چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ - ۰۸:۲۰
سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب چقدر است؟

اصفهان- استان اصفهان در هفته کتاب میزبان مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی است؛ از اعلام برنامه‌های کتاب‌محور در مدارس و مناطق کم‌برخوردار تا فعالیت مراکز تخصصی کودک و نوجوان. با این حال، مسئله اصلی همچنان استمرار این فعالیت‌ها، دسترسی برابر کودکان به کتاب و تبدیل مطالعه از یک مناسبت تقویمی به بخشی از زندگی روزمره نسل جدید است.

سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: کتاب‌خوانی در کودکی، بیش از آنکه به برگزاری چند مراسم، اهدای تعدادی کتاب یا حضور دانش‌آموزان در یک نمایشگاه وابسته باشد، به شکل‌گیری تجربه‌ای مداوم از مواجهه با کتاب نیاز دارد؛ تجربه‌ای که باید از خانواده و مدرسه آغاز شود و در کتابخانه، فرهنگسرا و دیگر فضاهای فرهنگی شهر ادامه پیدا کند. از همین منظر، هفته کتاب فرصتی برای بررسی این موضوع است که کودکان و نوجوانان اصفهانی تا چه اندازه در برنامه‌های ترویج مطالعه دیده شده‌اند و این برنامه‌ها چه سهمی از فعالیت‌های فرهنگی شهر را به خود اختصاص می‌دهند.

سی‌وچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران از ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با شعار با کتاب، گفت‌وگو کنیم آغاز شده است. در برنامه‌های اعلام‌شده برای اصفهان، توجه به کودکان و نوجوانان، به‌ویژه دانش‌آموزان مناطق کم‌برخوردار، اهدای کتاب، راه‌اندازی کتابخانه‌های کوچک در مدارس و مساجد، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و استفاده از ظرفیت خیران فرهنگی مورد تأکید قرار گرفته است.

محمدعلی جعفری، معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، روز گذشته در نشست خبری هفته کتاب با اصحاب رسانه که البته در آن از خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) برای پوشش خبری دعوت نشده بود، بر ضرورت تداوم برنامه‌های کتاب‌خوانی در تمام روزهای سال تأکید کرده و از برنامه‌ریزی برای شناسایی دانش‌آموزان مناطق محروم و تسهیل دسترسی آنان به منابع مطالعاتی خبر داده است.

در بخش دیگری از فعالیت‌های فرهنگی استان، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اصفهان از ظرفیت ۶۰ مرکز خود در سطح استان خبر داده است که ۱۲ مرکز آن در شهر اصفهان و ۴۸ مرکز در شهرستان‌ها فعالیت می‌کنند. به گفته میثم بکتاشیان مدیرکل این مجموعه، همه این مراکز دارای کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان هستند و نزدیک به سه‌هزار جلد کتاب در قالب حدود ۹۰ عنوان تازه و آثار منتخب ناشران دیگر برای به‌روزرسانی کتابخانه‌های مراکز اختصاص یافته است. همچنین حدود ۶۵ هزار کودک و نوجوان در سطح استان عضو کانون هستند و امکان دریافت هفتگی پنج جلد کتاب برای اعضا فراهم شده است.

این آمار از وجود زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های قابل توجه برای فعالیت‌های کتاب‌محور در استان حکایت دارد؛ اما نمی‌توان آن‌ها را به‌تنهایی معیاری برای سنجش سهم کودکان شهر اصفهان از هفته کتاب دانست. تعداد مراکز، اعضا و کتاب‌های افزوده‌شده به کتابخانه‌ها زمانی تصویر دقیق‌تری از وضعیت ارائه می‌کند که میزان استفاده مستمر کودکان، گستره جغرافیایی خدمات، تعداد برنامه‌های ویژه گروه‌های سنی مختلف و سهم مدارس و مراکز فرهنگی شهر نیز مشخص باشد.

از سوی دیگر، اجرای برنامه در هفته کتاب الزاماً به معنای شکل‌گیری عادت مطالعه نیست. کودکی که در یک مراسم کتاب دریافت می‌کند، زمانی به خواننده‌ای مستمر تبدیل می‌شود که امکان انتخاب کتاب متناسب با علاقه و سن خود را داشته باشد، به منابع تازه دسترسی پیدا کند و در محیطی مانند خانواده، مدرسه یا کتابخانه فرصت گفت‌وگو درباره آنچه خوانده است را پیدا کند. به همین دلیل، ارزیابی سهم کودکان از هفته کتاب باید از شمارش برنامه‌ها فراتر برود و نسبت این فعالیت‌ها با نیازهای واقعی نسل جدید را بررسی کند.

سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب چقدر است؟

هفته کتاب؛ فرصتی برای آغاز یک مسیر مستمر، نه تکرار مراسم سالانه

مریم مومنی، کارشناس ادبیات کودک و نوجوان نیز در این باره در گفت‌وگو با ایبنا با بررسی وضعیت ترویج کتاب‌خوانی اظهار کرد: نخستین خطای برنامه‌ریزی فرهنگی، یکسان فرض کردن مفهوم آشنایی با کتاب و عادت به مطالعه است. حضور کودک در نمایشگاه، شرکت در مسابقه کتاب‌خوانی یا دریافت یک جلد کتاب می‌تواند تجربه‌ای مثبت ایجاد کند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین‌کننده استمرار مطالعه نیستند. عادت کتاب‌خوانی زمانی شکل می‌گیرد که کودک بارها و در موقعیت‌های مختلف با کتاب مواجه و این مواجهه برای او به تجربه‌ای لذت‌بخش و قابل تکرار تبدیل شود.

وی افزود: برنامه‌های هفته کتاب باید به‌جای تمرکز صرف بر تعداد مراسم، بر طراحی مسیر ارتباط کودک با کتاب متمرکز باشند. برای نمونه، اگر در یک مدرسه زنگ کتاب‌خوانی برگزار می‌شود، بهتر است این فعالیت به برنامه‌ای هفتگی تبدیل شود؛ دانش‌آموزان کتاب انتخاب کنند، بخشی از آن را بخوانند، درباره داستان یا موضوع آن گفت‌وگو کنند و در ادامه، آثار مورد علاقه خود را به هم‌کلاسی‌هایشان معرفی کنند. چنین فرایندی کتاب را از یک ابزار آموزشی و تکلیف مدرسه‌ای به بخشی از تجربه اجتماعی دانش‌آموز تبدیل می‌کند.

این کارشناس تصریح کرد:. نیاز مطالعاتی کودک پیش‌دبستانی با دانش‌آموز دوره ابتدایی یا نوجوان دوره متوسطه یکسان نیست. برای گروه نخست، کتاب‌های تصویری، قصه‌گویی و همراهی والدین اهمیت بیشتری دارد؛ در دوره ابتدایی، داستان، کتاب‌های علمی ساده و آثار متناسب با تجربه‌های روزمره می‌توانند انگیزه مطالعه را افزایش دهند و در دوره نوجوانی، تنوع موضوعی، امکان انتخاب مستقل و ارتباط کتاب با دغدغه‌های شخصی اهمیت پیدا می‌کند.

وی اظهار کرد: یکی از معیارهای کیفیت برنامه‌های فرهنگی این است که کودک در آن صرفاً مخاطب منفعل نباشد. اگر دانش‌آموز در انتخاب موضوع نشست، معرفی کتاب، اجرای برنامه یا حتی طراحی یک فعالیت کتاب‌محور مشارکت کند، احساس مالکیت بیشتری نسبت به تجربه مطالعه پیدا خواهد کرد. مسابقه‌های معرفی کتاب، تولید پادکست، اجرای نمایش بر اساس داستان‌ها و تشکیل گروه‌های کوچک مطالعه می‌توانند این مشارکت را تقویت کنند؛ مشروط بر آنکه فعالیت‌ها به رقابت‌های صرفاً نمایشی و دریافت جایزه محدود نشوند.

مومنی تاکید کرد: کتاب‌خوانی کودک در محیطی که کتاب در دسترس نیست یا بزرگسالان خانواده ارتباطی با مطالعه ندارند، با دشواری بیشتری شکل می‌گیرد. بنابراین برنامه‌های هفته کتاب باید بخشی از توجه خود را به والدین اختصاص دهند؛ از معرفی کتاب‌های مناسب گروه‌های سنی گرفته تا آموزش شیوه بلندخوانی برای کودکان و فراهم کردن فرصت گفت‌وگوی خانوادگی درباره کتاب.

وی افزود: مدرسه مهم‌ترین ظرفیت سازمان‌یافته برای دسترسی گسترده و نسبتاً برابر کودکان به کتاب است؛ با این حال، کتاب‌خوانی نباید در ساختار آموزشی به فعالیتی حاشیه‌ای یا مناسبتی تبدیل شود. مدرسه به دلیل ارتباط روزانه با دانش‌آموزان می‌تواند برنامه‌ای پیوسته برای مطالعه طراحی کند، اما این کار نیازمند اختصاص زمان مشخص، منابع متنوع و مشارکت معلمان است.

این کارشناس ادبیات کودک و نوجوان تصریح کرد: برگزاری زنگ کتاب در هفته کتاب اقدامی ارزشمند است، اما اگر این برنامه در تقویم آموزشی مدرسه جای ثابتی نداشته باشد، احتمال دارد پس از پایان مناسبت به فراموشی سپرده شود. کتاب‌خوانی باید از برنامه‌های فوق‌برنامه پراکنده به بخشی از محیط یادگیری تبدیل شود؛ به این معنا که دانش‌آموز بتواند در طول سال کتاب انتخاب کند، درباره آن بنویسد، با هم‌کلاسی‌های خود گفت‌وگو کند و در فعالیت‌های پژوهشی و هنری از منابع مطالعاتی بهره ببرد.

وی بر ضرورت همکاری میان آموزش‌وپرورش، کتابخانه‌های عمومی و کانون پرورش فکری تأکید کرد و در ادامه گفت: مدرسه به شبکه گسترده دانش‌آموزان دسترسی دارد، کتابخانه منابع و خدمات تخصصی ارائه می‌دهد و کانون نیز از تجربه فعالیت‌های فرهنگی و هنری متناسب با کودکان و نوجوانان برخوردار است. اگر این ظرفیت‌ها در قالب برنامه‌ای مشترک و مستمر به کار گرفته شوند، می‌توان از تکرار فعالیت‌های مشابه و پراکنده جلوگیری کرد و امکان بهره‌مندی دانش‌آموزان بیشتری را فراهم آورد.

مومنی افزود: کتابخانه مدرسه نیز نباید صرفاً فضایی برای نگهداری کتاب‌های درسی، کمک‌آموزشی یا منابع کم‌استفاده باشد. کتابخانه زمانی به محیطی زنده برای دانش‌آموز تبدیل می‌شود که منابع آن متناسب با سن و علاقه مخاطبان به‌روز شود، امکان امانت کتاب وجود داشته باشد و مسئول یا مربی کتابخانه بتواند در انتخاب آثار به دانش‌آموزان کمک کند. در چنین شرایطی، کتابخانه مدرسه از یک فضای اداری به بخشی از تجربه یادگیری و زندگی فرهنگی دانش‌آموز تبدیل خواهد شد.

وی گفت: تعداد مراسم برگزارشده یا دانش‌آموزان حاضر در یک برنامه، شاخص کافی برای سنجش موفقیت نیست. باید مشخص شود چه تعداد مدرسه برنامه مستمر کتاب‌خوانی دارند، چند دانش‌آموز به کتابخانه دسترسی دارند، چه میزان کتاب به امانت گرفته می‌شود و آیا دانش‌آموزان پس از پایان برنامه‌های مناسبتی نیز مطالعه را ادامه می‌دهند. بدون چنین شاخص‌هایی، سیاست‌گذار نمی‌تواند تشخیص دهد کدام فعالیت‌ها اثربخش بوده و کدام‌یک نیازمند بازنگری هستند.

سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب چقدر است؟

کتابخانه و کانون؛ زیرساختی که باید به دسترسی روزمره کودکان تبدیل شود

زهرا صالحی کتابدار کودک و نوجوان یکی از کتابخانه‌های شهر اصفهان هم در گفت‌وگو با ایبنا اظهار کرد: کتابخانه عمومی برای کودکان و نوجوانان تنها محل دریافت و بازگرداندن کتاب نیست، بلکه می‌تواند نخستین فضای مستقل فرهنگی آنان خارج از خانه و مدرسه باشد. کودک در کتابخانه امکان انتخاب آزادانه کتاب، آشنایی با موضوعات تازه، ارتباط با هم‌سالان و شرکت در فعالیت‌های گروهی را پیدا می‌کند. به همین دلیل، کیفیت خدمات کودک در کتابخانه‌ها باید با معیارهایی فراتر از تعداد منابع موجود سنجیده شود.

وی گفت: وجود بخش کودک در یک کتابخانه، زمانی ارزش عملی پیدا می‌کند که منابع آن متناسب با گروه‌های سنی مختلف انتخاب شده باشند و محیط کتابخانه نیز برای حضور کودکان طراحی شده باشد. دسترسی به کتاب‌های تصویری، داستان، شعر، آثار علمی و کتاب‌های غیرداستانی، در کنار فضایی مناسب برای قصه‌گویی و فعالیت‌های گروهی، می‌تواند کتابخانه را به مقصدی جذاب برای خانواده‌ها تبدیل کند. در مقابل، اگر بخش کودک فقط به چند قفسه کتاب محدود باشد و برنامه‌ای برای معرفی و استفاده از منابع وجود نداشته باشد، ظرفیت آن به‌درستی به کار گرفته نمی‌شود.

این کتابدار کودک و نوجوان با تاکید بر اهمیت خدمات مستمر کتابخانه‌ای افزود: نشست‌های قصه‌گویی، بلندخوانی، معرفی کتاب، کارگاه‌های خلاقیت بر پایه داستان و برنامه‌های ویژه نوجوانان باید در طول سال با نظم مشخص برگزار شوند. استمرار این فعالیت‌ها به کودک فرصت می‌دهد رابطه‌ای تدریجی با کتابخانه برقرار کند و آن را به بخشی از برنامه هفتگی خود تبدیل کند. در این الگو، هفته کتاب می‌تواند فرصتی برای معرفی خدمات و جذب اعضای تازه باشد، نه تنها زمانی برای فعال شدن بخش کودک.

وی با اشاره بر ضرورت شناخت نیازهای مخاطبان تأکید کرد: کتابخانه‌ها باید بدانند کودکان هر محله به چه موضوعاتی علاقه دارند، چه گروه‌های سنی کمتر مراجعه می‌کنند و چه موانعی بر سر راه استفاده آنان از خدمات وجود دارد. گفت‌وگو با والدین، مدارس و خود کودکان می‌تواند اطلاعات ارزشمندی برای برنامه‌ریزی فراهم کند. حتی ممکن است نیازهای مطالعاتی کودکان در دو محله نزدیک به یکدیگر متفاوت باشد و برنامه‌ریزی یکسان برای همه مناطق، پاسخ‌گوی این تفاوت‌ها نباشد.

صالحی اظهار کرد: کتابخانه‌های سیار نیز در گسترش عدالت فرهنگی اهمیت دارند. این خدمات می‌توانند دسترسی کودکانی را که به دلیل فاصله جغرافیایی، محدودیت رفت‌وآمد یا کمبود امکانات محلی امکان استفاده از کتابخانه ثابت را ندارند، افزایش دهند. با این حال، کتابخانه سیار زمانی اثربخش خواهد بود که حضور آن در یک منطقه منظم باشد و کودک بتواند برای امانت گرفتن و بازگرداندن کتاب، برنامه‌ای قابل پیش‌بینی داشته باشد. مراجعه مقطعی و نامنظم، امکان شکل‌گیری رابطه پایدار با کتاب را کاهش می‌دهد.

سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب چقدر است؟

پرسش مهم درباره سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب

سیدمهدی سجادزاده، صاحب‌نظر حوزه عدالت فرهنگی و مطالعات اجتماعی شهر هم در گفت‌وگو با ایبنا اظهار کرد: پرسش مهم درباره سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب این نیست که چند برنامه در سطح شهر برگزار می‌شود؟، بلکه این است که این برنامه‌ها در کدام مناطق اجرا می‌شوند و چه گروه‌هایی امکان استفاده از آن‌ها را دارند.

وی ادامه داد: دسترسی کودکان به کتاب تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد؛ از جمله وضعیت اقتصادی خانواده، فاصله محل سکونت تا کتابخانه یا کتاب‌فروشی، امکانات مدرسه، دسترسی به حمل‌ونقل و وجود فضاهای فرهنگی در محله. بنابراین ممکن است یک برنامه فرهنگی در مرکز شهر با استقبال گسترده روبه‌رو شود، اما کودکان ساکن مناطق کم‌برخوردار یا محلات دورتر امکان حضور در آن را نداشته باشند. در چنین شرایطی، تعداد بالای شرکت‌کنندگان لزوماً به معنای توزیع عادلانه فرصت فرهنگی نیست.

این صاحب‌نظر حوزه عدالت فرهنگی و مطالعات اجتماعی شهر تصریح کرد: توجه اعلام‌شده به شرق اصفهان و مناطق کم‌برخوردار باید به برنامه‌ای قابل ارزیابی تبدیل شود. معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان در آبان ۱۴۰۵ از قرار گرفتن شرق اصفهان و برخی مناطق آسیب‌دیده در شمار نقاط هدف برنامه‌های حمایتی هفته کتاب خبر داده و ایجاد کتابخانه‌های کوچک در مدارس، مساجد و کانون‌های فرهنگی را یکی از راه‌های گسترش دسترسی معرفی کرده است. اهمیت این رویکرد زمانی مشخص می‌شود که تعداد کتابخانه‌های ایجادشده، منابع اختصاص‌یافته، گروه‌های سنی تحت پوشش و میزان استفاده مستمر کودکان از آن‌ها اعلام شود.

وی تاکید کرد: اهدای کتاب، اگر با شناخت نیاز مخاطب و امکان استفاده بعدی همراه نباشد، ممکن است اثر محدودی داشته باشد. کتاب باید در فضایی قرار گیرد که کودک بتواند آن را بخواند، درباره‌اش گفت‌وگو کند و در صورت علاقه، به کتاب‌های دیگر نیز دسترسی داشته باشد. به همین دلیل، ایجاد کتابخانه کوچک در مدرسه یا مسجد، در صورت تأمین منابع متنوع و تعیین مسئول مشخص برای اداره آن، می‌تواند از اهدای پراکنده کتاب اثربخش‌تر باشد.

سجادزاده یادآور شد: عدالت فرهنگی فقط به مناطق کم‌برخوردار اقتصادی محدود نمی‌شود. کودکان دارای معلولیت، کودکان بیمار، کودکان کار و کودکانی که به دلایل خانوادگی یا اجتماعی امکان حضور در برنامه‌های عمومی را ندارند نیز باید در سیاست‌های ترویج مطالعه دیده شوند. منابع مناسب‌سازی‌شده، کتاب‌های صوتی، کتاب‌های بریل، خدمات کتابخانه‌ای در بیمارستان‌ها و برنامه‌های سیار می‌توانند بخشی از موانع دسترسی این گروه‌ها را کاهش دهند.

وی گفت: ارزیابی عدالت فرهنگی باید بر پایه داده‌های محله‌محور انجام شود. مشخص بودن تعداد کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی در مناطق مختلف، میزان دسترسی دانش‌آموزان، تعداد منابع ویژه کودک و نوجوان و گستره برنامه‌های مستمر می‌تواند به مدیران کمک کند منابع را بر اساس نیاز واقعی توزیع کنند. بدون چنین تصویری، احتمال دارد برنامه‌ها در مناطقی متمرکز شوند که از پیش امکانات بیشتری دارند و گروه‌های محروم‌تر همچنان از فرصت‌های فرهنگی فاصله بگیرند.

سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب چقدر است؟

فرهنگسراها و مراکز فرهنگی؛ حلقه‌ای که باید میان مدرسه، خانواده و کتابخانه شکل بگیرد

مریم مقدسی، کارشناس روان‌شناسی رشد و ترویج مطالعه در گفت‌وگو با ایبنا اظهار کرد: علاقه به کتاب زمانی در کودک تقویت می‌شود که مطالعه با تجربه‌های مثبت عاطفی و اجتماعی همراه باشد. کودک ممکن است در آغاز به دلیل تصویرگری، شخصیت داستان یا موضوعی جذاب به کتاب علاقه‌مند شود و در ادامه، با کمک بزرگسالان و محیط پیرامون، به خواننده‌ای مستقل تبدیل شود. از این رو، برنامه‌های فرهنگی باید از تحمیل مطالعه فاصله بگیرند و فرصت کشف و انتخاب را برای کودک فراهم کنند.

وی گفت: کتاب‌خوانی نباید همواره با آزمون، پرسش و پاسخ یا ارزیابی میزان یادگیری همراه باشد. اگر کودک پس از خواندن هر کتاب مجبور به پاسخ‌گویی به مجموعه‌ای از پرسش‌ها شود، ممکن است مطالعه را با تکلیف و فشار آموزشی پیوند دهد. در مقابل، گفت‌وگوی آزاد درباره شخصیت‌ها، پایان داستان، احساسات و تجربه‌های شخصی کودک می‌تواند رابطه‌ای عمیق‌تر با کتاب ایجاد کند. برنامه‌های قصه‌گویی، نمایش خلاق و فعالیت‌های هنری بر پایه داستان نیز از همین ظرفیت بهره می‌گیرند.

این کارشناس با تاکید بر نقش فرهنگسراها و مراکز فرهنگی محلات تصریح کرد: این مراکز می‌توانند فاصله میان فعالیت رسمی مدرسه و تجربه خانوادگی مطالعه را کاهش دهند. برگزاری نشست‌های منظم کتاب‌خوانی، کارگاه‌های داستان، حلقه‌های نوجوانان و برنامه‌های مشترک والدین و کودکان در مراکز فرهنگی، امکان استمرار فعالیت‌ها را در محیطی غیررسمی فراهم می‌کند. چنین برنامه‌هایی باید متناسب با نیاز هر محله طراحی شوند و صرفاً به تکرار یک الگوی ثابت در همه مراکز محدود نمانند.

وی ادامه داد: نوجوانان به فضایی متفاوت از کودکان کم‌سن‌تر نیاز دارند. برنامه‌هایی که صرفاً بر قصه‌گویی یا فعالیت‌های ساده هنری متمرکزند، ممکن است برای نوجوانان جذابیت کافی نداشته باشند. نشست نقد کتاب، معرفی رمان، گفت‌وگو درباره موضوعات اجتماعی، تولید محتوای رسانه‌ای و تشکیل باشگاه‌های مطالعاتی می‌توانند مشارکت این گروه را افزایش دهند. نوجوان باید احساس کند کتابخانه یا مرکز فرهنگی فضایی برای بیان نظر و انتخاب موضوعات مورد علاقه اوست.

مقدسی اظهار کرد: مراکز فرهنگی شهر می‌توانند از ظرفیت کتاب برای پیوند دادن نسل جدید با هویت محلی نیز استفاده کنند. کتاب‌هایی درباره تاریخ محله‌ها، شخصیت‌های فرهنگی، محیط زیست شهری، معماری و روایت‌های زندگی مردم، در کنار بازدیدهای میدانی و فعالیت‌های خلاقانه، امکان شناخت عمیق‌تر محیط زندگی را فراهم می‌کنند. در این رویکرد، کتاب به نقطه آغاز تجربه‌ای گسترده‌تر تبدیل می‌شود و مطالعه از فضای بسته کلاس یا خانه فراتر می‌رود.

از آمار برنامه‌ها تا سنجش اثرگذاری؛ سهم کودکان باید در تمام سال دیده شود

بررسی وضعیت برنامه‌های هفته کتاب در اصفهان نشان می‌دهد ظرفیت‌های متعددی برای ترویج مطالعه در میان کودکان و نوجوانان وجود دارد؛ از مدارس و کتابخانه‌های عمومی تا مراکز کانون پرورش فکری، فرهنگسراها و مؤسسات فرهنگی. برنامه‌های اعلام‌شده در آبان ۱۴۰۵ نیز بر توجه به کودکان مناطق کم‌برخوردار، ایجاد کتابخانه‌های کوچک، نمایشگاه‌های کتاب و فعالیت‌های فرهنگی در مدارس تأکید دارند. با این حال، برای ارزیابی میزان اثرگذاری این فعالیت‌ها باید میان برنامه‌های مقطعی و خدمات مستمر تفاوت قائل شد.

در حوزه کتابخانه‌های عمومی، فعالیت‌هایی مانند قصه‌گویی، معرفی کتاب، نشست‌های کتاب‌خوانی و برنامه‌های ویژه کودکان می‌توانند به ایجاد ارتباط پایدار با کتاب کمک کنند؛ اما انتشار آمار تفکیک‌شده از تعداد این برنامه‌ها در شهر اصفهان، گروه‌های سنی تحت پوشش و میزان مشارکت مستمر کودکان، امکان ارزیابی دقیق‌تر را فراهم می‌کند. همین ضرورت درباره فرهنگسراها و مراکز فرهنگی شهرداری نیز وجود دارد؛ چراکه بدون داده‌های روشن درباره برنامه‌های سالانه کودک و نوجوان، نمی‌توان سهم واقعی این مراکز را در ترویج مطالعه سنجید.

در مدارس نیز مسئله تنها برگزاری زنگ کتاب یا اجرای برنامه در هفته کتاب نیست. استمرار مطالعه به زمان مشخص در برنامه مدرسه، دسترسی به کتاب‌های متنوع، فعالیت کتابخانه‌های مدرسه‌ای و همراهی معلمان و خانواده‌ها نیاز دارد. ایجاد کتابخانه‌های کوچک در مدارس و مساجد، در صورتی که با تأمین منابع، مسئولیت مشخص و برنامه استفاده منظم همراه باشد، می‌تواند یکی از راه‌های افزایش دسترسی کودکان به کتاب باشد.

از سوی دیگر، تجربه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نشان می‌دهد فعالیت کتاب‌محور می‌تواند با قصه‌گویی، هنر، نمایش، نقاشی و دیگر قالب‌های خلاقانه همراه شود. فعالیت ۶۰ مرکز در سطح استان، وجود ۱۲ مرکز در شهر اصفهان، اختصاص نزدیک به سه‌هزار جلد کتاب برای به‌روزرسانی منابع و امکان امانت هفتگی پنج جلد کتاب برای اعضا، ظرفیت قابل توجهی ایجاد می‌کند؛ اما برای سنجش سهم شهر اصفهان، لازم است اطلاعات مربوط به همین ۱۲ مرکز به‌صورت جداگانه بررسی شود و آمار استان با آمار شهر درهم نیامیزد.

یکی از پیشنهادهای کارشناسی برای عبور از فعالیت‌های پراکنده، تدوین تقویم مشترک ترویج کتاب‌خوانی میان آموزش‌وپرورش، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی، کانون پرورش فکری و سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان است. در چنین برنامه‌ای، هر نهاد می‌تواند مسئولیت مشخصی بر عهده بگیرد و فعالیت‌های مدارس، کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی به جای تکرار یا موازی‌کاری، یکدیگر را تکمیل کنند.

این تقویم باید بر اساس گروه‌های سنی و نیازهای محله‌ای طراحی شود و شاخص‌هایی مانند تعداد برنامه‌های مستمر، میزان امانت کتاب، شمار اعضای فعال کودک و نوجوان، تعداد مدارس دارای برنامه منظم کتاب‌خوانی، سهم مناطق کم‌برخوردار و میزان مشارکت خانواده‌ها را دربرگیرد. انتشار سالانه این داده‌ها می‌تواند نشان دهد منابع فرهنگی تا چه اندازه به مخاطبان هدف رسیده‌اند و کدام بخش‌ها به تقویت بیشتری نیاز دارند.

در نهایت، سهم کودکان اصفهانی از هفته کتاب را نمی‌توان فقط با شمار نمایشگاه‌ها، مراسم‌ها، مسابقه‌ها یا کتاب‌های اهدایی محاسبه کرد. سهم واقعی زمانی شکل می‌گیرد که کودک در تمام طول سال به کتاب دسترسی داشته باشد، امکان انتخاب و خواندن آزادانه پیدا کند، درباره آنچه خوانده با دیگران گفت‌وگو کند و در محیط خانواده، مدرسه و محله با کتاب همراه بماند.

هفته کتاب می‌تواند نقطه شروع این مسیر باشد؛ اما موفقیت آن نه در تعداد برنامه‌هایی که طی چند روز برگزار می‌شود، بلکه در اثری سنجیده خواهد شد که پس از پایان مناسبت در زندگی فرهنگی کودکان باقی می‌ماند. اصفهان برای آنکه نسل آینده‌اش با کتاب رابطه‌ای پایدار برقرار کند، به برنامه‌هایی نیاز دارد که از تقویم مناسبت‌ها عبور کنند و مطالعه را به بخشی از زیست روزمره شهروندان تبدیل سازند.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها