سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: بزرگترین مسئولیتی که مادر در قبال فرزند خود دارد نوع تربیت اوست. و این تربیت از دوران جنینی تا رسیدن کودک به رشد عقلی ادامه دارد. یکی از راههای تربیت فرزند آشنا کردن او با کتاب و بحث کتابخوانی است. چراکه کتاب در رشد مهارتهای شناختی بچهها تأثیر گذاشته و مهارتهای کلامی و دایره واژگان آنها را تقویت کرده و قوه تخیل و خلاقیتشان را بهبود میبخشد. آثار زیادی هستند که به رابطه ریشهدار و عمیق کودک با کتاب پرداختهاند. یکی از آن آثار کتاب «خانه کتاببازها» است. اثری که بیانگر دغدغه نویسنده در موضوع کتابخوانشدن بچههاست.
کتاب که راهنمایی است کاربردی برای تربیت کودک کتابخوان، مشتمل بر دو فصل کلی با عناوین «کودکی و کتاب» و «کتاب و مادری» است که هر فصل مورد اشاره بخشهایی از جنینی تا 9 سالگی کودک و ارتباط او با کتاب است. ابتدای هر فصل با خاطره نویسنده و رابطه او با کتاب آغاز شده است. فصل اول در قالب خاطره کودکی نویسنده و رابطه او با کتاب و چگونگی کتاب خوان شدن اوست و فصل دوم اشارهایست به مادرانگی نویسنده و رابطه فرزندانش با کتاب.
معصومه امیرزاده، علاوه بر تجربه شخصی خود که مبنایی است برای نگارش کتاب، از علم به صورت همزمان استفاده کرده است. او در نوشتن اثرش به مبانی و منابع روانشناسی توجه داشته است و از مقالات متعددی و مختلفی بهره برده است. در ادامه گفتوگویی داریم با نویسنده این اثر که متن کامل آن را با هم میخوانیم.
نحوه و روند شکلگیری کتاب به چه صورت بوده است؟
این کتاب به پیشنهاد آقای امیری به نمایندگی از انتشارات مهرستان تدوین شد. البته که پیشنهاد نشر بهدلیل شناخت از فضای خانوادگی ما در نسبت با کتاب بود.
فرآیند نگارش کتاب حدود یکسال طول کشید و من اکثر کتابهای موجود در این حوزه را مطالعه کرده و مقالههای متعددی را خواندم که فهرست برخی از آنها در پایان کتاب آمده است. همچنین با مادرانی که در حوزه کارشناسی کتاب مهارت داشتند، گفتگو کردم و از تجارب آنها بهره بردم.
چه عامل یا انگیزهای سبب نگارش کتاب شد؟ در حقیقت با نگارش این اثر چه هدف یا اهدافی را دنبال میکردید؟
من برای قبول این پیشنهاد دو انگیزه قوی داشتم؛ اول اینکه همیشه فکر میکردم چه کاری میتوانم برای پدربزرگم انجام بدهم. برای مردی که من را با کتاب آشنا کرد و خودش عاشق کتاب بود. مردی که حافظ قرآن و عالم و آشنا با ادبیات بود. و بعد پیشنهاد آقای امیری احساس کردم این دقیقا کاری است که میتوانم انجام دهم. یعنی با خلق این اثر تلاش کردم تا عشقی که پدربزرگم در من کاشته را به مادرهای دیگز منتقل کنم.
انگیزه دوم علاقه شدید من به داشتن ایران قوی است. به نظرم قدرتمندی کشوری مثل ایران از خانه شروع میشود و از مادرها. زنی در نسبتی عمیق با سرزمین و مادر و مام وطن در یک ردیف دیده میشوند. به نظر من تلاش برای کشاندن کتاب به خانه خصوصا توسط مادرها، تلاش برای ساختن ایران قوی است.
چطور شد که از حوزه ادبیات داستانی بهسمت روانشناسی کودک و نوجوان روی آورده و اثری در این زمینه خلق کردید؟ چقدر به حوزه روانشناسی کودک و نوجوان مسلط هستید؟
من از حدود سیزده سال پیش که برای اولین بار مادر شدم مطالعاتم را در حوزه روانشناسی و خصوصا روانشناسی کودک شروع کردم و در این سالها کتابهای تخصصی زیادی خواندم و دورههای آموزشی متعددی را تجربه کردم. بهنحوی که در مقطع ارشد رشته روانشناسی مثبتنگر هم قبول شدم اما بهخاطر هم زمان شدن با تولد فرزند سومم نتوانستم دانشگاه بروم. اما با حفظ حلقه تخصصی دوستان که اساتید حوزه روانشناسی هستند تلاش کردم مدام مباحثه علمی و مبادله تجربیات داشته باشم. برای کتاب «مثل نهنگ نفس تازه میکنم» هم مجبور به مطالعات دقیق در حوزه روانشناسی بود و اساسا نوشتن نمیتواند از روانشناسی و شناخت شخصیت جدا باشد. در کل مجموع مطالعات و البته شناخت روند پژوهش کمک کرد که در حد وسع کمی که دارم «خانه کتاب بازها» مبتنی بر مطالعه شکل بگیرد.
فصل «کتاب و مادری» را با لالایی شروع کردید. چرا؟ لالایی چه تأثیری در حس ادبی و موسیقیایی کودکان دارد؟
لالایی اولین مواجه کودک با ادبیات است. اولین بار است که او کلام موزون و مقفا و آهنگین میشنود. لالایی صرفا شعر نیست بلکه شبیه نمایشنامهای است که مادر آن را اجرا میکند؛ با لرزش صدایش، با حزن مستور در شعر و یا نشاط مستتر در آن. لالایی صرفا یک رسم یا سنت جهانی برای خواباندن کودک نیست، فرصت آشنایی کودک با کلمه است. بسیار مهم است که لالایی با چه کلماتی ترکیب شود و چه مضمونی داشته باشد.

طبق تجربیات عمیق نویسندگی در حوزه کودک، برای ما بگویید که بین کودکی که با کتاب مأنوس است یا کتاب یکی از اسباببازیها و تفریحات اوست، با کودکی که اصلا در معرض کتاب قرار نگرفته چه تفاوتهایی وجود دارد؟
به این پرسش به صورت مفصل در بخش کتابخانه «خانه کتاببازها» پاسخ دادهام. کودکی که در معرض کتاب است مواجهه او با زندگی متفاوت است؛ عمیقتر میاندیشد و جهان را سطحی نمیبیند. کودکی که داستان خوانده و شنیده و بهطور مستمر روابط علی و معلولی در پیرنگ داستان را تجربه کرده است، میداند روابط آنقدر که مینمایند ساده نیستند. چنین کودکی دارای دایره واژگان گستردهتری است و این دایره واژگان به او در انتقال احساسات کمک میکند. همچنین رشد زبانی او در بهبود روابطش مؤثر است. البته بسیار تأکید میکنم که هیچ وقت نباید کودک در دوگانه بازی و کتاب قرار بگیرد چراکه بازی محل رشد چند جانبه کودک است.
آیا در زمان قصه خواندن، باید بین آموزشهای ضمن قصه و صحبت کردن درباره مقولههای مختلف و قصه جذاب کتاب، تفکیک قائل شد یا آموزش به کودک باید در دل قصهها نهفته باشد؟
کتاب این امکان را دارد که دستمایه آموزش قرار بگیرد اما برای دستههای مختلف و موضوعات متفاوت رویکردها با هم فرق داردند. مثلا در «خانه کتاب بازها» گفتهام با اینکه خودم مترجم کتابی در زمینه آموزش مراقبت جنسی به کودکان بودم اما بیش از کتاب رعایت حریم را در این زمینه مؤثر میدانم. یا برای آموزش مفاهیم دینی دستهبندیهایی متناسب با رشد ذهنی و درک انتزاعی کودک وجود دارد که در کتاب ذکر شده است. یعنی این مسئلهای نیست که تابع یک قانون واحد باشد و کتاب به جای والد متولی امر تربیت شود. کتاب در بهترین شرایط خود همراه مطمئن والد و رفیق روزهای کودکی و بزرگسالی ماست.
در دو فصل از اثر به چگونگی ارتباط کودک با ادبیات کهن اشاره داشتید، سؤال ایجاد شده آن است که آیا فرزند ما متوجه تفاوت زبان و دایره واژگان در دورانهای مختلف تاریخ میشود؟
ببینید ما در قدیم برای آموزش، نظام مکتبخانهای داشتیم و کودکان همین ادبیات کهن را میخواندند و شاهدیم که مادران ما با اینکه تحصیلات آکادمیک ندارند تحت تأثیر ادبیات کهن، چقدر در گفتگو دستآویز دارند که کلامشان را عمق ببخشند و نگاهشان را در زندگی گستردهتر کنند. تجربه من در خواندن ادبیات برای پسرهایم بسیار شیرین بود که در کتاب آن تجربه شیرین را ذکر کردهام.
البته والدین باید حتما گزینش درستی داشته باشند و طبق اصولی که در کتاب آمده است کار را انجام دهند. چون ممکن است کودک شما را با پرسشهای غیر منتظرهای مواجه کند.
من ابتدا خودم بند یا بیتی را میخوانم و سپس معنی میکنم و قائل به این هستم که خود این ترکیب در تربیت ذوق ایرانی کودک مؤثر است. اگر گزینش دقیق و خواندن صحیح با آرامش همراه باشد کودک جذب کتاب میشود.
کودکان زیر هفت سال بیقراری دارند و کتاب خواندن به تمرکز و سکون نیاز دارد. گاهی کودک اصلا نمینشیند که برایش کتاب بخوانیم. این مشکل را چگونه حل کنیم؟
ما در کتاب «خانه کتاببازها» بحث کتابخوانی را از دوران جنینی مطرح کردیم. و قاعدتا وقتی چیزی در بستر یک تدریج زمانی برای کودک شکل میگیرد به صورت عادت درمیآید. ساعاتهای پایانی، موقع خواب، زمانهایی که خود کودک دوست دارد بعد از یک فعالیت هیجانی یا حرکتی زیاد فضایی را با آرامش سپری کند، زمانهای مناسبی است که این فرصت را به کودک بدهیم که با ما تجربه کتابخوانی داشته باشد. البته که باید اقتضائات سنی کودک را درک کنیم چراکه در هر سنی میزان تمرکز کودک متفاوت است. در کتاب هم به همین دلیل این مسئله با ردهبندیهای سنی به هم نزدیک ذکر شده است تا مشخص شود که هر کودک در هر سنی اولا چه ویژگیهای خلقی و نیز چه ویژگیهای رشدی در حوزه زبان دارد. مبتنی بر این دو و آن بستر خانوادگی و عادتهای قبلی مشخص میشود که چگونه با کودک رفتار کرد. اینکه ما توقع داشته باشیم کودک برای کتاب خواندن یک زمان مشخصی را اختصاص بدهد تصور اشتباهی است. قاعده آن است که اجازه بدهیم خودش زمان خواندن کتاب را مشخص کند و چند صفحه بخواند و برود و برگردد و دوباره خواندن را ادامه دهد.
آیا علاقه به مطالعه را در تمام کودکان و نوجوانان میتوان ایجاد کرد؟ یا کودکانی هستند که ذاتا از کتاب بدشان بیاید؟ (لطفا خواننده مجله را به راهکارهایی که در کتاب آوردید مورد توجه قرار بدهید حتی برای کودکان استثنایی)
ما قائل به این نیستیم که همه بچهها حتما و تحت هر شرایطی عاشق کتاب خواندن باشند چون اساسا وقتی کار شما با کلمه است یعنی یک بخشی از هوش زبانی شما درگیر است. الان انواع هوشها استخراج شده است. مثلا هوش بیانی، هوش فضایی، هوش غیر زبانی و حتی هوشهای مرتبط با فیزیولوژی بدن را داریم و قاعدتا بچههایی داریم با هوشهای متنوع که در کتاب انواع آنها را ذکر کردهام. بچهای دوست دارد به تنه درخت دست بکشد، دیگری دوست دارد با دست سازه درست کند. یکی دوست دارد ورزش کند و این به این معنا نیست که همه به یک میزان به کتاب علاقهمند میشوند
اما اینکه بچههایی هستند که از کتاب متنفرند میتواند دلایل متعددی داشته باشد؛ مثلا اینکه کودک در دوگانه بازی و کتاب خواندن قرار بگیزد یا اینکه بهدلیل وجود کتابهای درسی و تأکید خانواده بر خواندن و در اولویت قرار دادند آنها این دوگانگی ایجاد شود. و یا اینکه در نسبت خودشان با کتاب در مقایسه با فرد دیگری قرار گرفته و شماتت شوند.
آیا مادر اجازه دارد سلیقه مطالعاتی کودک را هدایت کند؟ مثلا فرزندش را بهسمت ادبیاتی که خودش دوست دارد هدایت کند؟
مادر به صورت ناخودآگاه این کار را خواهد کرد. نگاه جرج کلی (مشهورترین فرد در زمینه روانشناختی) این است که ما سازههای ذهنی زیادی داریم و واقعیتهای بیرونی را متناسب با سازهای ذهنیمان پیدا میکنیم آن هم نه برای تغییر سازهها بلکه برای تثبیت آنها. میتوان به این نظریه تکیه کرد و در اجتماع هم میبینیم که حتی کسانی هم که میخواهند کودکانشان را در آزادی کامل رشد بدهند و این ادعا را دارند که ما انتخاب نمیکنیم بلکه کودک خودش انتخاب میکند با بسترسازیهایی که دارند این امکان را ایجاد میکنند که کودک بهسمت کتابهای مدنظرشان برود. مثلا در خانه ما به این دلیل که من کلاسهایی در حوزه داستاننویسی داشتم و بچهها ناخودآگاه این کلمات را شنیدن، موقعی که فیلم میبینند یا کتاب میخوانند با همان ادبیات صحبت میکنند. مثلا میگویند مامان این داستان یا فیلم پیرنگ ضعیفی داشت، شخصیتپردازی خوبی نداشت. یا مثلا از آنجایی که من به شاهنامه فردوسی گرایش دارم، پسرها هم گرایش پیدا کردند. اما از طرفی هم نباید اینگونه باشد که اگر کودک گرایش جدیدی پیدا کرد ما مانع آن شویم. من این تجربه را در خصوص پسر اولم داشتم که وقتی حدود پنج سالش بود من در نمایشگاه کتاب خواستم که یکسری کتاب برایش انتخاب کنم اما او من را بهسمت دیگری کشید و دیدم که کتابهای علمی دوست دارد؛ کتابهایی درباره جانوران و حیوانات. حقیقتا من نسبت به آن خزندگان واکنش مثبتی نداشتم اما تلاش کردم در آن لحظه آن واکنش منفی را در ظاهر نشان ندهم و کتاب را برایش تهیه کردم و حدود 6 الی 7 سال زندگی ما با جانوران رقم خورد تا زمانی که خودش احساس کرد که کنجکاوی علمیاش ارضا شده و بهسمت ادبیات داستانی گرایش پیدا کرد.
خودتان بهعنوان یک مادر نویسنده در دوران کودکی فرزندانتان چه کتابهایی را انتخاب کرده یا پیشنهاد میدادید؟
من از ابتدا برای محتوا خیلی اهمیت قائل بوده و بسیار به آن توجه میکنم. از طرف دیگر هرچقدر سن بچهها کمتر است، چون متن اثر کوتاهتر و اثر تصویر محورتر است خیلی به تصویر اهمیت میدهم. طراحی روی جلد و تصویر، خطوطی که استفاده شده، رنگها و ... خیلی برایم مهم بود. شما فرض بگیرید که من خیلی علاقه داشتم که فرزندانم شاهنامه بخوانند اما بهدلیل اینکه در بازار اثری باشد که طراحی صفحات و تصویرگری مورد پسند بچهها را داسته باشد، پیدا نکردم اساسا این مجموعه کتابها را نخریدم تا زمانی که خودشان بزرگ شدند. یعنی تصویر آنقدر برایم اهمیت دارد که بهخاطر آن یک سر فصل را کنار میگذارم. چون تصویر برای کودک خیلی مهم است و بسیار بر ذهن و شخصیت او تأثیرگذار است. البته به مرور و با رشد سنی کودک تعداد خطوط کتاب باید افزایش پیدا کند، برای همین برای من هم محتوا و هم تصویر خیلی اهمیت داشت.
آیا در حال حاضر که فرزندانتان به مرحله رشد و تشخیص رسیدند اجازه تهیه و خواندن هر کتابی را به آنها میدهید یا بهعنوان ناظر آنها را تحت نظر دارید؟
ببیند کلمه «هر» و «هیچ» جزو خطاهای شناختی هستند و قاعدتا ما نمیتوانیم هر کتابی را در اختیار هر گروه سنیای قرار بدهیم. حتی در کتابخانه خودم ممکنه کتابهایی باشد که علاقه نداشته باشم فرزند من در سن یازده سالگی آن را بخواند. این یک امر بدیهی است که برای کتاب خواندن رده سنی رعایت شود. و حتما هم محتوا یک محتواهای خاصی نیستند، گاهی یک مفهومی مثل ترس، اضطراب، دوری از والد و ... همگی میتوانند مانع از این شوند که ما کودک را با آن احساس مواجه کنیم و نخواهیم آن کتاب به دستش برسد. یک سر فصلی در کتاب «خانه کتاببازها» هست به نام «ادبیات کودکنما» یعنی ادبیاتی که ظاهرش به اصطلاح کودکانه است اما در واقع مرتبط با کودکان نیست بلکه خاطراتی است که یک نویسنده بزرگسال از کودکی خودش نوشته و همراه با یک احساس نوستالوژی و حسرت نسبت به گذشته همراه است و چه بسا آن تجارب امروز اصلا به کار کودک ما نیاید. پس گاه این موارد با ادبیات کوک خلط میشوند و باید خیلی مراقب بود.
خودتان در دوران کودکی و نوجوانی چه تیپ کتبی میخواندید؟
اولین اثری که من در دوران کودکی با آن ملموس بودم قرآن بود و بعد کتبی مثل ادبیات کهن. چون پدربزرگم آنها را برای ما میخواند و خیلی به این مقید بود که ما با متن این کتب آشنا بشویم و بعضا بزرگتر که شدیم بخوانیم. کتابهایی مثل؛ گلستان و بوستان سعدی، اشعار پروین اعتصامی و ...
غیر از این کتابها، من به مجموعه کتابهای آیزاک آسیموف خیلی علاقه داشتم. همچنین کتابهایی که مربوط به دریانوردی یا مربوط به آسمان و فضا و کهشانها بود علاقه داشتم. دلم میخواست که از این دو فضا سردر بیاورم و بدانم که در این دو فضا چه میگذرد و چه اتفاقاتی رخ میدهد و چه موجوداتی در آنها زندگی میکنند. بعدها به کتب دینی علاقه پیدا کردم. کتابهای مرتبط با زندگی ائمه و پیامبران.
نظر شما