به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در تبریز، از دیرباز با کتاب، فرهنگ و اندیشه پیوندی عمیق داشته است؛ شهری که نام آن در تاریخ کتاب و چاپ ایران جایگاهی ویژه دارد. تأسیس نخستین کتابخانه عمومی کشور، کتابخانه تربیت تبریز، و آغاز به کار نخستین چاپخانه سربی ایران در این شهر، بخشی از پیشینه پرافتخار تبریز در عرصه فرهنگ و نشر است. همچنین کتابخانه ملی تبریز با بهرهمندی از مجموعههای ارزشمند اهدایی برادران نخجوانی، جایگاهی مهم در حفظ و نگهداری میراث مکتوب کشور دارد.
این پیشینه تاریخی، بهانهای برای بررسی وضعیت امروز کتاب و نشر در آذربایجان شرقی است؛ استانی که با وجود ظرفیتهای فرهنگی و ادبی، همچنان با چالشهایی در زمینه اقتصاد نشر، فعالیت ناشران، دسترسی عمومی به کتاب و حمایت از زنجیره تولید و عرضه آن روبهروست. به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی، در گفتوگو با مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی، آخرین وضعیت تولید و نشر کتاب، شرایط فعالیت ناشران، سرنوشت نمایشگاه بینالمللی کتاب تبریز و راهکارهای حمایت از فعالان این حوزه را بررسی کردهایم.
نعمت الله پایان مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی در این گفتوگو با اشاره به صدور مجوز انتشار یکهزار و ۴۵۶ عنوان کتاب در ششماهه نخست سال جاری، از فعالیت ۳۵۵ ناشر در استان خبر داد و افزایش هزینههای تولید و توزیع را از مهمترین موانع استمرار فعالیت اقتصادی ناشران دانست.

وضعیت تولید کتاب و فعالیت ناشران در آذربایجان شرقی چگونه است؟ آیا آمارها از افزایش یا کاهش تولید کتاب در استان حکایت دارد؟
در ششماهه نخست سال جاری، برای انتشار یکهزار و ۴۵۶ عنوان کتاب در آذربایجان شرقی مجوز صادر شده است. همچنین در سال ۱۴۰۴، مجوز انتشار سههزار و ۱۲۳ عنوان کتاب در استان صادر شد. برای ارزیابی دقیق روند تولید کتاب، باید آمار ششماهه امسال با دوره مشابه سال گذشته مقایسه شود؛ بنابراین صرف ارائه آمار فعلی، بهتنهایی نمیتواند مبنای قضاوت درباره افزایش یا کاهش تولید نشر باشد.
در حال حاضر ۳۵۵ ناشر دارای مجوز فعالیت در استان هستند که برآورد ما از تعداد ناشران فعال حدود ۲۰۰ ناشر است. البته داشتن مجوز به معنای فعالیت مستمر و اقتصادی ناشر نیست. افزایش هزینههای کاغذ، مرکب، چاپ و توزیع، فعالیت مستمر بسیاری از ناشران را با دشواری مواجه کرده است. از سوی دیگر، گزارشها از افزایش اختلافات حقوقی میان مؤلفان و ناشران حکایت دارد؛ مسئلهای که ضرورت تنظیم قراردادهای شفاف، حمایت حرفهای از فعالان نشر و توجه به پایداری اقتصادی این حوزه را بیشتر میکند.
نمایشگاه بینالمللی کتاب تبریز در سالهای اخیر با وقفه مواجه شده است. آیا برنامهای برای ازسرگیری برگزاری این رویداد وجود دارد؟
وقفه در برگزاری نمایشگاه را نمیتوان جدا از دشواریهای اجرایی و اقتصادی حوزه نشر بررسی کرد. برگزاری رویدادی در مقیاس نمایشگاه بینالمللی کتاب، به هماهنگی میان دستگاههای مسئول، تأمین منابع مالی و اجرایی، فراهمبودن زیرساخت مناسب و مشارکت مؤثر ناشران نیاز دارد.
ازسرگیری این نمایشگاه نیز به فراهمشدن مقدمات و هماهنگی با نهادهای ذیربط وابسته است. پس از نهاییشدن تصمیمها و تأمین شرایط لازم، میتوان درباره زمان برگزاری اطلاعرسانی دقیق انجام داد؛ بنابراین در شرایط فعلی اعلام تاریخ قطعی، بدون جمعبندی و تأمین این مقدمات، قابل اتکا نیست. هدف آن است که در صورت برگزاری، نمایشگاه صرفاً به یک رویداد مقطعی محدود نشود و زمینه دسترسی بهتر مردم به کتاب و تقویت ارتباط مخاطبان با ناشران را فراهم کند.

با توجه به افزایش هزینههای تولید کتاب، چه برنامهای برای حمایت از ناشران و کتابفروشان استان و کاهش فشارهای اقتصادی بر آنها وجود دارد؟
افزایش هزینههای تولید و عرضه کتاب، یکی از مسائل جدی ناشران و کتابفروشان است و نمیتوان برای آن به یک راهکار محدود بسنده کرد. پیگیری مشکلات فعالان این حوزه باید با مشارکت دستگاههای مسئول و تشکلهای صنفی انجام شود. بررسی راهکارهای تسهیل دسترسی مردم به کتاب، تقویت رویدادهای عرضه و معرفی کتاب و شناسایی موانع فعالیت اقتصادی کتابفروشیها و ناشران، از جمله محورهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
در عین حال، حمایتها باید بر اساس اطلاعات دقیق از وضعیت فعالان حوزه نشر در استان و متناسب با اختیارات و منابع موجود طراحی شود. به همین دلیل، تا زمانی که سازوکار اجرایی و اعتبار لازم برای اختصاص تسهیلات یا حمایت مالی مشخصی تصویب نشده باشد، نمیتوان درباره اجرای قطعی آن وعده داد.
آیا برای حمایت از قدرت خرید مردم و رونق بازار کتاب، امکان اجرای طرحهایی مانند بن خرید کتاب یا مشارکت صنایع و بنگاههای اقتصادی وجود دارد؟
افزایش قدرت خرید مردم در حوزه کتاب، علاوه بر تقویت فرهنگ مطالعه، میتواند به تداوم فعالیت ناشران و کتابفروشان نیز کمک کند. اجرای طرحهای یارانهای و اختصاص بن خرید کتاب از جمله راهکارهایی است که میتواند در این زمینه مؤثر باشد؛ با این حال، اجرای چنین طرحهایی به تأمین اعتبار، تدوین شیوهنامه و هماهنگی با دستگاههای مرتبط نیاز دارد.
همچنین مشارکت صنایع و بنگاههای اقتصادی در حمایت از برنامههای فرهنگی و کتابمحور، ظرفیتی قابل بررسی است. این مشارکت باید در چارچوبی شفاف و قانونمند تعریف شود و نتیجه آن به تقویت دسترسی عمومی به کتاب و پایداری زنجیره نشر منجر شود. هر طرحی نیز که به مرحله تصویب و اجرا برسد، باید با اعلام جزئیات و شرایط روشن در اختیار مردم و فعالان حوزه کتاب قرار گیرد.
پاسخهای مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی نشان میدهد که حوزه نشر استان، با وجود برخورداری از پیشینه تاریخی و ظرفیتهای فرهنگی و صدور مجوز انتشار هزاران عنوان کتاب، با چالشهایی جدی در زمینه استمرار فعالیت ناشران و اقتصاد تولید و عرضه کتاب روبهروست. افزایش هزینههای چاپ و توزیع، دشواری فعالیت اقتصادی ناشران و کتابفروشان و ضرورت حمایت از قدرت خرید مخاطبان، از جمله مسائلی است که برای بهبود وضعیت این حوزه باید مورد توجه قرار گیرد.
نظر شما