به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در تبریز، سجاد یوسفی در ابتدای این نشست که توسط مؤسسه چندمنظوره ققنوس زندگی در راستای توسعه مطالعات فلسفه دین برگزار شده است، با تشریح سه ساحت بنیادین مواجهه انسان با پدیدهها اظهار کرد: انسان در برخورد با جهان ابتدا تجربه میکند، سپس تجربههای خود را در ذهن به مفهوم تبدیل میکند و در مرحله بعد، برای بیان و انتقال آنها از زبان بهره میگیرد. برای مثال، انسان ابتدا شیرینی قند را تجربه میکند، سپس درباره مفهوم شیرینی و نسبت آن با تلخی میاندیشد و در نهایت این دریافت را در قالب واژهها و زبان بیان میکند.
وی این سه ساحت را شامل ساحت حسی ـ تجربی، ساحت مفهومی ـ ذهنی و ساحت زبانی ـ کلامی دانست و افزود: هنگامی که این سه ساحت با یکدیگر همپوشانی و هماهنگی داشته باشند، انسان میتواند تجربههای خود را بهدرستی بفهمد و بیان کند؛ اما اگر میان آنها فاصله ایجاد شود، فرد ممکن است تجربهای داشته باشد که هنوز نتوانسته آن را به مفهوم تبدیل کند، یا مفهومی را در ذهن شکل داده باشد که زبان مناسبی برای بیان آن نیافته است.
یوسفی با تعمیم این الگو به حوزه دینداری گفت: بخشی از بحران دینداری در جهان معاصر را میتوان در گسست میان تجربه دینی، اندیشه دینی و زبان دینی جستوجو کرد. تجربه امر قدسی، نیایش، خشوع و احساس حضور، ساحت زیسته دین را شکل میدهند؛ الهیات، فلسفه دین و اندیشه کلامی به تفسیر و مفهومپردازی این تجربهها میپردازند و زبان دینی نیز امکان بیان و انتقال آنها را فراهم میکند.
وی ادامه داد: بحران زمانی شکل میگیرد که تجربه دینی از اندیشه و زبان جدا شود؛ بهگونهای که مناسک و صورتهای بیرونی دین باقی بمانند، اما ارتباط زنده انسان با امر قدسی تضعیف شود. همچنین ممکن است مفاهیم و نظریههای دینی گسترش پیدا کنند، اما ارتباط خود را با زندگی واقعی انسان از دست بدهند یا زبان دینی به تکرار عبارتهایی تبدیل شود که برای نسل جدید قابل فهم و ارتباط نیستند.
دبیر این نشست، پدیدارشناسی را رویکردی برای بازاندیشی در این گسست دانست و اظهار کرد: پدیدارشناسی میتواند با بازگشت به تجربه زیسته، بررسی چگونگی شکلگیری معنا و توجه به نحوه بیان آن در زبان، امکان پیوند دوباره این سه ساحت را فراهم کند. در این نگاه، دین صرفاً مجموعهای از آموزهها برای دانستن یا عبارتهایی برای تکرارکردن نیست، بلکه شیوهای از تجربهکردن، فهمیدن و زیستن در جهان است.
در ادامه، فهیمه احدیپور، دکتری علوم قرآن، با تشریح مبانی پدیدارشناسی و کاربرد آن در مطالعه متون دینی گفت: پدیدارشناسی بر مواجهه مستقیم با پدیده و توصیف آن، همانگونه که خود را آشکار میکند، تأکید دارد. در این رویکرد، پژوهشگر باید مراقب باشد پیشفرضها، تعصبات و داوریهای قبلی او مانع مشاهده و توصیف دقیق پدیده نشوند.
وی با اشاره به شعار محوری پدیدارشناسی، یعنی «بازگشت به سوی خودِ اشیاء»، توضیح داد: هدف این روش آن است که پژوهشگر به جای تحمیل برداشتهای ازپیشساخته بر پدیده، اجازه دهد خود پدیده در نحوه ظهور و آشکارشدنش مورد مطالعه قرار گیرد. در این مرحله، تمرکز بر توصیف آن چیزی است که پدیدار میشود، نه داوری فوری درباره درستی یا نادرستی آن.
احدیپور در پاسخ به این پرسش که «آیا اساساً میتوان با ذهنی خالی از پیشفرض به سراغ پدیدهها رفت؟»، به مفهوم «اپوخه» یا «تعلیق» اشاره کرد و گفت: قرار نیست همه پیشفرضهای ذهنی بهطور کامل از بین بروند؛ بلکه پژوهشگر میکوشد با آگاهی از پیشداوریهای خود، آنها را هنگام بررسی پدیده بهصورت موقت در پرانتز قرار دهد تا امکان مواجهه دقیقتر با موضوع فراهم شود.
این پژوهشگر علوم قرآن در ادامه، رویکرد پدیدارشناختی را با روش تفسیر موضوعی مقایسه کرد و توضیح داد: در تفسیر موضوعی، مفسر معمولاً با پرسشی مشخص به سراغ متن میرود، آیات مرتبط را استخراج و بر اساس موضوعات مختلف دستهبندی میکند. برای مثال، در بررسی مفهوم نفاق ممکن است ویژگیهای روانشناختی، سیاسی و اجتماعی منافقان بهصورت جداگانه بررسی شوند؛ اما در این فرایند ممکن است ارتباط میان این ویژگیها و انسجام شخصیت قرآنی منافق کمتر دیده شود.
وی برای تبیین رویکرد پدیدارشناختی، به سوره مبارکه منافقون اشاره کرد و گفت: در آیات ابتدایی این سوره، منافقان با وجود تأکید و سوگند بر رسالت پیامبر(ص)، دروغگو معرفی میشوند. در ادامه، قرآن از سوگندهای آنان بهعنوان سپر یاد میکند؛ یعنی آنان از زبان و اظهار ایمان برای پنهانکردن وضعیت درونی خود بهره میگیرند.
احدیپور با اشاره به تعبیر «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» در آیه چهارم سوره منافقون افزود: تشبیه منافقان به چوبهای تکیهدادهشده، تصویری از ظاهری ایستا و فریبنده ارائه میدهد که در پس آن، نوعی تهیبودگی و فقدان حیات درونی قرار دارد. در این شیوه مطالعه، تلاش میشود ویژگیهای شخصیت منافق نه بهصورت گزارههایی پراکنده، بلکه در ارتباط با یکدیگر و در بستر ظهور آنها در متن قرآن فهم شود.
این نشست با محوریت بررسی ظرفیتهای پدیدارشناسی در مطالعات دین و تفسیر متون دینی برگزار شد و سخنرانان بر اهمیت توجه به تجربه زیسته، تعلیق پیشفرضها و پرهیز از تقلیل مفاهیم دینی به مجموعهای از گزارههای منفصل تأکید کردند.
نظر شما