سرویس بینالملل خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «در دست نظامیان؛ آزادی و آشوب در مصر و خاورمیانه» نوشتهی دیوید کرکپاتریک با ترجمهی محمد دخاخنی در سال ۲۰۲۴ از سوی انتشارات جسور برای ترجمه و نشر در بیروت منتشر شده است. این کتاب ۴۴۸ صفحه دارد و به تحولات سیاسی مصر در سالهای پس از سقوط حسنی مبارک میپردازد. کرکپاتریک که در دوران حکومت مبارک نیز خبرنگار روزنامهی نیویورکتایمز در مصر بود، در این اثر با اتکا به مشاهدات میدانی، مصاحبهها، اسناد و نوشتههای دیگر روزنامهنگاران، روند انقلاب، دورهی ریاستجمهوری محمد مرسی و برکناری او را دنبال میکند.

محمد الاحمری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر شمال آفریقا، در مقالهای در پایگاه «اواصر» این کتاب را بررسی کرده و آن را روایتی تلخ از سرنوشت انقلاب مصر میداند. از نظر او، کرکپاتریک در این اثر تصویری زنده از تحولات آن سالها ارائه میکند و نشان میدهد که چگونه نیروهای نظامی و بازیگران داخلی و خارجی در بازگشت ارتش به قدرت نقش داشتند. الاحمری تأکید میکند که بخش مهمی از روایت کتاب بر مشاهدات مستقیم نویسنده استوار است؛ هرچند کرکپاتریک برای تکمیل گزارش خود از گفتوگوها و منابع مکتوب نیز بهره برده است.
زنان در میدان انقلاب و پس از آن
یکی از بخشهای مهم کتاب به وضعیت زنان در جریان انقلاب و سالهای پس از آن اختصاص دارد. کرکپاتریک از برخورد نیروهای نظامی با زنان معترض، بازداشت و شکنجهی آنان، تعرض جنسی، بازرسیهای تحقیرآمیز و تعقیب فعالان زن مینویسد. ماجرای آزمایش اجباری بکارت و برهنهکردن زنان بازداشتشده از جمله نمونههایی است که در کتاب به آنها پرداخته شده است.
نویسنده در فصل پایانی کتاب، ارزیابی زنی لیبرال از پیامدهای بازگشت ارتش به قدرت را نیز نقل میکند. این روایت، سرخوردگی و پشیمانی زنانی را بازتاب میدهد که در مقطعی تصور میکردند بازگشت نظامیان میتواند به سود آنان باشد. به نوشتهی کرکپاتریک، خبرنگاران زن غربی نیز از نظارت، تحقیر و تهدید در امان نبودند. او در صفحهی ۳۹۲ کتاب به تهدیدهایی از جمله تهدید به بریدن سینهی خبرنگاران اشاره میکند.

مرسی؛ رئیسجمهوری که خطر کودتا را جدی نگرفت
کرکپاتریک در ترسیم شخصیت محمد مرسی، او را سیاستمداری سرسخت و کمتجربه معرفی میکند که درک دقیقی از تحرکات پشت پرده علیه خود نداشت. به روایت نویسنده، مرسی تا روزهای پایانی ریاستجمهوریاش متوجه ابعاد خطر کودتا نشده بود؛ هرچند نشانهها و هشدارها دربارهی احتمال برکناری او در فضای سیاسی مصر وجود داشت.
کتاب به اختلافنظرهای درونی اخوانالمسلمین نیز میپردازد. کرکپاتریک از خیرت شاطر بهعنوان یکی از چهرههای بانفوذ این جریان نام میبرد و نقل میکند که شاطر از نادیدهگرفتن توصیههای خود و دیگر اعضای گروه از سوی مرسی ناراضی بود. نویسنده همچنین سخنرانی طولانی مرسی را نقد میکند؛ سخنرانیای که بیش از دو ساعت و نیم ادامه یافت و در آن رئیسجمهوری بارها بر مفهوم مشروعیت تأکید کرد. به باور کرکپاتریک، مرسی در همان زمان از برنامههایی که برای برکناریاش در جریان بود، آگاهی کافی نداشت.
یکی از تناقضهایی که کتاب بر آن انگشت میگذارد، رابطهی مرسی با ارتش است. رئیسجمهوری در سخنرانیها و دیدارهایش از ارتش و فرماندهان آن تمجید میکرد، در حالی که به روایت کرکپاتریک، فرماندهان نظامی برای کنارزدن او با نیروهای سیاسی داخل و خارج مصر رایزنی میکردند. نویسنده انتصاب عبدالفتاح سیسی به وزارت دفاع را یکی از اشتباهات مهم مرسی میداند.

ارتش؛ بازیگر اصلی بازگشت به قدرت
بخش قابلتوجهی از کتاب به ساختار ارتش مصر، فساد در این نهاد و نقش فرماندهان نظامی در تحولات سیاسی اختصاص دارد. کرکپاتریک ابتدا نقش ارتش در انقلاب ژانویهی ۲۰۱۱ را بررسی میکند و سپس به اقدام این نهاد برای پایاندادن به دورهی ریاستجمهوری مرسی و بازپسگیری قدرت میپردازد.
نویسنده در گزارشهای خود از دشواریهای کار خبرنگاری در مصر نیز سخن میگوید و توضیح میدهد که محدودیتهای اعمالشده از سوی نظامیان، امکان پوشش آزادانهی بسیاری از رویدادها را از او گرفته بود. او همچنین به مشکلاتی اشاره میکند که پس از انتخاب مرسی در زندگی روزمرهی مردم پدید آمد؛ از قطع برق و کمبود کالاهای ضروری تا اعتصابهایی که به باور او با هدف ایجاد نارضایتی عمومی و تضعیف دولت منتخب سازماندهی میشدند.
حمایت مالی دولتهای خلیج فارس از حکومت سیسی
نقش دولتهای عربی حوزهی خلیج فارس در تحولات مصر یکی دیگر از محورهای کتاب است. کرکپاتریک از مخالفت برخی دولتهای منطقه با انقلاب و بهویژه ریاستجمهوری مرسی سخن میگوید و معتقد است این کشورها در ناکامگذاشتن دولت او نقش داشتند.
به روایت کتاب، پس از برکناری مرسی، سه کشور عربی حوزهی خلیج فارس کمکهای مالی گستردهای در اختیار حکومت جدید قرار دادند. الاحمری با استناد به گزارش کرکپاتریک مینویسد که مجموع این حمایتها در مقاطعی به حدود دو میلیارد دلار در ماه میرسید. او همچنین به تعبیر تحقیرآمیزی اشاره میکند که سیسی برای توصیف این کمکها به کار میبرد: «پول برنج». به نوشتهی الاحمری، سیسی با تکیه بر این حمایت مالی، پیوسته خواهان دریافت کمکهای بیشتری بود.

سیسی؛ فرماندهای با دو چهره
کرکپاتریک در بخشهای مختلف کتاب به شخصیت و رفتار عبدالفتاح سیسی میپردازد. به روایت او، سیسی در دیدارها و سخنرانیها رفتاری مطیعانه و فروتنانه از خود نشان میداد، اما در پشت صحنه برای برکناری مرسی برنامهریزی میکرد.
نویسنده به ارزیابی آن پترسون، سفیر وقت آمریکا در قاهره، دربارهی سیسی نیز اشاره میکند. پترسون در گزارشی به واشنگتن، او را فردی جاهطلب، زیرک و خشن توصیف کرده بود. این هشدار در زمانی مطرح شد که مرسی به سیسی اعتماد کرده و او را به وزارت دفاع منصوب کرده بود.
در بخش دیگری از کتاب، کرکپاتریک به گفتوگوی سیسی با شبلی تلحمی، پژوهشگر علوم سیاسی، اشاره میکند. سیسی بعدها دربارهی مرسی گفته بود که او را دستکم گرفته است. نویسنده همچنین نقل میکند که سیسی از فرماندهان ارتش خواسته بود مردم مصر را مانند کودکان تصور کنند. او برای توضیح رابطهی ارتش و مردم از استعارهی پدر و فرزند استفاده کرده بود: ارتش در جایگاه پدر قرار دارد و مردم فرزندانی هستند که به زعم او در تشخیص مصلحت خود ناتواناند.
این روایتها در تحلیل کرکپاتریک تصویری از نگاه تحقیرآمیز فرماندهان نظامی به جامعهی مصر ارائه میکنند. او همچنین به رفتار دوگانهی سیسی در برابر دولت آمریکا اشاره دارد؛ از جمله پاسخهای ظاهراً موافق اوباما به درخواستهای آزادی زندانیان، در حالی که در عمل اقدامی برای آزادی روزنامهنگاران مصری، رهبران اخوانالمسلمین و شهروندان آمریکایی بازداشتشده انجام نمیشد.

واشنگتن و اختلاف بر سر آیندهی مصر
کتاب به اختلاف دیدگاه در دولت آمریکا دربارهی تحولات مصر نیز میپردازد. به روایت کرکپاتریک، گروهی از مقامهای آمریکایی نگران سقوط تجربهی دموکراتیک مصر بودند و در مقابل، افرادی با ارتباطات نزدیک به برخی دولتهای خلیج فارس و محافل حامی اسرائیل از قدرتگیری سیسی حمایت میکردند.
نویسنده به نقش برخی چهرههای سیاسی آمریکا، از جمله مایکل فلین، اشاره میکند و از ارتباط مقامهای آمریکایی با مراکز پژوهشی حامی اسرائیل سخن میگوید. او همچنین به حضور یک نمایندهی اروپایی در مناسبات سیاسی منطقه اشاره میکند که بعدها به استخدام عبدالله بن زاید، وزیر خارجهی امارات، درآمد. این بخش از کتاب تلاش میکند شبکهی ارتباطات سیاسی و مالی مؤثر بر تحولات مصر را از زاویهی مناسبات واشنگتن و کشورهای منطقه بررسی کند.

رابعه؛ روایت یک کشتار
یکی از تکاندهندهترین بخشهای کتاب به کشتار معترضان در میدان رابعه اختصاص دارد. کرکپاتریک که در روز واقعه به محل رفته بود، مشاهدات خود را از برخورد نیروهای امنیتی با تجمعکنندگان ثبت کرده است. او روز بعد نیز به محل بازگشت و در برخی مساجد با پیکر کشتهشدگان روبهرو شد. نویسنده از تلاش خود برای شمارش اجساد و استفاده از یخ برای کاهش بوی پیکرها در فضای مسجد مینویسد.
کرکپاتریک در این بخش گفتوگویی با حازم ببلاوی، نخستوزیر وقت مصر، را نیز نقل میکند. ببلاوی شمار کشتهشدگان رابعه را نزدیک به هزار نفر اعلام کرده بود. در پاسخ به پرسش نویسنده دربارهی کاری که بیش از همه به آن افتخار میکند، او بدون مکث از برچیدن تجمع رابعه نام برده بود.
الاحمری این بخش را از مهمترین قسمتهای کتاب میداند؛ زیرا کرکپاتریک برای روایت واقعه به مشاهدات مستقیم خود تکیه کرده و در کنار آن، به نقش رسانهها در انتشار اطلاعات نادرست و تحریف واقعیتهای آن دوره پرداخته است.
از نگاه الاحمری، کرکپاتریک با ثبت مشاهدات و روایتهای خود، بخشی از تاریخ معاصر مصر را مستند کرده است؛ تاریخی که فهم آن به بررسی دقیق عملکرد ارتش، دولتهای منطقه، قدرتهای خارجی و جریانهای سیاسی داخلی نیاز دارد.
نظر شما