به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، محمد ماذن زیدی در بررسی و نقد کتاب «تاریخ یک همسایگی» گفت: در بررسی مسائل مربوط به جنگ ایران و عراق، معمولاً دو رویکرد وجود دارد؛ متأسفانه رویکرد اول که بر محور تنش و اختلافات متمرکز است، بسیار پررنگتر از رویکرد دوم است. بیشتر نوشتهها بر روی تضادها تمرکز میکنند، در حالی که ما تاریخ مشترک، صلحها و جنگهای مشترکی داریم. اما رویکرد دوم، بر «مشترکات بزرگ» تأکید میکند؛ بهویژه پس از تحولات بزرگی که در منطقه رخ داده است. من با بررسی مقدماتی کتاب، متوجه زحمات بسیار زیادی شدم که برای تدوین این اثر کشیده شده است.
او افزود: یکی از مشکلات بزرگ، کمبود اطلاعات و اسناد در مورد این حوزه است. بسیاری تصور میکنند آرشیوهای عراق به درستی حفظ شده، اما واقعیت این است که پس از سال ۲۰۰۳، بسیاری از آرشیوهای دولت عراق توسط آمریکاییها برده شد و تا امروز آنها را بازنگرداندهاند. حتی موسسه استنفورد نیز بخشی از آرشیو عراق را منتشر کرده که در آن، برخی اسناد محرمانه و حساس هستهای عراق بهاشتباه منتشر شده است. با این حال، این کتابی که دوستان منتشر کردهاند، بسیار ارزشمند است و از نظر من، یک خلاء بزرگ را در میان نویسندگان و پژوهشگران عراقی پر میکند.
این پژوهشگر عراقی اظهار کرد: من تجربه شخصی مشابهی در حوزه ترجمه دارم؛ زمانی که کتاب "ترجمه نامههای رفسنجانی" را کار کردم، متوجه شدم این کتاب از سال ۹۱ منتشر شده اما تا بیست سال دیگر در جهان عرب کسی از آن مطلع نشده بود. وقتی من آن را ترجمه کردم و به آن افزودنیها اضافه شد، مردم جهان عرب از دیدن آن شمایل از صدام که در حافظه تاریخیشان به عنوان رهبر جهان عرب ثبت شده بود، شگفتزده شدند؛ اینکه او چگونه با خواهش و تمنا از رهبران جمهوری اسلامی درخواست آتشبس و پذیرش قطعنامه ۵۹۸ کرده بود. به همین دلیل، من از زحمات نویسندگان این کتاب بسیار سپاسگزارم و با دیدگاه آنها کاملاً موافقم.
محمد ماذن زیدی ادامه داد: مسئله اسناد برای ما بسیار حائز اهمیت است، زیرا موضوع جنگ برای ایرانیان هنوز در جامعه زنده است، اما در جامعه عراق به دلیل شرایط دشوار، جنگهای گذشته بسیار کم به آنها پرداخته میشود. در رسانهها و جامعه عراق، به دلیل تداوم تنشها و آسیبهای جنگ، کمتر به این موضوع توجه میشود. اما حقیقت این است که بسیاری از عراقیها نیز این جنگ را جنگی ظالمانه میدانند و بسیاری از آنها به اجبار وارد آن شدند. حتی بسیاری از سربازان که در خط مقدم بودند و از جنگ مخالف بودند، به دلیل فشارهای نظامی و اعدامهای بدون محاکمه در پشت جبههها، مجبور به جنگیدن بودند. این موضوع، یکی از واقعیتهای تلخ و فراموششده است.
او در پایان گفت: ما باید از این فرصت به عنوان یک عبرت برای هر دو جامعه و هر دو کشور استفاده کنیم تا برای آیندهای مشترک برنامهریزی کنیم. ما پس از سال ۲۰۰۳ با عراق متفاوتی روبهرو هستیم؛ عراقی که همیشه برای ایران یک دشمن بالقوه یا بالفعل بود، دیگر آن عراق وجود ندارد. در این دوران، ایران اولین کشوری بود که نظام سیاسی جدید عراق را به رسمیت شناخت و در سال ۲۰۱۴ نیز وقتی داعش استانهای عراق را اشغال کرد، جمهوری اسلامی اولین کشوری بود که به کمک مردم عراق آمد. عراقیها این کمکها را هرگز از یاد نبردهاند. به همین دلیل، مردم عراق دوست دارند صفحه جنگ برای همیشه بسته شود و برای آینده و مشترکات دو ملت، نوشتار و برنامهریزی بیشتری صورت گیرد.
مجید تفرشی گفت: روابط ایران و عراق، اگرچه دارای پیشینه و تاریخنگاری بسیار مهمی است، اما با توجه به وقایع ناشی از حمله عراق به ایران، این موضوع اهمیت و حساسیت دوچندانی یافته است. در این زمینه، نویسندگان و پژوهشگران کارهای مفصلی انجام دادهاند که من نیز در کنار آنها هستم. پیش از این، برای دومین بار به دلیل نیازهای پژوهشی، کتاب دو جلدی و مبسوط جناب دکتر علایی را مطالعه کردم؛ ارزش کار ایشان هر بار برای من روشنتر میشود و این کتاب باید راه را برای تولیدات علمی بیشتر باز کند.
او افزود: من در این سفر کوتاه به ایران، دیدارهای مهمی داشتم که برای درک بهتر موضوع کتاب بسیار سودمند بود. من روز اول با آقای دکتر زریف دیدار کردم و از خاطرات ایشان سخن گفتیم. سپس به عراق رفتم و در بغداد، علاوه بر انجام امور معمول، به بررسی جنبههای فرهنگی و تاریخی عراق پرداختم. میتوانم ادعا کنم که در این سفر، یکی از تازهترین افرادی هستم که در عراق حضور داشته و با فضای آنجا در تماس بوده است.
این پژوهشگر اظهار کرد: من در دوران جنگ، در واحد خدمت بودم و در واقع خود را یک سرباز اجباری میدانستم؛ زیرا به دلیل شرایط و فضای حاکم، هیچ اعتقادی به جنگ نداشتم. اما پس از اینکه به دلیل مسائل شخصی و پژوهشی، مطالعات خود را بر اسناد بینالملل و جنگ متمرکز کردم، حقیقت را دریافتم. من مظلومیت ایران را در اسناد بینالمللی دیدم، در حالی که در خودِ جبههها هرگز این درک حاصل نشده بود.
او ادامه داد: نکته بسیار مهمی که باید به آن اشاره کنم، مسئله اسناد عراقی است. به دلیلی که مربوط به مظلومیت این کشور است، بسیاری از اسناد مهم در آرشیوهای بریتانیا و آمریکا (بهویژه آرشیو ریپن) یافت میشود. در واقع، بسیاری از اسناد مهم عراق پس از سال ۲۰۰۳ توسط آمریکاییها غارت شد و آنها را بازنگرداندند. جالب است بدانید که حتی بخشی از اسناد محرمانه برنامه هستهای عراق نیز بهطور اشتباه در موسسه استنفورد منتشر شده است. این موضوع نشان میدهد که بخش بزرگی از اسناد، در دسترس پژوهشگران نیست.
این پژوهشگر در ادامه با اشاره به تاریخچه تشکیل عراق گفت: «یکی از بخشهای جذاب کتاب، بررسی داستان تأسیس عراق و نقش شخصیتهایی چون «گرتولبل» (کارتل یا امالرق) است؛ همان کسی که به اصطلاح «پادشاه ساز» (Kingmaker) در عراق محسوب میشد. او پس از قرارداد شستیکو، نقش کلیدی در ترسیم نقشه جدید عراق ایفا کرد. این خانم، که در ۱۸ سالگی دیپلمات بود، پیشنهادهایی به دولت بریتانیا میداد که مستقیماً بر روابط ایران اثر داشت؛ از جمله اینکه بریتانیا نباید اجازه تصرف دولتها را بدهد، هرچند که منافع بریتانیا در منطقه معمولاً با این درخواستها در تضاد بود. همچنین او پیشنهاد میداد که نباید اجازه حکومت به اکثریت شیعه و روحانیون در عراق داده شود که این خود زمینهساز مشکلات بعدی شد.
مجید تفرشی بیان کرد: در مورد ساختارهای سیاسی، باید به نقش «شیخ ازل» اشاره کرد که تحت حمایت بریتانیا بود و با وعدههای شکستخورده درباره خودمختاری شیعیان و ایرانیتباران، باعث ایجاد تنش شد. همچنین، در بحث سیاستهای پشتپرده، باید به مسئله اشغال سفارت آمریکا در تهران اشاره کرد. برخلاف برخی روایتها، به نظر میرسد اشغال سفارت نقش مستقیمی در تحریک و تشکل سطحبندی شده برای حملات داشت و آمریکاییها نیز با چشمپوشی از تعرضات، در این روند نقش داشتهاند.
او افزود: موضوع دیگر، گروگانگیریها در دوران جنگ است که اکنون ثابت شده که بخشهایی از آن، تحت کارگردانی و آموزشهای مشخصی صورت گرفته است. همچنین در بحث تحلیل جنگ، موضوع مک فارلین یا همان بحثهای مربوط به ایران کنترا، همچنان در تحلیلهای جنگ ایران و عراق اهمیت دارد، هرچند در این کتاب کمتر به آن پرداخته شده است.
این پژوهشگر در پایان گفت: در نهایت، باید به نقش قدرتهای منطقهای و نقش جدی و ترسناک عربستان اشاره کرد. آنچه به صدام وعدههای واهی داده شد، ترکیبی از نقش عربستان و برخی گروههای داخلی مثل بختیاریها بود که اشتیاق صدام را برای جنگ تشدید کردند. اگر به اعلامیههای اولیه نگاه کنید، میبینید که برخی از خواستهها حتی به عراق مربوط نمیشد و صرفاً برای ایجاد تنش با ایران مطرح میشد. در پایان، تلاش برای تاریخنگاری مستند در موضوع ایران و عراق بسیار حیاتی است و این کتاب، یکی از کاملترین آثار فارسیزبان در این زمینه است که باید راه را برای مجلدات بعدی هموار کند.
نظر شما