سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتابخوانی را نمیتوان تنها به علاقه فردی یا خرید و خواندن شهروندان محدود کرد؛ اینکه مردم تا چه اندازه فرصت و انگیزه خواندن دارند، علاوه بر عوامل فرهنگی و اقتصادی، به محیطی هم بستگی دارد که در آن زندگی میکنند. شهر، با خیابانها، میدانها، پارکها، کتابخانهها، مراکز فرهنگی و حتی نوع کاربری ساختمانهای خود، میتواند شهروندان را به کتاب نزدیک یا از آن دور کند.
در شهری که بیشتر فضاهای عمومی صرف عبور و مرور شدهاند، جایی برای مکث، گفتوگو و کتاب خواندن وجود ندارد و کتابخانهها و کتابفروشیها نیز در نقاط محدودی متمرکز شدهاند، دسترسی به کتاب، برای همه شهروندان به یک اندازه آسان نیست. اما شهری که در آن فضاهای فرهنگی در کنار فعالیتهای روزمره مردم قرار گرفتهاند، زمینه بیشتری برای شکلگیری عادت مطالعه فراهم میکند.
از این منظر، شهر مطلوب کتابخوانی صرفاً شهری برخوردار از تعداد زیادی کتابخانه یا کتابفروشی نیست؛ بلکه شهری است که میان ساختار کالبدی، امکانات فرهنگی، اقتصاد کتاب و سبک زندگی شهروندان پیوند برقرار کرده باشد. برای شناخت چنین شهری میتوان به سه حوزه شهرسازی و طراحی فضاهای عمومی، اقتصاد نشر و توزیع کتاب و تجربه روزمره کتابفروشیها نگاه کرد که در این گزارش به آن پرداختهایم.

شهر باید برای مکث و مطالعه جا داشته باشد
از منظر شهرسازی، نخستین ویژگی شهر مطلوب کتابخوانی، برخورداری از فضاهای عمومی انسانمحور و دسترسپذیر است. شهروندی که برای رسیدن به نزدیکترین کتابخانه یا کتابفروشی ناچار است مسافت زیادی را طی کند یا با دشواریهای حملونقل مواجه شود، طبیعتاً فرصت کمتری برای استفاده از این امکانات خواهد داشت. امیر حافظی، دکتری شهرسازی در تحلیل این موضوع بر این نکته تأکید میکند که کتابخوانی نیز مانند بسیاری از فعالیتهای فرهنگی، به کیفیت محیط شهری وابسته است.
وی گفت: طراحی شهر نباید فقط بر تأمین نیازهای عملکردی مانند سکونت، اشتغال و جابهجایی متمرکز باشد؛ بلکه باید برای فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی نیز فضا در نظر بگیرد. حافظی با اشاره به اینکه کتابخانه نباید تنها یک ساختمان مستقل در نقطهای از شهر باشد که شهروندان برای استفاده از آن نیازمند برنامهریزی جداگانه باشند، افزود: بهتر است این مراکز در نزدیکی مسیرهای پیاده، ایستگاههای حملونقل عمومی، مراکز محله، مدارس، بوستانها و دیگر کانونهای رفتوآمد قرار گیرند تا مراجعه به آنها بخشی از زندگی روزمره مردم شود.
این کارشناس شهرسازی گفت: میتوان از ایده کتابخانههای کوچک محلهای، ایستگاههای مبادله کتاب، کتابخانههای سیار و فضاهای مطالعه در بوستانها و مراکز عمومی استفاده کرد، این امکانات بهویژه برای محلههایی اهمیت دارند که از نظر دسترسی به مراکز فرهنگی با محدودیت روبهرو هستند.
وی با اشاره به اینکه نکته مهم دیگر، کیفیت فضاهای عمومی است، افزود: نیمکتهای مناسب، سایهبان، روشنایی کافی، امنیت، دسترسی برای افراد دارای معلولیت و امکان استفاده گروههای سنی مختلف از فضاهای شهری، میتوانند زمینه حضور طولانیتر شهروندان را فراهم کنند. پارک یا میدان شهری زمانی میتواند به فضایی فرهنگی تبدیل شود که تنها محل عبور نباشد و امکان نشستن، مطالعه، گفتوگو و برگزاری رویدادهای کوچک فرهنگی را نیز در اختیار مردم قرار دهد.
حافظی بیان کرد: شهر مطلوب کتابخوانی، شهری است که در آن کتابخانه از زندگی محله جدا نیست و فضای عمومی نیز صرفاً کارکرد عبوری ندارد. کتاب باید بتواند در دل زندگی شهری حضور پیدا کند؛ از کتابخانه و فرهنگسرا گرفته تا بوستان و ایستگاه حملونقل عمومی.
کتابخوانی به زنجیره سالم تولید و توزیع نیاز دارد
اما فراهم کردن فضاهای فرهنگی بهتنهایی برای شکلگیری شهر کتابخوان کافی نیست. کتاب باید تولید شود، به دست مخاطب برسد و با شرایط اقتصادی و سلیقه گروههای مختلف جامعه تناسب داشته باشد. اینجاست که نگاه ناشران به موضوع اهمیت پیدا میکند.
مسعود فرجالهی، مدیر انتشارات فیار با اشاره به اینکه شهر مطلوب کتابخوانی شهری است که در آن چرخه تولید، عرضه و مصرف کتاب امکان فعالیت پایدار داشته باشد، افزود: ناشر برای انتشار کتاب به بازاری نیاز دارد که مخاطب در آن حضور داشته باشد و شبکه توزیع نیز بتواند آثار را بهموقع و با هزینه منطقی به کتابفروشیها و کتابخانهها برساند.
وی گفت: تمرکز امکانات فرهنگی و کتابفروشیها در چند منطقه برخوردار شهر، میتواند فرصت دسترسی به کتاب را برای ساکنان مناطق دورتر محدود کند؛ بنابراین، توسعه متوازن مراکز عرضه کتاب و تقویت شبکه توزیع در مناطق مختلف شهری، از موضوعات مهم در شکلگیری شهر کتابخوان است.
فرجالهی بر اهمیت تنوع مخاطبان تأکید کرد و افزود: شهری که برای کودکان، نوجوانان، دانشجویان، سالمندان و گروههای مختلف اجتماعی برنامههای فرهنگی و مطالعهمحور داشته باشد، میتواند بازار گستردهتری برای کتاب ایجاد کند؛ بنابراین برگزاری نشستهای نقد و بررسی کتاب، دیدار با نویسندگان، رونمایی آثار و برنامههای کتابمحور در مراکز فرهنگی و محلهها نیز میتواند ارتباط میان تولیدکنندگان کتاب و مخاطبان را تقویت کند.
مدیر نشر فیار با اشاره به اینکه مسئله قیمت کتاب و توان اقتصادی خانوارها نیز در این میان قابل چشمپوشی نیست، بیان کرد: حتی اگر کتابخانه و کتابفروشی در دسترس باشد، محدودیت قدرت خرید میتواند مانعی برای دسترسی مستمر به کتاب ایجاد کند. بنابراین تقویت کتابخانههای عمومی، حمایت از برنامههای امانت کتاب، برگزاری نمایشگاههای محلی و ایجاد طرحهای حمایتی برای دسترسی گروههای کمدرآمد، بخشی از سیاستهای مورد نیاز برای گسترش کتابخوانی است.
فرجالهی گفت: شهر کتابخوان تنها مکانی با ساختمانهای فرهنگی متعدد نیست؛ بلکه شهری است که در آن امکان فعالیت اقتصادی و فرهنگی برای فعالان حوزه نشر وجود دارد و شهروندان نیز با هزینه و دشواری کمتر به آثار متنوع دسترسی پیدا میکنند.

ویترین کتاب باید در زندگی مردم دیده شود
کتابفروشی یکی از ملموسترین نقاط ارتباط شهروند با کتاب است. برخلاف کتابخانه که معمولاً با هدف استفاده مشخص به آن مراجعه میشود، کتابفروشی میتواند در مسیر رفتوآمد روزانه افراد قرار گیرد و حتی بدون برنامه قبلی، توجه آنها را به یک عنوان یا موضوع جلب کند.
از نگاه مراد عبدیان، مدیر کتابفروشی خایدالو، شهر مطلوب کتابخوانی شهری است که کتابفروشیهای آن در بافت زنده و قابل دسترس شهر حضور داشته باشند؛ نه اینکه به دلیل هزینههای بالای اجاره، محدودیتهای اقتصادی یا نامناسب بودن موقعیت تجاری، به تعداد محدودی از خیابانها و مراکز خرید محدود شوند.
وی گفت: کتابفروش بیش از هر گروه دیگری با رفتار واقعی مشتریان مواجه است. او میبیند که محل قرارگیری فروشگاه، امکان توقف و پارک، دسترسی پیاده، جذابیت ویترین، تنوع کتابها و حتی فضای داخلی فروشگاه تا چه اندازه در جذب مخاطب مؤثر است. در واقع، کتابفروشی برای ادامه فعالیت به مشتریانی نیاز دارد که بتوانند بهراحتی به آن مراجعه کنند و حضور در آن را بخشی از تجربه فرهنگی خود بدانند.
عبدیان معتقد است: کتابفروشی نباید صرفاً یک واحد تجاری با قفسههای متعدد باشد، بلکه امکان برگزاری نشستهای کوچک ادبی، معرفی کتاب، قصهخوانی برای کودکان و گفتوگو با نویسندگان میتواند کتابفروشی را به یک پاتوق فرهنگی تبدیل کند؛ فضایی که مردم برای خرید کتاب و همچنین تجربه ارتباط اجتماعی به آن مراجعه کنند.
وی با اشاره به اینکه کتابفروشان همچنین میتوانند نقش مهمی در شناخت نیازهای فرهنگی محله داشته باشند، افزود: کتابفروشی نزدیک یک مدرسه، دانشگاه یا محله مسکونی، بهتدریج با سلیقه و نیاز مخاطبان همان محدوده آشنا میشود و میتواند در انتخاب و معرفی کتاب، نقشی فراتر از عرضهکننده کالا ایفا کند.
عبدیان ادامه داد: البته تداوم چنین نقشی به شرایط اقتصادی فعالیت کتابفروشیها نیز وابسته است. هزینه اجاره، کاهش قدرت خرید مردم و دشواری رقابت با سایر شیوههای عرضه کتاب میتواند فعالیت این واحدها را با چالش روبهرو کند؛ بنابراین، حمایت از کتابفروشیهای محلی و در نظر گرفتن جایگاهی برای آنها در برنامهریزی فرهنگی و تجاری شهر، میتواند به حفظ تنوع فرهنگی محلهها کمک کند.
سه نگاه متفاوت، یک هدف مشترک
اگرچه این کارشناسان از سه نقطه متفاوت به موضوع نگاه میکنند، اما نظرات آنها در یک نقطه به هم میرسد: کتابخوانی زمانی در زندگی شهری نهادینه میشود که دسترسی به کتاب آسان، حضور کتاب در فضاهای عمومی عادی و فعالیت اقتصادی و فرهنگی حوزه کتاب امکانپذیر باشد.
کارشناس شهرسازی بر مکان و کیفیت فضا تأکید میکند؛ ناشر به تولید، توزیع و دسترسی اقتصادی توجه دارد و کتابفروش از اهمیت حضور کتاب در مسیر زندگی روزمره مردم سخن میگوید. در واقع، هیچیک از این سه حوزه بهتنهایی نمیتواند شهر کتابخوان بسازد.
برای مثال، ایجاد کتابخانهای مجهز در محلهای که دسترسی پیاده مناسبی ندارد یا با شبکه حملونقل عمومی پیوند نخورده است، ممکن است نتواند به اندازه ظرفیت واقعی خود مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر، وجود کتابفروشیهای متعدد نیز بدون توجه به قدرت خرید مردم و تنوع نیازهای مخاطبان، لزوماً به افزایش مطالعه منجر نمیشود. همچنین، تولید کتابهای متنوع زمانی اثربخشی بیشتری خواهد داشت که شبکه توزیع و فضاهای عرضه بتوانند آنها را به مخاطبان معرفی کنند.
بنابراین، سیاستگذاری در حوزه کتابخوانی باید از اقدامات پراکنده و مقطعی فراتر برود و به برنامهای هماهنگ میان مدیریت شهری، نهادهای فرهنگی، فعالان نشر و بخش خصوصی تبدیل شود. در چنین برنامهای، جانمایی کتابخانهها و کتابفروشیها، حمایت از فضاهای فرهنگی محلهمحور، بهبود دسترسی عمومی، برگزاری رویدادهای کتابمحور و تقویت شبکه توزیع باید در کنار یکدیگر دیده شوند.
شهر کتابخوان را نمیتوان فقط با آمار سنجید
در ارزیابی وضعیت کتابخوانی یک شهر، شمار کتابخانهها، تعداد کتابفروشیها، میزان فروش کتاب و تعداد اعضای کتابخانههای عمومی شاخصهای مهمی هستند؛ اما همه واقعیت را نشان نمیدهند. باید پرسید این امکانات در کدام مناطق شهر قرار گرفتهاند، چه گروههایی به آنها دسترسی دارند و تا چه اندازه در زندگی روزانه شهروندان حضور پیدا کردهاند.
ممکن است شهری از نظر تعداد مراکز فرهنگی وضعیت مناسبی داشته باشد، اما ساکنان برخی محلهها برای رسیدن به نزدیکترین کتابفروشی یا کتابخانه با دشواری مواجه باشند. همچنین ممکن است کتابخانهای از نظر تجهیزات و منابع غنی باشد، اما به دلیل نامناسب بودن موقعیت مکانی یا نبود برنامههای جذاب فرهنگی، کمتر مورد استفاده قرار گیرد.
به همین دلیل، سنجش شهر مطلوب کتابخوانی باید علاوه بر شاخصهای کمی، به کیفیت دسترسی، عدالت فضایی، تنوع خدمات و میزان پیوند مراکز فرهنگی با زندگی اجتماعی شهروندان نیز توجه کند.

شهری که کتاب را به زندگی روزمره پیوند میزند
شهر مطلوب کتابخوانی شهری نیست که تنها در مناسبتهایی مانند هفته کتاب یا نمایشگاههای سالانه، نشانی از کتاب و فعالیتهای فرهنگی در آن دیده شود. چنین شهری باید در تمام روزهای سال و در محلههای مختلف خود، امکان مواجهه شهروندان با کتاب را فراهم کند؛ از کتابخانهای که در دسترس خانوادههاست تا کتابفروشی کوچکی که در مسیر روزانه مردم قرار دارد و بوستانی که گوشهای آرام برای مطالعه در آن پیشبینی شده است.
تحقق این چشمانداز به همکاری مجموعهای از بازیگران نیاز دارد. مدیریت شهری باید فضاهای مناسب و دسترسپذیر ایجاد کند، نهادهای فرهنگی زمینه ترویج مطالعه را فراهم آورند، ناشران در چرخه تولید و توزیع فعال بمانند و کتابفروشان نیز بتوانند با اطمینان اقتصادی به فعالیت خود ادامه دهند.
در نهایت، شهر کتابخوان شهری است که در آن کتاب به یک فعالیت مناسبتی یا تفریحی محدود نمیشود، بلکه در تار و پود زندگی روزانه شهروندان جای میگیرد. در چنین شهری، کتابخانه بخشی از محله، کتابفروشی بخشی از حیات اجتماعی و مطالعه یکی از تجربههای طبیعی زندگی شهری است. شاید مهمترین نشانه شهر مطلوب کتابخوانی نیز همین باشد: شهری که شهروند برای خواندن کتاب مجبور نباشد از زندگی روزمره خود فاصله بگیرد؛ بلکه خود شهر، فرصت خواندن را پیش روی او قرار دهد.
نظر شما