سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتاب و کتابخوانی از مهمترین شاخصهای رشد فرهنگی، اجتماعی و فکری جوامع به شمار میرود و نقش مؤثری در ارتقای آگاهی، تقویت قدرت تحلیل و انتقال میراث فرهنگی و تمدنی به نسلهای آینده دارد؛ با این حال، با وجود دسترسی گسترده به منابع مطالعاتی، کتاب هنوز نتوانسته جایگاه شایستهای در سبد روزمره بسیاری از خانوادهها پیدا کند.
در سالهای اخیر، گسترش فضای مجازی و شبکههای اجتماعی، تغییر الگوی دریافت اطلاعات، افزایش هزینههای زندگی و کمرنگ شدن عادت مطالعه، بیش از گذشته ضرورت بررسی عوامل دور شدن جامعه از کتاب را مطرح کرده است؛ مسئلهای که علاوه بر آثار فردی و آموزشی، میتواند بر هویت فرهنگی و پیوند نسل جدید با پیشینه تاریخی و تمدنی جامعه نیز تأثیر بگذارد.
در این میان، این پرسش مطرح است که چرا با وجود دسترسی آسان به منابع اطلاعاتی، بخش قابل توجهی از جامعه به جای مطالعه عمیق و هدفمند، به دریافت سریع و سطحی اطلاعات از فضای مجازی گرایش پیدا کرده و این تغییر الگوی مطالعاتی چه پیامدهایی برای آینده فرهنگی جامعه دارد؟

حسین زنگویی، استاد دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی و پژوهشگر و نویسنده در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری ایبنا، کاهش مطالعه کتاب را پدیدهای پیچیده و در عین حال سرنوشتساز برای آینده فرهنگی کشور دانست و اظهار کرد: این مسئله از آن جهت پیچیده است که عوامل مختلفی در آن دخالت دارند و از آن جهت سرنوشتساز است که میزان توجه مردم به کتاب و مطالعه، تأثیر مستقیمی بر بهبود فرهنگ زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی دارد.
وی افزود: هر اندازه مردم جامعه از سطوح مختلف اجتماعی به کتاب و کتابخوانی توجه داشته باشند، از خدمات فرهنگی و معرفتی بیشتری بهرهمند میشوند و در مقابل، بیتوجهی به کتاب، آنان را از بسیاری از ظرفیتهای سازندهای که میتواند به رشد فرد، خانواده و جامعه کمک کند، محروم میکند.
شبکههای اجتماعی؛ مهمترین عامل تغییر الگوی مطالعه
این پژوهشگر، گسترش رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی را یکی از مهمترین عوامل کاهش گرایش مردم به مطالعه دانست و گفت: ظهور شبکههای اجتماعی و رواج فضای مجازی، سبک زندگی و الگوی دریافت اطلاعات مردم را تغییر داده است؛ بهگونهای که امروزه حتی پدران و مادران نیز تحت تأثیر این رسانهها قرار گرفتهاند.
زنگویی با اشاره به تجربه چندین ساله خود در حوزه نویسندگی و انتشار کتاب بیان کرد: من حدود ۲۰ جلد کتاب منتشر کردهام و در این مسیر، تغییر ذائقه مخاطبان را بهخوبی مشاهده میکنم. برای نمونه، برخی آثار در سالهای گذشته با استقبال خوبی مواجه میشدند و چندین نوبت به چاپ میرسیدند، اما امروز شرایط استقبال از کتاب با گذشته تفاوت کرده است.
وی ادامه داد: بخشی از این تغییر به عملکرد شبکههای اجتماعی و پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و یوتیوب برمیگردد که محتوا را در قالبهای کوتاه، سریع و همراه با جذابیتهای تصویری و گفتاری ارائه میکنند. این شیوه ارائه محتوا موجب میشود مخاطب به دریافت آماده اطلاعات عادت کند و کمتر برای یافتن، خواندن و تحلیل مطالب مورد علاقه خود وقت بگذارد.
این استاد دانشگاه با انتقاد از محتوای جهتدار برخی رسانههای مجازی تصریح کرد: این پلتفرمها لزوماً با هدف افزایش دانایی و ارتقای سطح آگاهی مردم فعالیت نمیکنند و ممکن است اهداف و جهتگیریهای خاصی در پس تولید و انتشار محتوا وجود داشته باشد. یکی از پیامدهای این روند میتواند فاصله گرفتن تدریجی مخاطبان از فرهنگ، هویت و پیشینه تاریخی خود باشد.
فضای مجازی، مخاطب را به مصرفکننده منفعل اطلاعات تبدیل میکند
زنگویی با مقایسه مطالعه کتاب و دریافت اطلاعات از شبکههای اجتماعی گفت: زمانی که فرد کتاب میخواند، تمام قوای ذهنی او درگیر میشود؛ ذهنش فعال است، درباره مطالب فکر میکند، آنها را تجزیه و تحلیل میکند و میان موضوعات مختلف ارتباط برقرار میکند. او تا زمانی که مطلبی را بهدرستی متوجه نشود، بهسادگی از آن عبور نمیکند.
وی افزود: اما در بسیاری از شیوههای دریافت محتوا در فضای مجازی، مخاطب به شنونده و دریافتکننده منفعل تبدیل میشود؛ چشم و گوش او درگیر است، اما فرصت و انگیزه کمتری برای تفکر، تحلیل و پردازش عمیق مطالب پیدا میکند.
این پژوهشگر با اشاره به رواج آنچه دریافت لقمهای اطلاعات مینامد، اظهار کرد: امروز فرد ممکن است در خانه، خودرو یا هنگام استراحت، با قرار دادن هندزفری، حجم زیادی از اطلاعات را دریافت کند، بدون اینکه زحمتی برای جستوجو، مطالعه و تحلیل آنها متحمل شود؛ در حالی که مطالعه واقعی، مستلزم صرف وقت، تمرکز و فعالیت ذهنی است.
زنگویی تأکید کرد: تفاوت اساسی کتاب با بسیاری از محتواهای فضای مجازی در همین مسئله است؛ کتاب فرد را به اندیشیدن و پرسشگری وامیدارد، اما دریافت سریع اطلاعات ممکن است تنها به انباشته شدن اطلاعات پراکنده و سطحی در ذهن منجر شود.
زندگی پرشتاب، فرصت مطالعه را از خانوادهها میگیرد
این استاد دانشگاه، تغییر سبک زندگی و کمبود زمان را از دیگر عوامل مؤثر بر کاهش مطالعه دانست و با یادآوری خاطرهای از دوران تحصیل خود گفت: سال ۱۳۷۰ که در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل میکردم، استادی از دانشگاه فردوسی مشهد، درباره تفاوت سرعت زندگی در جوامع مختلف توضیح میداد که حرکت زندگی در برخی جوامع مانند ثانیهشمار ساعت، در برخی دیگر مانند دقیقهشمار و در بعضی جوامع مانند ساعتشمار است.
وی افزود: این مثال همیشه در ذهن من باقی مانده است، چراکه امروز احساس میکنم سبک زندگی مردم ما نیز به سمت شتاب و سرعت بیشتر حرکت کرده است و فرصت کافی برای مطالعه و فعالیتهای فکری عمیق کمتر در اختیار افراد قرار دارد.
وی ادامه داد: فردی که از صبح تا شب مشغول کار است و با فشارهای شغلی، خستگی ذهنی و گرفتاریهای روزمره مواجه میشود، پس از بازگشت به خانه معمولاً به دنبال فعالیتی است که انرژی ذهنی کمتری از او بگیرد، طبیعی است که در چنین شرایطی، مطالعه کتاب که به تمرکز، تفکر و تأمل نیاز دارد، در اولویت قرار نگیرد.
گرانی کتاب، مانعی جدی در سبد مطالعاتی خانوادهها
این نویسنده، مسائل اقتصادی و افزایش هزینههای چاپ و نشر را نیز از عوامل مهم کاهش خرید کتاب عنوان کرد و گفت: امروزه شرایط اقتصادی و هزینههای تولید کتاب بهگونهای تغییر کرده است که خرید کتاب برای بسیاری از خانوادهها دشوار شده است.
زنگویی با اشاره به یکی از آثار پژوهشی خود با عنوان «فرهنگ باورهای مردم ایران» که توسط میراث فرهنگی منتشر شده و حدود هزار و ۸۰ صفحه دارد، اظهار کرد: قیمت چنین کتابی در شرایط فعلی حدود سه میلیون تومان است، وقتی درآمد یک خانواده با هزینههای مختلف زندگی تناسب ندارد، طبیعی است که خرید کتاب چند میلیون تومانی از سبد هزینههای ضروری آن حذف شود.
زنگویی با تأکید بر اینکه گرانی کتاب نباید نادیده گرفته شود، افزود: افزایش هزینههای زندگی از یک سو و بالا رفتن هزینههای چاپ و نشر از سوی دیگر، قدرت خرید خانوادهها را کاهش داده است، در چنین شرایطی، دانشجویان و خانوادههایی که توان خرید کتاب ندارند، ممکن است به نسخههای الکترونیکی و فایلهای PDF با قیمت پایینتر روی بیاورند، هرچند این شیوه نمیتواند تمام تجربه و لذت مطالعه کتاب چاپی را فراهم کند.
فاصله گرفتن دانشجویان از پژوهش میدانی و منابع معتبر
این پژوهشگر با انتقاد از تغییر شیوههای کسب اطلاعات در میان دانشجویان گفت: یکی از موضوعاتی که در سالهای اخیر در فعالیتهای علمی و پژوهشی دانشجویان مشاهده میکنم، کاهش مراجعه به منابع دست اول و کمرنگ شدن پژوهشهای میدانی است.
وی با بیان اینکه در گذشته دانشجویان برای انجام پژوهش درباره موضوعاتی مانند ضربالمثلها و باورهای مردم به سراغ بزرگان خانواده و جامعه میرفتند، افزود: دانشجو با پدر، مادر، پدربزرگ و مادربزرگ ارتباط برقرار میکرد و پای صحبت آنان مینشست تا تجربهها، باورها و دانستههایی را که نسل به نسل منتقل شده بود، ثبت و بررسی کند.
زنگویی ادامه داد: این شیوه پژوهش علاوه بر تولید اطلاعات ارزشمند، موجب ایجاد ارتباط فرهنگی میان نسلها میشد و دانشجو با بخشی از تجربههای زیسته جامعه آشنا میشد؛ اما امروز گاهی مشاهده میکنیم که دانشجو به جای انجام پژوهش میدانی و مراجعه به منابع معتبر، به فضای مجازی یا ابزارهای هوش مصنوعی مراجعه میکند و مطالب آماده را در قالب تحقیق ارائه میدهد.
وی تصریح کرد: از روی سبک نگارش و محتوای ارائهشده بهخوبی مشخص میشود برخی از این پژوهشها حاصل کار میدانی و مطالعه منابع معتبر نیستند و استفاده از اطلاعات پراکنده و بدون پشتوانه علمی، نمیتواند جایگزین پژوهش دقیق و مراجعه به منابع مستند شود.
این استاد دانشگاه با تأکید بر جایگاه کتاب در تولید دانش معتبر گفت: کتاب دارای شناسنامه، نویسنده مشخص، حوزه موضوعی، مستندات و ارجاعات علمی است؛ بنابراین مخاطب میتواند درباره اصالت و اعتبار مطالب آن بررسی و داوری کند، در حالی که در بسیاری از محتواهای فضای مجازی، گوینده، تولیدکننده و مبنای علمی اطلاعات مشخص نیست.
شیوههای آموزشی مدارس، علاقه به کتاب را در کودکان کمرنگ میکند
زنگویی که ۱۷ سال نخست فعالیت حرفهای خود را در حوزه معلمی گذرانده است، شیوههای آموزشی مبتنی بر اجبار و امتحان را از دیگر عوامل مؤثر در کاهش علاقه به کتابخوانی دانست و اظهار کرد: یکی از مهمترین مشکلات ما این است که کودک از همان سالهای ابتدایی تحصیل، کتاب را با اجبار، امتحان، نمره و ... میشناسد.
وی افزود: در بسیاری از موارد، دانشآموز از ابتدا با این ذهنیت مواجه میشود که باید مطالب کتاب را بخواند تا از او امتحان گرفته شود و اگر نمره لازم را کسب نکند، با پیامدهای منفی روبهرو خواهد شد، این شیوه آموزش بهتدریج نوعی خستگی ذهنی و احساس اجبار نسبت به کتاب ایجاد میکند.
این پژوهشگر تأکید کرد: آموزش و پرورش باید شرایطی فراهم کند که کودک از همان سالهای نخست تحصیل، شیرینی مطالعه را تجربه کند و کتاب برای او به یک فعالیت لذتبخش تبدیل شود، نه تکلیفی که تنها برای امتحان و کسب نمره انجام میدهد.
زنگویی خاطرنشان کرد: مشکل اصلی کتابنخواندن، بیعلاقگی ذاتی انسان به مطالعه نیست؛ بلکه مجموعهای از عوامل مانند شیوههای آموزشی، مشکلات اقتصادی، کمبود زمان، تغییر سبک زندگی و عادت به دریافت اطلاعات سریع، افراد را از کتاب دور کرده است.
کتابخوانی، پشتوانه حفظ هویت فرهنگی و تمدنی جامعه است
وی با اشاره به پیامدهای فرهنگی کاهش مطالعه گفت: یکی از نگرانیهای جدی این است که پر شدن ذهن مردم از اطلاعات پراکنده و غیرضروری، فرصت شناخت عمیق تاریخ، فرهنگ، باورها و هویت اجتماعی را از آنان بگیرد.
وی افزود: ما برای شناخت خود، جامعه و گذشته تاریخیمان به منابع معتبر نیاز داریم. کتاب به ما کمک میکند بدانیم چه پیشینهای داریم، چه اندیشههایی در زندگی گذشتگان ما جریان داشته و چه سرمایههای فرهنگی و تمدنی از نسلهای قبل به ما رسیده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه آثار ادبی فارسی اظهار کرد: وقتی از هویت ایرانی صحبت میکنیم، باید بتوانیم به پشتوانههای فرهنگی خودمان استناد کنیم؛ شاهنامه فردوسی، آثار مولوی، سعدی و حافظ بخشی از سرمایههای بزرگ فرهنگی ما هستند، این آثار به ما نشان میدهند که چه پیشینه زبانی، ادبی و تمدنی داریم.
وی هشدار داد: اگر ارتباط نسل جدید با کتاب و آثار ماندگار فرهنگی قطع شود و دریافت اطلاعات صرفاً به فضاهای مجازی محدود بماند، در درازمدت ممکن است بخشی از اصالت فرهنگی و تمدنی خود را از دست بدهیم و در برابر تهدیدها و آسیبهای فرهنگی آسیبپذیرتر شویم.
زنگویی با اشاره به اهمیت انتقال ارزشهای فرهنگی و ملی به نسل جدید گفت: بسیاری از باورها و اندیشههای ملی، دینی و فرهنگی از طریق کتاب و منابع مکتوب به نسلهای بعد منتقل میشود. همین پشتوانههای فکری است که در شرایط حساس، به افراد قدرت تشخیص، هویت و تعلق اجتماعی میدهد.
وی در پایان تأکید کرد: کتابخوانی صرفاً یک فعالیت فردی یا تفریحی نیست، بلکه مسئلهای مرتبط با ماندگاری فرهنگی و حیات فکری جامعه است. اگر میخواهیم نسل آینده از هویت، تاریخ، فرهنگ و تمدن خود شناخت درستی داشته باشد، باید کتاب را به زندگی روزمره مردم بازگردانیم.
نظر شما