سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یوسف ملایی: گُرگ بَلَدَت شُد، خار کُن؛ توره بَلَدَت شُد، بار کُن. یعنی: اگر گرگ مزاحمت فراهم کرد از خار، دیوار بساز ولی اگر شغال تو را پیدا کرد باید دیارت را ترک کنی. سهشنبه خرس اوباد نمیره. یعنی سه شنبه خیلی نحس است و خرس هم که عقل ندارد از رفتن به چشمههای آبگرم خودداری میکند. یا آهو میان خچکش او میخوره. یعنی: هر کس به اندازه گلیمش پایش را دراز میکند. این بخشی از ضرب المثلها و باورهای مردمان شکیبا و مهاجر «درتوجان» است، مطالبی که در کتابی با عنوان «فرهنگ مردم درتوجان» گردآوری شده است.
فرخنده پیشدادفر پژوهشگر و مولف، زاده چهارم خرداد سال ۱۳۲۸ خورشیدی است. به بهانه سالروز تولد این پژوهشگر، یکی از کتابهای او با عنوان «فرهنگ مردم درتوجان» در این گزارش معرفی شده است.
این کتاب مشتمل بر هفت جلد، شامل: ۵ جلد افسانههای مردم ایران زمین در فرهنگ مردم درتوجان، واژهها در فرهنگ مردم درتوجان و کتاب فرهنگ مردم درتوجان منتشر شده است. این مجموعه، آداب و رسوم مردم درتوجان را به تصویر میکشد.
«درتوجان» در ۵۰ کیلومتری شرق بندرعباس واقع شده است. مردم این آبادی از چند طایفه تشکیل شدهاند که معروفترین آنها «مزاجانی» از خوانین مزاجان هستند که همگی عشایر بوده و به علت جنگ، از جنوب فارس پس از توقف در تاشکویه و سرچاهان حاجیآباد به این منطقه کوچ کردهاند. آنان نخلستانهایشان را در روستای «نَران» در شرق آبادی ایجاد کردهاند. مردم این روستا با زبان فارسی نزدیک به لهجه سروستانی تکلم میکنند و پوششان نیز مانند مردمان فارس است.
این اثر پژوهشی در پنج فصل با موضوع فرهنگ عامه مردم درتوجان به همت بانویی از این دیار خلق شده است. فصل نخست به آداب و رسوم مردم درتوجان اختصاص دارد. فصل دوم به کوهها و گیاهان منطقه و روش استفاده از آنها میپردازد. در فصل سوم بر بیماریها و روش درمان آنها تمرکز دارد. فصل چهارم، بازیها را پوشش میدهد و در فصل پایانی، دست نوشتهها لحاظ شده است.
در این مجموعه جزئیات جالبی از اتفاقاتی که بر درتوجانیها گذشته، حکایت میشود. سپس از نخستین نخلستانها در «گُدار نَران» مینویسد و پس از آن، شجرهنامه دو تیره علی بهرامی و دو قبائی و همچنین شجره شهید «میرزا قهرمان» ترسیم میشود.
در این کتاب، کشاورزی و برداشت خرما را به ریز شرح میدهد. خوراکیهای روزانه، میهمانی و عروسی و آداب غذا خوردن درتوجانیها تشریح شده و سپس سرپناه سِوندی تحت عنوان کُتوک و وسایل ساده خانه را نام برده شده است. مشاغل، باورها، اعتقادات، ضرب المثلها، لهجه، اصطلاحات، سوگندها، نفرینها، ناسزاها، دعاها، احوالپرسی، جملات خوش یمن، موجودات خیالی، داستان هوتها، بنای بندرعباس، گاه شناسی در توجانی ها از دیگر مطالب خواندنی مردم شناسی در این جغرافیاست.
آداب معاشرت، مشاغل زنان و مردان مزاجانی در گذشته، هنر در بافت، سال غارتو، تصاویری از محل رسیدگی به قتل شهید میرزا و اولین مکتب خانه، اولین نخلستان در نران، اولین مزرعه و ... نیز جالب توجه است. از شعر، مطالب ، خاطرات، نقل قول ها و ... دیگر درتوجانی ها نیز در این مجموعه استفاده شده است.
هنرمندان هنر پیرمردی(تئاتر)، زندگی و اخلاق، قصه های مرتبط از جمله سرگذشت قنبر در معبد هندوها، قصه علی قلی، قصه رحمان و دزدان از دیگر موضوعاتی است که به آن پرداخته میشود. تدابیر در امور، لوبند- بستن و قفل کردن دهان حیوانات وحشی، واژههای مرکب، تشبیهات، موسیقی، ادبیات، چیستان ها، سوگواری حضرت امام حسین(ع)، درمان داغ و پوست، حمام شب عید قربان، ختنه سوران، زندگی اسرار آمیز، تعبیر خواب، فال، دعا نویسی و زیارت مطالب دیگر این کتاب است.
خویشی و زناشویی، آرایش زنان، گندم برشته، طریقه درست کردن چنگال، فرهنگ مربوط به نوزادان، سواس و اقسام آن، مرگ و آداب آن، مکتب خانه، مراسمت عروسی از کاغذ گرونی تا هیزم چیدن و طلبیدن، رخت، حنا، ترانهها و ... و انواع رقص را نیز در فصل اول مطالعه خواهید کرد.
در فصل دوم، جاذبههای طبیعی و گردشگری و آثار تاریخی، گیاهان، حشرات، جوندگان، خزندگان، حیوانات وحشی، پرندگان؛ درختهای نظر کرده از کنار زاد محمود تا کنار پچنگی، کهور پیرکلوسو و کورکای شاه غیب و انواع ملخ و ... را در این فصل خواهید خواند.
در فصل سوم انواع متفاوت بیماری و روش درمان از جمله: آتش پارس، اوسیل زدن، اوله، اشکنج، ترامو، ترک ترکون، چک ناخنو، زخم انگورک، زخم چال، زخم هوغ، سینه پهلو، شبکوری، کورک، کچلی، گوترک، گوش برک، زمین کتک و ...آن ذکر شده است.
فصل چهارم به بازیهای بومی میپردازد. انواع بازیهای مخصوص دختران، پسران، خردسالان و همه طبقات مثل: اشترپول، زنجیر باف، آخ کجو، بلبلو گذشت، پنج جکو، تک توار، پل پلوسکا، تماجک، چشتکو بالشتکو، جل هر قاضی، چرخک و چیرخو، دم چیشکا، درا، دختلوکا، سنگ سیاهو، لوپنگا و ... در این فصل به طور کامل توضیح داده شده است.
فصل پنجم که به «دست نوشته های نجوا» نامگذاری شده است به استاد نجوا (انجوی شیرازی) که در اشاعه فرهنگ عامه کوشش فراوانی کرده و نامههای دریافتی و ارسالی وی در این خصوص اختصاص دارد.
برشی از کتاب: «اعتقادات»
ناخن چیده شده را نباید توی دست و پا یا درون خانه ریخت، چون نکبتی و فقر میآورد. دو نفر که ناخن خود را چیدهاند نباید چیدههای ناخنشان مخلوط شود چون میانشان بهم میخورد.
اگر چشم کسی را ماچ کنی، چشمش درد میگیرد و اگر دهان بچه را بوس کنند بچه مرتب از دهانش آب میآید. به قول در توجانیها: چلویی میشود. اگر پیشانی بچه را ببوسند، بچه غیزی میشود (قهر میکند). کف پای بچه را نبوسید چون بچه راه نمیرود. قد بچه یا آدم زنده را اندازه نمیگیرند چون شگون ندارد. کسی که خواب است او را در میان نمیگیرند که بد است و اگر لازم باشد که اطرافش باشند یک برگ سبز روی او میگذارند.
کتاب «فرهنگ مردم درتوجان» فرهنگ عامه (آداب و رسوم) مردم درتوجان در شرق بندرعباس اثر فرخنده پیشدادفر برای نخستین بار، شهریور ۱۳۸۲ با شمارگان دوهزار نسخه، در ۳۵۸ صفحه مصور سیاه و سفید، در قطع رقعی و جلد شومیز و کاغذ سفید به عنوان ناشر مولف و توسط لیتوگرافی سازمان چاپ سپاهان بندرعباس وارد بازار کتاب شد.
نظر شما