّی الله علیه وسلَّم وأَمره بالصّبر، وقیام اللَّیل، والمِنَّة علی الخَلْق بإِحکام خَلْقهم، وإِضافة کلِّیّة المشیئة إِلی الله، فی قوله: «یُدْخِلُ مَن یَشَآءُ فِی رَحْمَتِهِ والظالمین أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِیماً» (انسان/۳۱)
اینکه فیروزآبادی از تعبیر بصائر در عنوان کتاب استفاده نموده و مفرد آن کلمۀ «بصیرت» را در عنوان بحث هر سوره ذکر میکند، به این مطلب توجه دارد که خواننده با درک قلبی صحیح و معرفت تام و کامل، در آیات قرآن بنگرد و بیندیشد. مؤلف با تکرار این عنوان در آغاز بحث هر سوره، خواننده را با آگاهی و بینش و معرفت و درک قلبی عمیق، دعوت به مطالعه کتاب میکند.
نظر شما