به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، عکسهای خانوادگی، فراتر از یادگارهایی شخصی و ثبت لحظههایی از زندگی افراد، بخشی از حافظه تصویری جامعه را در خود جای دادهاند؛ تصاویری که گاه اطلاعات ارزشمندی درباره سبک زندگی، مناسبات اجتماعی، تحولات فرهنگی و رویدادهای تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار میدهند. شناسایی، گردآوری و مطالعه این تصاویر میتواند زمینه انتشار کتابهای عکس متعددی را فراهم کند؛ آثاری که با تکیه بر اسناد تصویری کمتر دیدهشده، امکان بازخوانی بخشهایی از تاریخ معاصر را برای مخاطبان گستردهتری فراهم میکنند.
این موضوع از محورهای مطرحشده در نخستین نشست از سلسله نشستهای عکسپژوهی کرانههای جنوبی دریای کاسپی با عنوان «عکس بهمثابه سند» بود که با حضور پژوهشگران، استادان دانشگاه، فعالان فرهنگی و علاقهمندان حوزه عکاسی و تاریخ در خانه تاریخی نجفی بابل برگزار شد. در این نشست، ضمن بررسی ظرفیت عکسهای خانوادگی و مجموعههای شخصی برای مطالعات تاریخی و انتشار کتابهای عکس، ابعاد نظری و پژوهشی عکس بهعنوان سند و نقش آرشیو در شکلگیری حافظه جمعی نیز مورد بحث قرار گرفت.
از آلبومهای خانوادگی تا کتابهای عکس تاریخنگار
سید مهدی حسینی، عکاس و پژوهشگر هنر و دانشآموخته آکادمی هنر ایتالیا که دبیری این نشست را بر عهده داشت، با اشاره به ظرفیتهای تصویری کمتر شناختهشده در منطقه کرانههای جنوبی دریای کاسپی، بر ضرورت شناسایی و بازخوانی عکسهای موجود در مجموعههای شخصی و خانوادگی تاکید کرد.
وی با بیان اینکه عکسهای خانوادگی نگهداری شده در خانههای مردم میتوانند ارزش تاریخی بالایی داشته باشند، اظهار کرد: برخی از این تصاویر راوی بخشهایی از تاریخ معاصر ما هستند و میتوان اطلاعات ارزشمندی از طریق مطالعه و بررسی آنا به دست آورد.
حسینی با اشاره به ظرفیت این تصاویر برای انتشار در قالب کتابهای عکس افزود: اگر همکاری و همراهی پژوهشگران و حتی صاحبان این عکسها وجود داشته باشد، بسیاری از تصاویر موجود در آلبومهای شخصی قابلیت تبدیل شدن به مجموعههایی در قالب کتاب عکس را دارند؛ آثاری که میتوانند بخشهای نادیده تاریخ معاصر هر منطقه را روایت کنند و این روایتها را در معرض دید مخاطبان بیشتری قرار دهند.

به گفته وی، توجه به آلبومهای خانوادگی و مجموعههای خصوصی، یکی از مسیرهای مهم برای شناسایی منابع تصویری ارزشمند در مناطق مختلف است؛ چراکه بسیاری از این تصاویر، با وجود برخورداری از اطلاعات تاریخی و اجتماعی، هنوز شناسایی و در فرآیندهای پژوهشی مورد استفاده قرار نگرفتهاند.
این نگاه، عکس خانوادگی را از محدوده خاطره شخصی فراتر میبرد و آن را به منبعی برای شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی تبدیل میکند؛ منبعی که با گردآوری، مستندسازی و انتشار هدفمند میتواند در قالب کتابهای عکس، امکان دسترسی عمومی به بخشی از میراث تصویری جامعه را فراهم آورد.
عکس؛ سندی میان واقعیت و بازنمایی
در ادامه این نشست، مهدی مقیمنژاد، دانشیار دانشگاه هنر ایران، مترجم و پژوهشگر حوزه عکاسی، به بررسی جایگاه عکس در فرآیندهای استنادی و بایگانی پرداخت و با مرور مباحث نظری و نمونههایی از تاریخ عکاسی جهان و ایران، این پرسش را مطرح کرد که آیا عکس را میتوان بازتابی قطعی و بیواسطه از واقعیت دانست یا اعتبار تاریخی و استنادی آن به اطلاعات و زمینههای دیگری نیز وابسته است.
وی با اشاره به تفاوت میان تصویر ذهنی، تصویر تولید شده به دست انسان و تصویر حاصل از ابزارهای فنی و ماشینی، توضیح داد که عکاسی به دلیل برخورداری از سازوکاری متفاوت در تولید تصویر، از ویژگی مهمی برخوردار است که آن را به واقعیت پیوند میدهد؛ با این حال، این پیوند به معنای انطباق کامل عکس با حقیقت یا امکان استخراج قطعی همه اطلاعات از آن نیست.
مقیمنژاد با تکیه بر مفهوم نمایه در نظریه عکاسی و با اشاره به دیدگاههایی از رولان بارت، تاکید کرد که عکس از یک سو به دلیل فرآیند ثبت نور، رد و اثری از یک واقعیت بیرونی را در خود دارد و از سوی دیگر، به واسطه شباهت بصری با موضوع، واجد ویژگی شمایلی است.

به بیان دیگر، عکس هم نشانی از وجود چیزی در جهان بیرونی است و هم تصویری شبیه به آن؛ اما این دو ویژگی بهتنهایی برای اثبات تمام واقعیت یا حقیقت یک رویداد کافی نیستند.
این پژوهشگر با تفکیک مفهوم عکس بهعنوان سند از فرآیند مستندسازی و استناد، خاطرنشان کرد: صرف در اختیار داشتن یک تصویر، آن را به سندی معتبر و قابل اتکا برای اثبات یک موضوع تبدیل نمیکند. تاریخ ثبت عکس، مکان و شرایط تولید آن، هویت عکاس، منشا تصویر، اطلاعات همراه و زمینه اولیه نگهداری و استفاده از آن، همگی در اعتباربخشی به سند تصویری نقش دارند.
وی در توضیح این موضوع، به عکسهای تاریخی و نمونههایی از تصاویر مربوط به شخصیتها و گروههای اجتماعی اشاره کرد و یادآور شد: در بسیاری از موارد، بدون وجود زیرنویسها، اطلاعات آرشیوی و دادههای زمینهای، حتی تشخیص هویت افراد، مکان ثبت تصویر یا مناسبات اجتماعی بازنماییشده در آن امکانپذیر نیست. از این رو، عکس باید در ارتباط با مجموعهای از اطلاعات و منابع مکمل مطالعه شود.
اعتبار کتاب عکس در گرو مستندنگاری و اطلاعات آرشیوی
مقیمنژاد همچنین با اشاره به تجربه تاریخی عکاسی از کار کودکان در ایالات متحده آمریکا و فعالیتهای لوئیس هاین، عکاس مستند اجتماعی، نشان داد که تاثیر اجتماعی عکسها، صرفا به ثبت و نگهداری آنها محدود نمیشود. تصاویر هاین زمانی توانستند در جلب توجه افکار عمومی و حمایت از اصلاحات اجتماعی نقش موثری ایفا کنند که در قالب یک فرآیند سازمانیافته، از طریق نهادهای مرتبط گردآوری، آرشیو و در اختیار مراجع تصمیمگیر قرار گرفتند.
وی با بیان اینکه استناد، فرآیندی فراتر از عکاسی و حتی فراتر از بایگانی تصاویر است، گفت: برای اعتباربخشی به یک سند، باید نهادها و سازوکارهای مشخصی وجود داشته باشند که اصالت و اطلاعات آن را بررسی و تایید کنند. بنابراین، آرشیو و نهادهای نگهدارنده اسناد در تبدیل عکس به منبعی قابل استناد برای پژوهش و مطالعات تاریخی نقش اساسی دارند.
از این منظر، انتشار کتاب عکس نیز تنها به انتخاب و کنار هم قرار دادن مجموعهای از تصاویر محدود نمیشود؛ شناسایی منشا عکسها، ثبت اطلاعات مربوط به عکاس، زمان و مکان ثبت، بررسی زمینه تاریخی تصاویر و تدوین توضیحات مستند، از جمله عواملی هستند که میتوانند به غنای پژوهشی و اعتبار چنین آثاری کمک کنند.
آرشیوها و روایتهای کمتر دیدهشده تاریخ
بخش دیگری از سخنان این پژوهشگر به جایگاه آرشیو در مطالعات معاصر اختصاص داشت. وی با اشاره به اهمیت روزافزون مطالعات حافظه و مطالعات انتقادی حافظه در علوم انسانی، اظهار کرد که آرشیو را نمیتوان صرفاً فضایی خنثی برای نگهداری اسناد و تصاویر دانست؛ چراکه انتخاب، طبقهبندی، نگهداری یا کنار گذاشتن اسناد، در شکلگیری آنچه جوامع از گذشته خود به یاد میآورند، تأثیرگذار است.

به گفته وی، آرشیوها نهتنها با آنچه در خود نگهداری میکنند، بلکه با آنچه از مجموعههایشان حذف شده یا هرگز به آنها راه نیافته است نیز شناخته میشوند. از این منظر، حافظه تاریخی جوامع حاصل مجموعهای از انتخابها و سازوکارهای نهادی است و بازخوانی گذشته بدون توجه به غیاب و خلاهای موجود در آرشیوها، تصویری ناقص از تاریخ ارائه میدهد.
مقیمنژاد با اشاره به نمونههایی از آرشیوهای عکاسی جنگ ایران و عراق و فعالیت انجمن عکاسان انقلاب و دفاع مقدس، نقش گردآوری و بازخوانی نگاتیوها و تصاویر کمتر دیدهشده را در شکلگیری روایتهای تازه از تاریخ معاصر تشریح کرد.
وی توضیح داد که بخشی از تصاویر سالهای جنگ، در زمان ثبت و انتشار، متناسب با ضرورتهای تبلیغاتی و شرایط اجتماعی آن دوره انتخاب و ارائه شدهاند و عمدتا بر جنبههای حماسی، پیروزمندانه و فداکارانه تاکید داشتهاند؛ اما مراجعه دوباره به آرشیوها و بررسی مجموعههای کمتر دیده شده، امکان مواجهه با ابعاد دیگری از جنگ، از جمله رنجها، آسیبها و تجربههای انسانی را فراهم میکند.
این پژوهشگر ادامه داد: بازخوانی آرشیوها میتواند زمینه شکلگیری روایتهای متکثر از تاریخ را فراهم کند و مانع از محدود شدن حافظه جمعی به روایت رسمی یا روایت فاتحان شود. به اعتقاد وی، تاریخ تنها از رویدادهای بزرگ و روایتهای رسمی ساخته نمیشود، بلکه تجربههای فردی، رنجهای روزمره و خاطرات شخصی انسانها نیز بخشی از واقعیت تاریخی را تشکیل میدهند؛ روایتهایی که گاه در کتابهای رسمی و اسناد متداول کمتر بازتاب یافتهاند.

وی با اشاره به ظرفیت هنر معاصر در استفاده از آرشیوهای تصویری، بازخوانی تاریخ را ضرورتی برای شناخت لایههای پنهان گذشته دانست و یادآور شد: هنرمندان میتوانند با رجوع به اسناد و تصاویر قدیمی، روایتهایی تازه و متفاوت از رویدادهای تاریخی ارائه دهند.
نمایش عکسهای تاریخی مازندران و بازخوانی میراث تصویری منطقه
از بخشهای شاخص این رویداد، نمایش ۱۵ عکس تاریخی کمتر دیدهشده از مازندران بود که در اندازه و قاب بزرگ و بر روی سهپایههایی در فضای خانه تاریخی نجفی به نمایش درآمدند. این مجموعه، فرصتی برای مواجهه مستقیم مخاطبان با بخشی از میراث تصویری منطقه و توجه به ظرفیت عکسهای تاریخی در بازخوانی زندگی اجتماعی، فرهنگی و تاریخی مازندران فراهم کرد.
همچنین کاتالوگی شامل جستارهایی از پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی با محوریت عکسپژوهی معاصر در اختیار حاضران قرار گرفت تا زمینه آشنایی بیشتر مخاطبان با رویکردهای نظری و پژوهشی این حوزه فراهم شود.
نمایش ویدیویی مجموعهای از تصاویر تاریخی مرتبط با کرانههای جنوبی دریای کاسپی نیز از دیگر بخشهای این برنامه بود. این مجموعه به کارگردانی مهدی حسینی و با بهرهگیری از فناوریهای هوش مصنوعی بازسازی و متحرکسازی شده بود و تجربهای متفاوت از مواجهه با اسناد تصویری گذشته را برای مخاطبان رقم زد.

این بخش، علاوه بر معرفی ظرفیت فناوریهای نوین در بازخوانی میراث تصویری، فرصتی برای طرح پرسشهایی درباره مرز میان بازسازی خلاقانه و اصالت سند تاریخی فراهم کرد؛ موضوعی که در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای بازآفرینی تصاویر قدیمی اهمیت ویژهای دارد. در چنین فرآیندی، حفظ تمایز میان تصویر تاریخی اصیل و نسخه بازسازیشده آن، برای جلوگیری از مخدوش شدن اعتبار اسناد ضروری است.
برگزاری نخستین نشست «عکس بهمثابه سند» را میتوان گامی در جهت گسترش مطالعات میانرشتهای درباره عکاسی و پیوند آن با تاریخ، فرهنگ، جامعه و مطالعات آرشیوی دانست. توجه به آلبومهای خانوادگی، شناسایی مجموعههای تصویری پراکنده، همکاری پژوهشگران و صاحبان عکسها و فراهم کردن زمینه انتشار کتابهای عکس، از جمله ظرفیتهایی است که میتواند به معرفی بخشهای کمتر شناختهشده تاریخ معاصر مناطق مختلف کمک کند.
سلسله نشستهای عکسپژوهی کرانههای جنوبی دریای کاسپی نیز با هدف گسترش مطالعات میانرشتهای در حوزه عکاسی، تاریخ، فرهنگ و جامعه و ایجاد فضایی برای گفتوگو و تبادل تجربه میان پژوهشگران، استادان دانشگاه و علاقهمندان این حوزه ادامه خواهد یافت.
این برنامه به کوشش و همکاری مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی بابل، اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بابل، مؤسسه آموزش عالی طبری بابل، پژوهشگاه فرهنگخانه مازندران و فصلنامه درنگستان برگزار شد.
نظر شما