محمدرضا شکاری، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، درباره روزآمدی منابع درسی و آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی، مطابق با تغییرات علم و فناوری، بیان کرد: این رشته، زودتر از سایر رشتهها، نیاز به بازنگری جدی در مقاطع تحصیلی مختلف را احساس کرد. به همین دلیل در سال ۱۴۰۳، یعنی ۸ سال پس از بازنگری قبلی و سومینبار از سال ۱۳۸۸ به بعد، بازنگری برنامههای درسی آغاز شد.
تحول در سرفصلها؛ بازنگری ۶۵ درصدی برنامههای درسی
وی ادامه داد: از آنجا که مقطع کارشناسی را باید پایه آموزش دانشگاهی این رشته محسوب کرد، تمرکز اصلی بازنگری هم بر این مقطع، و سپس مقاطع کارشناسیارشد و دکتری بود. در این بازنگری، تغییرات گستردهای در سرفصلها اعمال شد؛ بهطوری که حدود ۶۵ درصد محتوای برنامه درسی تغییر کرد.
همگامی با فناوری؛ از هوش مصنوعی تا کلاندادهها
شکاری، با این توضیح که در بازنگری انجام شده، برنامه درسی کاملاً با تحولات علم و فناوری همسو شده، گفت: امروزه دیگر نمیتوان در جامعه درباره اطلاعات صحبت کرد اما نقش کلاندادهها، هوش مصنوعی، تحلیل داده، مدیریت دادههای پژوهشی، سواد داده، سواد رسانهای و فناوریهای نوین اطلاعاتی را نباید نادیده گرفت. به همین دلیل، درسهایی طراحی یا بازطراحی شدهاند که بهطور مستقیم و غیرمستقیم به این تحولات پرداختهاند؛ درسهایی که دانشجو را با مفاهیم و کاربردهای آنها در خدمات مختلف اطلاعاتی آشنا میکند. در واقع تلاشها بر این بوده که دانشجو تنها با چهارچوبهای سنتی کتابداری مواجه نباشد و بتواند در فضایی دیجیتال و دادهمحور نقش خود را ایفا کند.
چالش تألیف کتابهای جدید پس از تغییر سرفصلها
وی چالش منابع آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی را تدوین کتابهای درسی بازنگری شده دانست و افزود: بعد از چنین بازنگری گستردهای، طبیعی است که نیاز به تألیف، ترجمه و تدوین کتابهای جدید به شدت احساس شود؛ چون برخی دروس حذف شدهاند، تعدادی تغییر عنوان و محتوا داشتند و چندین درس نیز کاملاً جدید است؛ بنابراین منابع قدیمی لزوماً پاسخگوی این ساختار جدید نیستند.
نقش ناشران و ضرورت همت علمی استادان
عضو هیئتمدیره انجمن کتابداری و اطلاعرسانی، بیان کرد: خوشبختانه ناشران دولتی مانند «سمت» و همچنین تعدادی از ناشران خصوصی تخصصی در این حوزه فعال هستند و کتابهای متعددی منتشر میکنند. به موازات آن، استادان و پژوهشگران این رشته نیز مقالات مهم و بهروزی نشر میدهند. اما مقاله هر چقدر هم جامع باشد، نمیتواند جای کتاب منسجم را برای درسی که بتواند بهعنوان متن اصلی در کلاس مورد استفاده قرار بگیرد را پُر کند.
شکاری، با بیان اینکه فضا برای تولید آثار باکیفیت همواره فراهم بوده است، گفت: مطمئناً فرآیند انتشار کتاب برای ناشران با چالشهای اساسی روبهرو است، اما آنچه اکنون بیش از هر چیز اهمیت دارد، همت علمی استادان برای تبدیل تجربههای آموزشی و پژوهشی به کتابهای درسی عمیق و روزآمد به ویژه مسئلهمحور است.
پیچیدگی دسترسی، مانع اصلی دانشجویان در پژوهش
وی با بیان اینکه مسئله اصلی دانشجویان در دسترسی به منابع روز، پیچیدگی دسترسی است، نه صرفاً نبودن منبع، بیان کرد: در دسترس نبودن، شاید برای دانشجویان، دیگر تفاوتی با نبودن یا نداشتن منبع نداشته باشد. چون وقتی دانشجو به هر دلیلی نتواند به منابع درست پیدا کند، انگار اصلاً آن را در اختیار ندارد.
شکاری، با این توضیح که امروزه دانشجویان، با توجه به آموزههایی که از رشته علم اطلاعات و دانششناسی بهدست آوردهاند، میدانند مقالهای که میخواهند را از کدام منبع بیابند، گفت: بهنظرم مشکل از جایی آغاز میشود که یا دانشگاه اشتراک سایتی را ندارد، یا به دلیل تحریمها یا محدودیتهای مختلف امکان دسترسی مستقیم برایشان فراهم نیست. در این شرایط، دانشجو ناچار است از راههای غیررسمی و یا افراد مختلف کمک بگیرد؛ این روند هم زمانبر است و تمرکز پژوهشگر را مختل میکند.
وضعیت دسترسی به منابع داخلی و پایگاههای ملی
عضو هیئتعلمی گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهیدچمران اهواز، افزود: درباره دسترسی به منابع داخلی هم وضعیت کاملاً بر وفق مراد و بدون مسئله نیست. برای مثال، اقدام پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) در طراحی و توسعه پایگاه «گنج»، قابل توجه است و نمایهسازی گسترده پایاننامههای اغلب دانشگاههای کشور یک گام مهم برای دسترسی آزاد به اطلاعات محسوب میشود. اما متن کامل بسیاری از پایاننامههای یکی دو سال اخیر، هنوز در دسترس همگان نیست.
بومیسازی الگوهای جهانی در تدوین منابع جدید
به گفته شکاری، مرور سرفصلهای تدوین شده در هر سه مقطع کارشناسی، کارشناسیارشد و دکتری و گرایشهای مختلف آن، برای برنامههای درسی رشته علم اطلاعات و دانششناسی به خوبی نشان میدهد، تلاش بر این بوده که از جدیدترین و غنیترین منابع انگلیسی، در کنار منابع فارسی، استفاده شود.
وی ادامه داد: در فرآیند بازنگری، سرفصل دروس دانشگاههای معتبر جهان که همان درس یا درسهای مشابه را ارائه میکنند با توجه به بافت علمی و آموزشی ایران، نسخهای متناسبسازی شده تدوین شده است. به همین دلیل، به هیچ وجه نمیتوان گفت که برنامه درسی بازنگری شده امروز، با یک ساختار قدیمی و ایستا در حیطه منابع مواجه است.
آینده منابع آموزشی؛ همگامی با هوش مصنوعی و فناوریهای نوین
شکاری، منابع آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی را تا حد زیادی تحتتأثیر شیوه و روشهای مختلف دانست و افزود: روش اول، نفوذ فناوریهای اطلاعاتی نوین و تحولات گسترده دیجیتال است. منابع آموزشی این رشته در آینده باید بهطور کامل با مفاهیم جدید مانند هوش مصنوعی، دادهکاوی، یادگیری ماشین، کلاندادهها، پردازش زبان طبیعی، تولید محتوا، طراحی تجربه کاربری و حتی واقعیت افزوده همگام شوند. این فناوریها بهویژه در زمینههایی چون مدیریت اطلاعات و دانش، کتابداری و آرشیوداری دیجیتال و حتی حوزههای سنجشی مثل علمسنجی کاربردهای زیادی خواهند داشت.
تمرکز بر اشتغالپذیری و آموزش مهارتهای عملی
استادیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهیدچمران اهواز، ادامه داد: روش دوم، عملیاتیتر شدن رشته و ایجاد ارتباط نزدیکتر دانشجویان با نیازهای واقعی بازار کار است. بهعنوان نمونه، در مقطع کارشناسی علاوهبر درس کارآموزی که در سرفصلهای قبلی هم وجود داشت، حالا دروسی با عنوان دروس «مهارتی- اشتغالپذیری» اضافه شدهاند و درسهایی مثل مشاوره اطلاعاتی، مهارتهای نرم شغلی، کارآفرینی، کاربینی و کارورزی، طراحی شدهاند.
رویکرد میانرشتهای؛ ضرورتی برای دنیای پیچیده اطلاعات
شکاری، بیان کرد: روش سوم، که اخیراً در بسیاری از رشتهها اهمیت زیادی پیدا کرده است، آموزشهای ترکیبی و مفاهیم میان رشتهای است. امروزه دیگر نمیتوان رشته علم اطلاعات را به شکل کاملاً جدا از سایر حوزهها و رشتهها آموزش داد؛ بسیاری از مسائل و فناوریهای نوین، مثل هوش مصنوعی، تحلیل داده و مدیریت دانش، نیازمند نگاه میان رشتهای هستند. به همین دلیل، برنامههای درسی جدید سعی کردهاند آموزشها را ترکیبی کنند؛ یعنی علاوهبر مفاهیم اصلی رشته، دانشجویان با مهارتها و دانش مرتبط با حوزههای دیگر هم آشنا شوند تا بتوانند در محیطهای کاری واقعی و پیچیده، انعطافپذیری و توان عملیاتی بیشتری داشته باشند.
عبور از کتابداری سنتی به سمت مدیریت دانش
وی روش چهارم را که مربوط به خروج دروس از چهارچوب کتابخانه، کتابداری محض و تمرکز بیشتر بر مباحث مرتبط با اطلاعات و دانش است از اهمیت زیادی برخوردار دانست و بیان کرد: گذشته از دروس جدیدی که کاملاً با رویکرد اطلاعاتی و دانشی طراحی شدهاند، برخی دروس که بهطور مستقیم با کتابخانه سروکار داشتند، حذف، برخیها با یکدیگر ادغام، یا تغییر کردهاند؛ دروسی نیز اضافه شدهاند.
خلأ منابع در حوزههای اطلاعات و دادهکاوی
شکاری، افزود: این روشها و تحولات، نهتنها بهطور مستقیم بر محتوای دروس تأثیر خواهند گذاشت، بلکه بر شیوههای آموزشی و حتی ارزیابی نیز اثرگذار خواهند بود. در مجموع، با توجه به این چهار روش، آینده منابع آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی، بهروز، کاربردی، میانرشتهای و فناوریمحور خواهد بود. منابع باید دانشجویان را با مفاهیم فناورانه جدید آشنا کنند، همزمان تجربههای عملی و مهارتهای شغلی را منتقل و درسها را فراتر از چهارچوب سنتی کتابداری هدایت کنند تا آموزشها با نیازهای واقعی بازار کار و تحولات فناوری همخوانی داشته باشند.
وی با این توضیح که بازار کتاب در رشته علم اطلاعات و دانششناسی از نظر کمّی قابل قبول است، بیان کرد: اما از نظر توازن موضوعی و همگامی با تحولات جدید، رضایتبخش نیست. بخش زیادی از آثار منتشر شده همچنان در حوزههای کلاسیک کتابداری و کتابخانه متمرکز است؛ مانند سازماندهی، ردهبندی، نمایهسازی، فهرستنویسی، منابع و خدمات مرجع، مجموعهسازی و مدیریت کتابخانه. این منابع که علاوهبر کمّیت، کیفیت قابل قبولی هم دارند، عمدتاً مبانی نظری و چارچوبهای سنتی رشته را پوشش میدهند. همه این آثار، برای آموزش پایه دانشجویان همچنان ضروری است و ضروری باقی میماند، اما تصویر کامل نیازهای امروز رشته را منعکس نمیکنند؛ هر چند کم و بیش تلاشهای ارزندهای را شاهد هستیم که متونی جدید در حال تولید و تألیف است.
تولید آثار عمیق و ساختارمند
شکاری افزود: در مقابل، در حوزههای نوظهور، مانند مدیریت دادههای پژوهشی، کلانداده و دادهکاوی، هوش مصنوعی و کاربرد آن، معماری اطلاعات، تجربه کاربری، سیاستگذاری و حکمرانی اطلاعات، اخلاق اطلاعات، آیندهپژوهی، سواد رسانهای، تولید محتوای الکترونیکی، مشاوره اطلاعاتی، مهارتهای شغلی و کارآفرینی، تعداد آثار تألیفی بسیار محدود است یا اصلاً شاید اثری وجود نداشته باشد. همچنین در حوزهها و زمینههای میان رشتهای، بیش از پیش، نیازمند تولید آثاری عمیق و ساختارمند احساس میشود.
به گفته وی، این خلأ تا حدی طبیعی است، زیرا گذشته از اینکه تحولات فناورانه با سرعتی زیاد رخ میدهد، سرفصلهای مقاطع مختلف هم دچار تحولات زیادی شده است. با این حال، اگر قرار است برنامه و سرفصلهای درسی جدید کارآمد و اثربخش باشند، لازم است وضعیت نشر تخصصی، با تکیه بر بافت و بوم ایران، پابهپای سرفصلها و دروس پیش برود تا هم نیازهای روز دانشجویان پوشش داده شود و هم آنان را برای حضور قدرتمند و توانمند در بازار کار فراهم کند.
کتابهای آیندهنگر
شکاری، بیان کرد: برای رشته علم اطلاعات و دانششناسی، نیازمند کتابهای آیندهنگر، کاربردی و میانرشتهای هستیم که متناسب با سرعت تحولات فناوری پیش روند نه اینکه صرفاً به تولید متون کلاسیک با بیان و ادبیاتی تازه بپردازند.
نظر شما