سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مهدیس میرزائی اعتمادی: کتاب «سمفونی پرواز» خاطرات سرهنگ خلبان بازنشسته «محمدعلی رحیمی پناهی»، خلبان نیروی هوایی ارتش، را از سالهای کودکی در تبریز و آموزش پرواز در آمریکا تا مأموریتهای جنگی و زندگی پس از بازنشستگی دنبال میکند. میلاد رضازاده، مولف این کتاب، در ثبت خاطرات رحیمی با مسئلهای روبهرو بوده که در تاریخ شفاهی اهمیت زیادی دارد؛ چگونه میتوان تجربههای یک راوی را با حفظ لحن و جزئیات روایت کرد و در عین حال، آنها را با اسناد و مدارک سنجید؟ از سردرگمی روزهای نخست جنگ و اشتباههای عملیاتی تا تصمیم یک خلبان برای دور کردن بمبها از خانههای غیرنظامیان، این خاطرات تنها به شرح مأموریتهای پروازی محدود نمیشوند و بخشهایی از زندگی شخصی، نگرانیها و تجربههای انسانی خلبانان را نیز در بر میگیرند. میلاد رضازاده، مولف کتاب در گفتوگو با ایبنا، درباره چگونگی شکلگیری «سمفونی پرواز»، مرز میان وفاداری به خاطرات راوی و بازسازی ادبی صحنهها، دشواری انتقال اصطلاحات تخصصی به زبان قابل فهم برای خواننده عمومی و بخشهایی از زندگی خلبانان که به ملاحظات شخصی در کتاب نیامدهاند، توضیح میدهد.
در تاریخ شفاهی نیروی هوایی، معمولاً سراغ خلبانان تکخال یا فرماندهان بزرگ میروند. شما چطور به محمد رحیمی رسیدید و چه چیزی در زندگی او، از کودکی در تبریز تا آموزش در آمریکا و تجربه جنگ، به شما ثابت کرد که این یک «روایت ضروری» برای تاریخ معاصر است؟
آشنایی من با سرهنگ رحیمی به سالهای ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ و پس از آن بازمیگردد. با توجه به شناختی که از مجموعه داشتم و ارتباطی که در طول این سالها با ایشان برقرار بود، به این نتیجه رسیدیم که خاطرات ارزشمندشان را به رشته تحریر درآوریم. آنچه این روایت را برای من ضروری کرد، تنها خلبان جنگی بودن ایشان نبود. ایشان از کودکی در تبریز رشد کرد، برای آموزش به آمریکا رفت و سپس تجربه جنگ را از سر گذراند. این مسیر، از کودکی در تبریز تا کابین جنگنده در بحبوحه جنگ، همان چیزی است که تاریخ شفاهی معاصر به آن نیاز دارد. در تاریخ نیروی هوایی، خلبانان بزرگی داشتهایم، اما کمتر پیش میآید که کسی این مسیر را با این حجم از جزئیات و صداقت روایت کند. برای من، آقای رحیمی نه فقط یک خلبان، بلکه راوی از دل تاریخ بود.
در کتابهای خاطرات، بزرگترین چالش مولف این است که «منِ» خودش را جای راوی نگذارد. شما چطور لحن، واژگان و حتی سکوتهای محمد رحیمی را پیدا کردید؟ چطور مطمئن شدید که این «محمد رحیمی» است که دارد از زبان خودش حرف میزند، نه «میلاد رضازاده»؟
این پرسش بسیار مهمی است، زیرا دقیقاً همان جایی است که مولف خاطرات باید مراقب باشد. از آغاز پروژه، با خلبان رحیمیپناهی و ناشر صحبت کردیم و توافقی روشن داشتیم؛ قرار شد همه صحبتهای ایشان بدون کم و کاست آورده شود. یعنی قرار نبود چیزی حذف یا سانسور شود. من به عنوان مولف کوشیدم همذاتپنداری حرفهای با راوی داشته باشم. هر خاطرهای که ایشان تعریف میکرد، من بیدرنگ میکوشیدم آن تصویر را در ذهن خود بسازم، اما نه به این معنا که از خود چیزی به آن اضافه کنم. بعضی جاها ویراستاری شده، اما اصل متن و لحن ایشان حفظ شده است. سکوتهای ایشان، تأکیدهایی که با دست انجام میدادند، حتی مکثهایی که در روایت داشتند، همه نشانههایی بود که باید در متن منتقل شود. کوشیدم صدای رحیمی باشم، نه اینکه صدای میلاد رضازاده را به او تحمیل کنم.
در صفحه ۷۷، آقای رحیمی صدای غرش هواپیماها را میشنود و ابتدا فکر میکند خودی هستند. در صفحه ۷۸ هم به هرجومرج و نبود آمادگی در روزهای اول جنگ اشاره میشود. چطور این لحظات غافلگیری و سردرگمی را از یک کلیشه جنگی به تجربه زیسته یک خلبان تبدیل کردید؟ برای بازسازی این صحنهها تا چه اندازه به خاطرات رحیمی تا چه اندازه به اسناد و منابع دیگر تکیه کردید؟
در ظاهر، خلبان جنگی و به طور کلی نیروی هوایی را با بمب و موشک و خشونت میشناسیم. اما یک خلبان پیش از آنکه خلبان باشد، همسر و پدر است. باید این دو نقش را در کنار هم مدیریت کند. این تجربه زیسته از آنجا میآید که در همان لحظات جنگ، هنگامی که با پسرش بازی میکند، نقش خانواده در کنار نقش شغلیاش قرار میگیرد. برای بازسازی صحنههای روزهای اول جنگ، دو منبع اصلی داشتم؛ خاطرات خود آقای رحیمی و اسناد و مدارکی که در اختیار داشتیم. پیش از این کتاب، کتاب «تاریخچه پایگاه دوم شکاری تبریز» را نوشته بودم و تقریباً تمام اسناد و مدارک مربوط به این پایگاه و نیروی هوایی و جنگ در دست ما بود. هر چیزی که ایشان گفتند، ما با اسناد تطبیق دادیم. بعضی جاها نیز به دلیل گذشت چهل سال، از یاد ایشان رفته بود و من با مراجعه به اسناد، پرسشهای تکمیلی میپرسیدم. اما آن حس سردرگمی و غافلگیری روزهای اول، چیزی بود که فقط خودشان میتوانستند روایت کنند. من کوشیدم آن حس را با جزئیاتی که ایشان تعریف میکردند، به خواننده منتقل کنم.
در صفحه ۸۷، درگیری با هواپیمای دشمن و فرار با مانورهای شدید توصیف شده است. چقدر این صحنهها حاصل بازسازی دقیق خاطرات است و چقدر حاصل خلاقیت ادبی شما؟ چطور توانستید حس آدرنالین و ترس را در این صفحات ضمیمه هم کنید، بدون اینکه از دقت تاریخی روایت فاصله بگیرید؟
نخست یک نکته مهم را بگویم، آن هواپیمایی که قرار بود با ایشان درگیر شود، در واقع هواپیمای خودی بود. اپراتور رادار بر حسب اشتباه گمان کرده بود دو هواپیمایی که بازمیگردند، دشمن هستند. هر سه هواپیما خودی بودند و خوشبختانه سانحهای رخ نداد. اما در مورد اینکه چقدر حاصل خلاقیت من بوده و چقدر گفتار ایشان، باید بگویم هر دو. وقتی خلبانی پس از چهل سال با آن شور و شوق خاص خاطرهاش را تعریف میکند، یعنی آن لحظه هنوز در ذهنش زنده است. من کوشیدم با تصویرسازی و قرار دادن خودم جای خواننده، آن حس را منتقل کنم. با ویراستاری کوشیدیم در حالی که اصل متن را نگه میداریم، اندکی حس و حال جنگیتر و جذابیت بیشتر به متن بدهیم. اما هیچ چیزی از خودم به آن اضافه نکردم. آن آدرنالین و ترس، واقعی بود و من فقط کوشیدم آن را با استانداردهای ادبی به خواننده منتقل کنم.
کتاب پر از جزئیات فنی دقیق است؛ از انواع بمبها مثل CBU تا مانورهای پروازی و مشخصات هواپیماها. چطور تعادل را حفظ کردید تا این جزئیات، خواننده غیرنظامی را خسته نکند و در عین حال، حس واقعی بودن و مستند بودن کتاب حفظ شود؟
این یکی از چالشهای اصلی ما بود. من خودم بسیاری از کتابهای خاطرات خلبانان و افراد نظامی را خواندهام و میدانم یکی از مواردی که خواننده را آزار میدهد، ناآشنایی با کلمات و اصطلاحات تخصصی است. خلبانان با یکدیگر اصطلاحات لاتین و انگلیسی به کار میبرند، چه در حین پرواز چه روی زمین، چه در جنگ و چه در صلح. اگر اینها را بدون توضیح منتقل میکردیم، قطعاً خواننده سردرگم میشد و احتمالاً آن قسمتها را رد میکرد. برای همین کوشیدیم کلیات کلمات را تا جایی که ممکن است به فارسی روان تبدیل کنیم و هر جا لازم بود، در پاورقی توضیح کامل بدهیم. یعنی خواننده غیرنظامی نیز میتواند کتاب را بخواند و بفهمد، بدون آنکه حس کند کتابی فنی میخواند. در عین حال، حس واقعی بودن و مستند بودن کتاب حفظ شده است، زیرا همه آن جزئیات از دل خاطرات و اسناد آمده است.
در صفحه ۸۵، رحیمی هنگام بمباران متوجه نزدیکی خانههای غیرنظامی میشود و تصمیم میگیرد بمبها را دورتر رها کند. این یک لحظه وجدانی مهم در کتاب است. چطور از او پرسیدید که در آن ثانیهها چه چیزی در ذهنش میگذشت؟ آیا از نگرانی درباره کشتهشدن انسانهای بیگناه صحبت کرده بود؟ چطور این بخش از کتاب، چهره انسانی جنگ را در کنار چهره قهرمانانه آن قرار میدهد؟
در این بخش باید توجه داشت که یک خلبان در حالی که سوار بر هواپیمایی پر از بمب و موشک و مهمات است، قطعاً وظیفهای انسانی نیز دارد. همین باورهای انسانی و ارزشهایی که در عقاید و فرهنگ ما وجود دارد، باعث بروز چنین واکنشهایی شده است. طبق دستوری که از سلسله مراتب فرماندهی میآمد، خلبان وظیفه داشت مأموریتش را انجام دهد. اگر ایشان همان مأموریت را انجام میداد، هیچکس به او خرده نمیگرفت و هیچ تنبیه و توبیخی نیز در کار نبود. اما ایشان به عنوان یک پدر و یک انسان، این وظیفه را در خود دید که به جای تلفات غیرنظامی، به اهداف حساس حمله کند. زیرا زدن زن، کودک و خانه مسکونی هیچ تغییری در روند جنگ ایجاد نمیکند. متأسفانه در میان بعضی از خلبانان عراقی زمان جنگ دیده شد که بافت شهری را بمباران میکردند و باعث شهادت بسیاری از هموطنان میشدند. این تفاوت یک فرد ایرانی و یک مسلمان واقعی است که میکوشد از تلفات غیرنظامی جلوگیری کند. من در مورد این لحظه از ایشان پرسیدم و ایشان با صداقت تمام گفتند در آن ثانیهها فقط به این میاندیشیدند که نباید انسان بیگناهی کشته شود. این بخش از کتاب دقیقاً همان جایی است که چهره انسانی جنگ در کنار چهره قهرمانانه آن قرار میگیرد.
در صفحه ۹۰، به یک بمباران اشتباهی یا آتش خودی اشاره شده که به شهادت دو خلبان منجر میشود. این حادثه چقدر بر رحیمی و همرزمانش تأثیر گذاشته بود؟ چطور توانستید پیامدهای انسانی چنین اتفاقی را در کتاب بازتاب دهید و در عین حال، از تحمیل احساسات یا برداشت خودتان به روایت راوی فاصله بگیرید؟
برای من به عنوان نویسنده، این موضوع بسیار تأثیرگذار بود. به ویژه که در سال ۱۴۰۰ در شهر تبریز هواپیمایی سقوط کرد و دو خلبان به نامهای شهید صادق فلاحی و شهید علیرضا حنیفزاد به شهادت رسیدند. من با هر دوی آنان، به ویژه با شهید صادق فلاحی، ارتباطی ویژه و رفاقتی بسیار خوب داشتم. از دست دادن یک هواپیما و دو خلبان، یک سانحه هوایی است، اما در زمان جنگ، خلبانانی مانند آقای رحیمی با سه هواپیما به مأموریت میرفتند و در بازگشت، یکی یا دو فروند از آنها سرنگون میشد. این قطعاً در روحیه آنان تأثیر میگذاشت. خانواده خلبانان همه در یک کوی سازمانی در کنار یکدیگر زندگی میکنند. اینکه شما ببینید همسر و فرزند و پدر و مادر یکی از خلبانانی که شهید یا اسیر شدهاند، در برابر چشم شما هستند و دائماً حضور دارند، آزاردهنده است. آقای رحیمی نیز قطعاً از این قاعده مستثنا نبود. اما آنچه من از ایشان شنیدم این بود که به دلیل روند جنگ و نیاز، باید صد در صد آمادگی ذهنی و رزمی داشته باشند. آنان این غم را کنار میگذاشتند، یا دستکم میکوشیدند کنار بگذارند. من کوشیدم این پیامدهای انسانی را بدون تحمیل احساسات خودم، از زبان خودشان بازتاب دهم.
نام کتاب «سمفونی پرواز» است. این استعاره لطیف و شاعرانه است، درحالیکه محتوای کتاب پر از انفجار، مرگ و لحظات پراضطراب است. چطور به این نام رسیدید و چطور توانستید این تضاد میان لطافت موسیقی و خشونت جنگ را در ساختار روایت حفظ کنید؟
این نام داستانی دارد. کل متن کتاب همان چیزی است که خلبان رحیمی در تمام مصاحبههایشان با من بیان کردند. ما چیزی نه افزودیم نه کم کردیم. در بخش پایانی کتاب، به نحوه نامگذاری اشاره کردیم. ایشان در زمان تعریف این بخش، با حرکات دست، پرواز را شبیه نتهای موسیقی یا یک ریتم موسیقی نشان میدادند. ایشان میگفتند: «من پرواز را واقعاً با یک موسیقی، با یک نت، با یک ریتم میدیدم. اصلاً چیزی به عنوان جنگ، مهمات، بمب و موشکی که باعث کشتار و خونریزی میشود، نمیدیدم. من پرواز را ریتمی میدیدم که به من آرامش میداد. وقتی در آسمان بودم، آرامش داشتم.» این حس درونی بود که ما را به «سمفونی پرواز» رساند. این تضاد میان لطافت موسیقی و خشونت جنگ، دقیقاً همان چیزی است که در ساختار روایت نیز حفظ شده است. یعنی خواننده در عین مواجهه با صحنههای جنگ و انفجار، لطافت و آرامش درونیای نیز در روایت حس میکند که از خود راوی سرچشمه میگیرد.
در بخش ناگفتهها، چه بخشهایی از زندگی سرهنگ رحیمی خارج از کتاب ماند و چرا؟ آیا این انتخابها به دلیل ملاحظات شخصی بود یا دلایل دیگری داشت؟
از همان آغاز مصاحبه، یعنی پیش از شروع پروژه، از ایشان خواستم تا جایی که ممکن است همه موارد را در اختیار داشته باشیم. تقریباً میتوان گفت صفر تا صد زندگی ایشان را خواستیم بیاوریم. اما بعضی قسمتهای مربوط به زندگی شخصیشان، خصوصاً در اوایل ازدواج، با ملاحظاتی همراه بود. من با چند تن از خلبانان عزیز نیز صحبت کردم و متوجه شدم شاید به دلیل همان حس شرم یا نخواستن اینکه بسیاری از جزئیات زندگی شخصیشان آشکار شود، حتی با گذشت چهل یا پنجاه سال، این بخشها در دسترس ما قرار نگرفت. با آقای رحیمی توافق شد که به دلیل احترامی که برایشان قائل بودیم، زیاد اصرار نکنیم. یعنی به جز این مورد زندگی شخصی، خصوصاً در اوایل، کوشیدیم همه مواردی که هماهنگ شده بود را بیاوریم. این انتخاب هم ملاحظات شخصی بود و هم احترام به حریم خصوصی راوی.
کتاب مسیر یک خلبان جنگنده را از پرواز با جنگندههای اف-۵ و اف-۱۴ تا دوران بازنشستگی و پناه بردن به نجاری، باغبانی و موسیقی (سنتور) روایت میکند. کنار گذاشتن یونیفرم و فاصله گرفتن از زندگی نظامی چقدر برای رحیمی دشوار بود؟ چطور این بخش از زندگی او را مدیریت کردید تا به حاشیهای در روایت جنگ تبدیل نشود و معنای مستقلی پیدا کند؟
این پرسش دقیقاً دغدغه خود من نیز بود. در مصاحبه با جناب رحیمی و بسیاری از عزیزان دیگر، بهویژه وقتی میپرسیدم فردای بازنشستگی یا یک هفته پس از سی سال خدمت چگونه گذشت، همه از یک حس درونی و غریب سخن میگفتند. نظامیها از همان آغاز با نظم عجین میشوند؛ سی سال نظم خاص، چه در دوران جنگ و چه در دوران صلح، ریتم و نظم ویژهای در زندگیشان ایجاد کرده بود. از صبح زود که کار در گردانهای پروازی و مجموعههای نیروی هوایی آغاز میشد تا حضور و غیاب و مأموریتها، همه چیز چارچوب مشخصی داشت. پس از سی سال، ناگهان کسی با شما کاری ندارد؛ نه حضور و غیابی، نه مأموریتی، نه پروازی. به همین دلیل بیشتر آنان از حس سردرگمی میگفتند. در خانه نیز وضع به گونهای نبود که بگویند «من در مرخصی هستم و کسی با من کاری ندارد»؛ بلکه با پرسشی جدی روبهرو میشدند: «سی سال از عمر ما گذشت؛ اکنون قرار است چه شود؟ چگونه باید با زندگی کنار بیایم؟» به نظر من واژه «سردرگمی» دقیقترین توصیف این وضعیت است. اما این حس ماندگار نبود. با گذر زمان بهتدریج به عادت تبدیل شد و آنان به فعالیتهای دیگر روی آوردند؛نویسندگی، موسیقی، نقاشی، خطاطی، یا ارتباط با نوهها و اقوام. میکوشیدند نظم از دست رفته را با ریتمی تازه در زندگی بازسازی کنند و آن خلأ را با معناهایی دیگر پر کنند.
ما در دورانی زندگی میکنیم که فاصله نسلها و مرزهای هویتی بسیار پیچیده شده است. داستان یک خلبان که در آمریکا آموزش دید، به ایران برگشت و در یک جنگ ۸ ساله با همین تجهیزات جنگید، چه حرفی برای نسل جوان امروز ایران دارد که نه آن فضا را دیده و نه آن جنگ را لمس کرده است؟
اگر بخواهیم این موضوع را در چارچوب فاصله نسلها و مرزهای میان نسل اول تا پنجم انقلاب بررسی کنیم، باید گفت از پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ تا آغاز جنگ دوازدهروزه، میتوان ادعا کرد اکثریت مردم دیگر تصوری از جنگ نداشتند. احساس خطر، احساس بمباران و حس از دست دادن عزیزان برای آنان ملموس نبود. در اخبار و رسانهها جنگهایی را میدیدیم که در منطقه رخ میداد؛ جنگ داعش که کشور ما نیز به نوعی در آن درگیر بود، یا جنگهایی که در همسایگی ما جریان داشت و در سالهای اخیر جنگ روسیه و اوکراین. اما نسل جدیدتر، نسلی که دیگر از کتاب خواندن فاصله گرفته و بیشتر به موبایل و بازیهای کامپیوتری روی آورده، چندان تمایلی نداشت که به دنبال جنگ سی یا چهل سال پیش برود و ببیند چه کسانی در آن جنگ زحمت کشیدند تا صلح و آرامش در کشور برقرار شود. البته کسی که علاقهمند بود، خودش پیگیری میکرد، اما در عموم چنین نبود که مردم بخواهند بدانند چه کسانی برای این کشور خون دادند و زحمت کشیدند.
با این حال، در یکی دو سال اخیر و با تحمیل دو جنگ ناجوانمردانه از سوی دشمنان، بازتاب و بازخوردهای جامعه بهوضوح نشان داد نقش کسانی که از جان و زندگی و خانواده خود گذشتند تا کشور در آرامش بماند، چقدر پررنگ است. در دهههای هفتاد و هشتاد، زندگی آرامی داشتیم و تصوری از جنگ نداشتیم، اما این دو جنگ دوباره همان قصهها و همان آسیبها را به ما یادآوری کرد. نسل جوان خودش پیگیر شده است که ببیند چه اتفاقی افتاده است. اگر به زمان نزدیکتر اشاره کنیم، در تجمعات شبانه در خیابانها و در محافل مختلف، نقش نظامیها بسیار پررنگتر شده است. بسیاری از مردم با اشتیاق آنان را دوست دارند، به آنان احترام میگذارند و برایشان ارزش قائلاند. همین امر باعث شد ما در نگارش این کتاب و در بحث خاطرهنگاریها بکوشیم این تاریخ را پررنگتر کنیم؛ تاریخی که به تعبیری میتوان آن را تاریخ فراموششده نامید. در زمانی که کتابخوانی بسیار کاهش یافته و کمتر کسی به خاطرهگویی اهمیت میدهد، این دو جنگ ثابت کرد باید برای کسانی که از جان و مال و زندگی خود گذشتند تا این کشور به آرامش برسد، احترام بیشتری قائل باشیم.
نظر شما