سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ شیوا وکیلنسلیان، کارشناس نشر بینالملل: سیوپنجمین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب دوحه از ۲۴ اردیبهشت آغاز شده و تا ۲ خرداد (۱۴ تا ۲۳ می ۲۰۲۶) در مرکز نمایشگاهی دوحه برپا است؛ رویدادی که امسال بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر شرایط سیاسی و امنیتی خاورمیانه قرار دارد. جنگ غزه، تنشهای منطقهای، بحرانهای امنیتی در دریای سرخ و فضای ناپایدار برخی کشورهای منطقه باعث شده نمایشگاه امسال تنها یک رویداد فرهنگی نباشد، بلکه به نمادی از تداوم فعالیتهای فرهنگی در شرایط بحرانی تبدیل شود.
قطر طی سالهای اخیر تلاش کرده از ابزار فرهنگ برای تقویت جایگاه منطقهای خود استفاده کند و نمایشگاه کتاب دوحه یکی از مهمترین بخشهای این سیاست فرهنگی به شمار میرود. براساس اطلاعات منتشرشده، امسال صدها ناشر از دهها کشور عربی، آسیایی و اروپایی در این نمایشگاه حضور خواهند داشت و برنامههای متنوع فرهنگی، ادبی و فناوری برای آن پیشبینی شده است.
نمایشگاه دوحه در شرایط بحران منطقه
براساس اطلاعات منتشرشده، امسال بیش از ۵۱۵ ناشر از ۳۶ کشور در نمایشگاه حضور دارند و حدود ۹۱۰ غرفه برای ناشران، مؤسسات فرهنگی و مراکز ترجمه در نظر گرفته شده است. این آمار نشان میدهد که قطر برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، توانسته جریان بینالمللی نشر را همچنان به دوحه جذب کند.
نمایشگاه کتاب دوحه در حالی برگزار میشود که بسیاری از کشورهای منطقه با محدودیتهای ناشی از جنگ و ناامنی مواجهاند. در چنین فضایی، حفظ و برگزاری رویدادهای فرهنگی اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ زیرا این برنامهها میتوانند نشانهای از استمرار حیات فرهنگی و اجتماعی کشورها باشند.
با این حال، شرایط کشورها یکسان نیست. برخی کشورها مانند قطر به دلیل برخورداری از ثبات داخلی و دور بودن از درگیری مستقیم نظامی، امکان برگزاری رویدادهای بینالمللی را دارند؛ اما کشورهایی که مستقیماً درگیر بحرانهای امنیتی و تهدیدهای منطقهای هستند، طبیعی است که اولویت بیشتری به مسائل امنیتی، مدیریتی و حفظ ثبات عمومی بدهند.
در همین چارچوب، امسال حضور ایران در نمایشگاه کتاب دوحه نسبت به سالهای گذشته محدودتر و کمرنگتر ارزیابی میشود. این موضوع بیش از آنکه ناشی از مسائل فرهنگی باشد، به شرایط ویژه منطقه و تمرکز کشور بر مدیریت پیامدهای بحرانهای امنیتی اخیر بازمیگردد. در واقع، کاهش سطح مشارکت ایران را باید در چارچوب شرایط کلی منطقه تحلیل کرد، نه بهعنوان کاهش اهمیت صنعت نشر یا فعالیتهای فرهنگی ایران.
همچنین برگزار نشدن نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در مقطع فعلی در اردیبهشت ماه نیز در همین بستر قابل ارزیابی است. نمایشگاه کتاب تهران یکی از بزرگترین رویدادهای فرهنگی آسیاست و برگزاری آن نیازمند حضور گسترده میلیونها بازدیدکننده، ناشران داخلی و خارجی و زیرساختهای وسیع اجرایی است. در شرایطی که ایران بیش از بسیاری از کشورهای منطقه در معرض مستقیم تحولات و تنشهای امنیتی قرار دارد، تصمیمگیری درباره زمان برگزاری چنین رویداد بزرگی طبعاً تابع ملاحظات گستردهتری خواهد بود.
مهمترین برنامههای نمایشگاه دوحه ۲۰۲۶
مسئولان قطری اعلام کردهاند که نمایشگاه امسال تنها محدود به عرضه کتاب نخواهد بود و مجموعهای از برنامههای فرهنگی و فناوری در آن برگزار میشود. مهمترین برنامههای پیشبینیشده عبارتاند از:
نشستهای تخصصی درباره آینده نشر عربی؛
میزگردهایی پیرامون ادبیات جنگ، مهاجرت و هویت؛
برنامههای مرتبط با هوش مصنوعی و نشر دیجیتال؛
کارگاههای ترجمه میان زبانهای عربی، انگلیسی و دیگر زبانهای منطقه؛
بخش ویژه کتاب کودک و نوجوان؛
برنامههای فرهنگی مرتبط با مسئله فلسطین و ادبیات مقاومت؛
نشستهای گفتوگوی فرهنگی میان ناشران آسیایی و عربی.
یکی از محورهای اصلی نمایشگاه امسال، مسئله «نشر در زمان بحران» عنوان شده است. برگزارکنندگان تلاش کردهاند فضایی برای حضور ناشران کشورهای آسیبدیده از جنگ و بحران فراهم کنند تا صنعت نشر این کشورها همچنان امکان دیده شدن داشته باشد.
نوآوریهای نمایشگاه امسال
نمایشگاه ۲۰۲۶ دوحه نسبت به دورههای گذشته چند تفاوت مهم دارد:
۱. گسترش حضور فناوری های هوش مصنوعی
قطر در سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در حوزه فناوری و اقتصاد دانشبنیان انجام داده و این روند وارد صنعت نشر نیز شده است. این کشور در حال تبدیل شدن به یکی از مراکز فناوری عربی است و پروژههای هوش مصنوعی عربی مانند Fanar در این کشور توسعه یافتهاند. پیشبینی میشود بخشی از نمایشگاه به کاربرد AI در ترجمه، تولید محتوا و کتابهای دیجیتال اختصاص یابد.
۲. توسعه بخش نشر الکترونیک
بخش کتابهای صوتی، نشر دیجیتال و پلتفرمهای مطالعه آنلاین نسبت به سالهای گذشته گستردهتر شده است.
۳. تمرکز بر «نشر در زمان بحران»
برای نخستین بار بخشی به موضوع جنگ، غزه، مهاجرت، هویت و مقاومت فرهنگی و وضعیت منطقه خاورمیانه اختصاص یافته است و در بسیاری از نشستها و کتابهای ارائهشده این موضوعات نقش محوری دارد.
۴. حضور پررنگ ناشران آسیایی
در سالهای اخیر قطر همکاری فرهنگی خود را با کشورهای آسیایی افزایش داده و انتظار میرود ناشران ترکیه، شرق آسیا و برخی کشورهای عربی نقش پررنگتری داشته باشند.
چه کشورهایی احتمالاً حضور محدود خواهند داشت؟
با توجه به شرایط منطقه، احتمال میرود برخی کشورها یا ناشران حضور محدودتری در نمایشگاه داشته باشند. بخشی از ناشران کشورهای درگیر جنگ مانند سوریه، یمن و فلسطین به دلیل مشکلات مالی و لجستیکی ممکن است نتوانند حضور گستردهای داشته باشند. برخی ناشران اروپایی ممکن است به دلیل نگرانیهای امنیتی یا هزینههای منطقهای حضور محدودتری داشته باشند؛ همچنین سطح مشارکت ایران نیز به دلیل شرایط منطقهای و تمرکز کشور بر مدیریت مسائل امنیتی و اجرایی، نسبت به برخی دورههای گذشته محدودتر ارزیابی میشود. این در حالی است که ناشران و فعالان فرهنگی ایرانی همچنان یکی از بازیگران مهم صنعت نشر منطقه محسوب میشوند و آثار فارسی در فضای فرهنگی جهان عرب جایگاه ویژهای دارند.
جمعبندی
نمایشگاه کتاب دوحه ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار میشود که خاورمیانه با یکی از پیچیدهترین دورههای سیاسی و امنیتی سالهای اخیر روبهروست. در چنین فضایی، استمرار برگزاری رویدادهای فرهنگی میتواند نشانهای از تلاش کشورهای منطقه برای حفظ جریان فرهنگی و گفتوگو باشد.
در عین حال، تفاوت شرایط امنیتی کشورها باعث شده امکان برگزاری نمایشگاههای بزرگ فرهنگی در همه کشورهای منطقه یکسان نباشد. کشورهایی که مستقیماً درگیر بحرانهای امنیتی گستردهتر هستند، ناگزیر اولویتهای متفاوتی در مدیریت رویدادهای عمومی و بینالمللی دارند. با این وجود صنعت نشر و فعالیتهای فرهنگی در منطقه همچنان زنده است و نمایشگاههای کتاب، چه در دوحه و چه در دیگر کشورهای منطقه، همچنان یکی از مهمترین ابزارهای حفظ ارتباط فرهنگی میان ملتها به شمار میروند.
نمایشگاه کتاب دوحه امروز تنها یک بازار کتاب نیست، بلکه بخشی از پروژه کلان قطر برای تبدیل شدن به قطب فرهنگی خاورمیانه محسوب میشود. همانگونه که این کشور در حوزه فناوری، ورزش و رسانه سرمایهگذاری کرده، اکنون در عرصه نشر و دیپلماسی فرهنگی نیز نقش فعالتری ایفا میکند. در شرایطی که بسیاری از کشورهای منطقه به دلیل جنگ و بحران با تعطیلی یا تضعیف رویدادهای فرهنگی مواجه شدهاند، برگزاری نمایشگاه کتاب دوحه پیام روشنی دارد: قطر میخواهد نشان دهد که حتی در فضای پرتنش خاورمیانه نیز میتوان فرهنگ، گفتوگو و صنعت نشر را زنده نگه داشت.
منابع و مآخذ:
وزارت فرهنگ قطر – اطلاعات رسمی نمایشگاه بینالمللی کتاب دوحه
گزارشهای رسانهای درباره نمایشگاه کتاب دوحه ۲۰۲۶
گزارشهای تحلیلی درباره وضعیت فرهنگی خاورمیانه در دوران بحران
یورونیوز – گزارشهای مربوط به سیاست فرهنگی و فناوری قطر
گزارشهای مرتبط با صنعت نشر عربی و نمایشگاههای بینالمللی کتاب
تحلیلهای مربوط به تأثیر جنگ و بحران بر صنعت نشر در خاورمیانه
دادههای منتشرشده توسط برگزارکنندگان نمایشگاه کتاب دوحه درباره ناشران و برنامههای فرهنگی
نظر شما