سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - یوسف ملایی: هرمزگان از ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی ارزشمندی برخوردار است. پیشینه تاریخی و دریانوردی، تنوع قومی و زبانی، فرهنگ شفاهی غنی، قصهها، افسانهها، ترانهها، آیینها و آدابورسوم مردم این سرزمین، سرمایهای بزرگ برای شکلگیری یک جریان مؤثر کتابخوانی است. بنابراین به منظور پاسخ به پرسش کلیدی «راهکارهای ترویج فرهنگ مطالعه در استان» به سراغ محمدرضا تولایی از کارشناسان و منتقدان بنام ادبیات رفتیم.
تولایی در آغاز سخن گفت: بنده معتقدم، ترویج فرهنگ مطالعه در هرمزگان، پیش از هر چیز، نیازمند تغییر نگرش ما به مقولهی کتاب و کتابخوانی است. مطالعه نباید صرفاً بهعنوان یک فعالیت آموزشی، تکلیف مدرسهای یا عادتی مختص گروه خاصی از جامعه شناخته شود؛ بلکه باید به بخشی از زیست فرهنگی و اجتماعی مردم تبدیل شود.
وی ادامه داد: به اعتقاد من، یکی از مهمترین راهکارها این است که میان کتاب و هویت فرهنگی مردم منطقه پیوندی عمیقتر برقرار کنیم. وقتی مردم احساس کنند کتاب درباره زندگی، خاطرات، ریشهها و جهان فرهنگی خودشان سخن میگوید، ارتباط آنها با مطالعه طبیعیتر و پایدارتر خواهد شد.
توجه به فرهنگ عامه و میراث شفاهی هرمزگان
این کارشناس حوزه ادبیات توضیح داد: یکی از ظرفیتهای مغفول در ترویج مطالعه، فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی هرمزگان است. قصههای مادربزرگها و پدربزرگها، افسانههای دریایی، لالاییها، دوبیتیها، ضربالمثلها، باورهای عامیانه، روایتهای صیادان و دریانوردان و خاطرات نسلهای گذشته، همگی میتوانند به مواد اولیه تولید کتابهای جذاب و خواندنی تبدیل شوند.
محمدرضا تولایی اضافه کرد: پیشنهاد من این است که طرحی استانی برای گردآوری، ثبت، تدوین و انتشار میراث شفاهی هرمزگان با مشارکت پژوهشگران، نویسندگان، معلمان، دانشآموزان و علاقهمندان فرهنگ بومی شکل بگیرد. این اقدام علاوه بر حفظ میراث ناملموس منطقه، میتواند نسل جوان را به مطالعه آثاری ترغیب کند که ریشه در جغرافیا و هویت فرهنگی خودشان دارد.
خانواده، نخستین نهاد ترویج کتابخوانی
وی همچنین اذعان داشت: اگر قرار است کتابخوانی به یک عادت فرهنگی تبدیل شود، باید از خانواده آغاز کنیم. کودکی که از سالهای نخست زندگی، کتاب را در دست والدین خود میبیند، برایش کتاب وسیلهای آشنا و دوستداشتنی خواهد بود.
تولایی ادامه داد: پیشنهاد میکنم برنامههایی مانند بلندخوانی خانوادگی، قصهگویی والدین برای کودکان، اختصاص زمانی مشخص در شبانهروز به مطالعه و تشکیل کتابخانههای کوچک خانگی در هرمزگان گسترش یابد. در این زمینه، کتابخانههای عمومی میتوانند با طراحی برنامههای ویژه خانواده، نقش مؤثری ایفا کنند.
مدرسه، فراتر از آموزش کتابهای درسی
این معلم ادبیات بیان داشت: مدرسه یکی از مهمترین پایگاههای شکلگیری عادت مطالعه است؛ اما باید میان آموزش رسمی و لذت مطالعه تمایز قائل شد. اگر دانشآموز تنها زمانی کتاب بخواند که موظف به پاسخگویی در امتحان باشد، نمیتوان انتظار داشت که در بزرگسالی نیز به مطالعه علاقهمند بماند.
تولایی تاکید کرد: ضروری است در مدارس، فرصتهایی برای مطالعه آزاد، معرفی کتاب، نشستهای ادبی، قصهخوانی، کتابخوانی گروهی، نقد و بررسی آثار و گفتوگو درباره کتاب فراهم شود. همچنین میتوان از ظرفیت معلمان ادبیات فارسی برای معرفی آثار متناسب با سن و علاقه دانشآموزان بهره گرفت.
دبیر محفل ادبی اندیشه، اظهار داشت: بهویژه پیشنهاد میکنم طرح «هر مدرسه، یک محفل کتابخوانی» با محوریت مشارکت دانشآموزان و معلمان در مدارس استان اجرا شود؛ محافلی که در آن دانشآموز بهجای دریافت اطلاعات یکسویه، فرصت تجربه، گفتوگو، پرسشگری و بیان برداشتهای شخصی خود از کتاب را داشته باشد.
فعالسازی ظرفیت کتابخانههای عمومی و محافل ادبی
محمدرضا تولایی افزود: کتابخانه نباید صرفاً محلی برای نگهداری و امانت دادن کتاب باشد؛ بلکه باید به یک پایگاه زنده فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود. برگزاری نشستهای کتابخوانی، شبهای قصه، جلسات نقد کتاب، دیدار با نویسندگان، معرفی تازههای نشر، برنامههای ادبی برای کودکان و نوجوانان و تشکیل باشگاههای کتابخوانی میتواند حضور مردم را در کتابخانهها افزایش دهد.
وی همچنین گفت: در این میان، محافل ادبی، انجمنهای فرهنگی، کانونهای هنری و تشکلهای مردمی نیز ظرفیت ارزشمندی برای گسترش فرهنگ مطالعه دارند. باید این مجموعهها را از فعالیتهای مقطعی و مناسبتی به سمت برنامههای مستمر و هدفمند هدایت کرد.
توجه به تنوع فرهنگی و جغرافیایی استان
تولایی با بیان اینکه هرمزگان استانی با تنوع فرهنگی، زبانی و جغرافیایی است، تشریح نمود: شرایط فرهنگی و اجتماعی مردم بندرعباس، میناب، بستک، قشم، جاسک، حاجیآباد و دیگر مناطق استان یکسان نیست. بنابراین، نمیتوان برای همه مناطق نسخهای واحد پیچید. بنابراین ترویج مطالعه باید متناسب با ویژگیهای فرهنگی هر منطقه طراحی شود. تولید کتابهای دوزبانه، انتشار آثار مرتبط با فرهنگ و ادبیات بومی، برگزاری برنامههای کتابخوانی به زبانها و گویشهای محلی و توجه ویژه به مناطق روستایی، جزایر و مناطق کمتر برخوردار، میتواند عدالت فرهنگی در دسترسی به کتاب را تقویت کند.
بهرهگیری هوشمندانه از فضای مجازی و فناوریهای نوین
این منتقد ادبی بیان نمود: امروز نمیتوان از ترویج مطالعه سخن گفت و نقش فضای مجازی را نادیده گرفت. البته نباید فناوری را صرفاً رقیب کتاب تلقی کرد؛ بلکه میتوان از آن بهعنوان ابزاری برای گسترش دسترسی به کتاب استفاده کرد.
تولایی، راهاندازی پویشهای کتابخوانی در شبکههای اجتماعی، تولید پادکستهای معرفی کتاب، انتشار ویدئوهای کوتاه درباره آثار ادبی، معرفی کتابهای صوتی و الکترونیکی و ایجاد گروههای مجازی کتابخوانی را از عوامل انگیزشی برای جذب مخاطبان جدید به دنیای مطالعه معرفی کرد و گفت: در این زمینه، بهرهگیری از ظرفیت نوجوانان و جوانان بهعنوان تولیدکنندگان محتوای فرهنگی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا زبان ارتباطی این نسل با رسانهها متفاوت است و باید متناسب با اقتضائات آن برنامهریزی کرد.
حمایت از نویسندگان، مترجمان و ناشران بومی
محمدرضا تولایی در ادامه تاکید کرد: یکی از الزامات توسعه فرهنگ مطالعه، تقویت چرخه تولید و عرضه کتاب است. نویسندگان، پژوهشگران، شاعران و ناشران هرمزگانی باید از حمایتهای فرهنگی و اقتصادی مؤثر برخوردار شوند. حمایت از انتشار آثار پژوهشی درباره تاریخ، ادبیات، فرهنگ عامه، جغرافیا و زندگی اجتماعی هرمزگان، برگزاری جشنوارههای استانی و معرفی آثار برگزیده، میتواند به غنای ادبیات بومی و افزایش انگیزه مطالعه منجر شود.
وی اضافه کرد: همچنین لازم است کتابهای متناسب با نیازها و علایق گروههای مختلف سنی، بهویژه کودکان و نوجوانان، تولید و در دسترس مخاطبان قرار گیرد.
کتابخوانی باید از یک مناسبت به یک جریان مستمر تبدیل شود
این کارشناس هرمزگانی عنوان کرد: یکی از آسیبهای فعالیتهای فرهنگی، محدود شدن آنها به مناسبتهایی مانند هفته کتاب و کتابخوانی است. اگرچه این مناسبتها فرصت مناسبی برای جلب توجه افکار عمومی هستند، اما فرهنگ مطالعه با برنامههای مقطعی شکل نمیگیرد.
وی بیان داشت: پیشنهاد میکنم در سطح استان، یک برنامه عملیاتی سالانه برای ترویج کتابخوانی تدوین شود که در آن وظایف دستگاههای فرهنگی، آموزشوپرورش، دانشگاهها، شهرداریها، کتابخانههای عمومی، رسانهها و تشکلهای مردمی مشخص باشد. این برنامه باید دارای شاخصهای قابل ارزیابی، مانند افزایش سرانه امانت کتاب، تعداد اعضای فعال کتابخانهها، مشارکت خانوادهها و دانشآموزان و میزان تولید و انتشار آثار بومی باشد.
تولایی ادامه داد: در نهایت، معتقدم مسئله اصلی در ترویج فرهنگ مطالعه، صرفاً افزایش تعداد کتابخانهها یا توزیع کتاب نیست؛ بلکه باید به دنبال ایجاد نیاز فرهنگی به مطالعه باشیم. کتاب زمانی در زندگی مردم جایگاه واقعی پیدا میکند که خواندن آن به تجربهای لذتبخش، اجتماعی و معنادار تبدیل شود.
وی همچنین بیان نمود: هرمزگان برای رسیدن به این هدف، سرمایههای ارزشمندی در اختیار دارد؛ از فرهنگ شفاهی و ادبیات بومی گرفته تا ظرفیت مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها، هنرمندان و فرهیختگان. اگر بتوانیم این ظرفیتها را در یک برنامه منسجم و مشارکتی به هم پیوند دهیم، میتوانیم به الگویی بومی برای ترویج کتابخوانی دست پیدا کنیم.
این منتقد ادبی افزود: به گمان من، باید کاری کنیم که کتاب در هرمزگان فقط کالایی فرهنگی در قفسه کتابخانهها نباشد، بلکه به بخشی از گفتوگوهای روزمره خانوادهها، موضوعی برای تعامل نسلها و چراغی برای شناخت بهتر خویشتن و جهان پیرامون تبدیل شود.
محمدرضا تولایی در پایان گفت: به باور من، راه ترویج کتابخوانی در هرمزگان از جایی آغاز میشود که کتاب با زندگی مردم پیوند بخورد؛ از خانه و مدرسه تا کتابخانه و محفل ادبی، و از قصههای شفاهی نسل گذشته تا اندیشههای نسل امروز. آن روز کتاب دیگر مهمان مناسبتهای فرهنگی نخواهد بود، بلکه به یکی از اعضای ثابت زندگی مردم تبدیل خواهد شد.
نظر شما