سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ ساره گودرزی: صادرات، یکی از مسیرهای مهم توسعه بازار، افزایش ظرفیت تولید و تقویت جایگاه صنایع داخلی در عرصه رقابت بین‌المللی است؛ مسیری که تحقق آن، علاوه بر توانمندی تولیدکنندگان، به ثبات اقتصادی، دسترسی به مواد اولیه، زیرساخت‌های مناسب حمل‌ونقل و امکان برقراری مبادلات مالی مطمئن وابسته است. صنعت چاپ و بسته‌بندی کشور نیز به‌واسطه ارتباط مستقیم با طیف گسترده‌ای از صنایع غذایی، دارویی و بهداشتی از ظرفیت قابل‌توجهی برای حضور در بازارهای صادراتی برخوردار است.
بررسی تجربه فعالان این صنعت می‌تواند تصویری روشن‌تر از فرصت‌ها و موانع توسعه صادرات غیرنفتی ارائه دهد و ۲۹ مهرماه، روز ملی صادرات، فرصتی برای بازگویی و تشریح توانمندی‌های فنی و تولیدی شرکت‌های ایرانی، همچنین چالش‌هایی همچون نوسانات ارزی، تأمین مواد اولیه، محدودیت‌های بانکی و افزایش هزینه‌های لجستیک است.
علیرضا آراسته، مدیرعامل شرکت پادالوان پاک، فردی که در همایش روز ملی صنعت چاپ به عنوان صادرکننده برتر صنعت، تندیس و جایزه خود را از دست سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرد، در گفت‌وگو با ایبنا بر ضرورت حمایت از بازاریابی بین‌المللی و ایجاد ثبات در فضای کسب‌وکار تأکید کرده است.
آراسته، با اشاره به ظرفیت‌های فنی و تولیدی صنعت بسته‌بندی ایران گفت: نزدیکی به بازارهای منطقه، کیفیت قابل رقابت و سرعت تحویل سفارش‌ها از مهمترین مزیت‌های تولیدکنندگان ایرانی است؛ با این حال، تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، نوسانات نرخ ارز و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، مسیر صادرات را دشوار کرده است.
وی با بیان اینکه ورود به بازارهای صادراتی دشوار است؛ توضیح داد: ابتدا باید مشتری را پیدا کنیم، اعتماد او را به دست آوریم و نمونه محصول را برای آزمایش در اختیارش قرار دهیم، مشتری باید مطمئن شود که محصول ما از نظر کیفیت، عملکرد و سازگاری با دستگاه‌هایش قابل اتکاست.
آراسته ادامه داد: در بسته‌بندی مواد غذایی و شوینده‌ها، کیفیت لفاف و توانایی آن در حفظ ایمنی و سلامت محصول اهمیت زیادی دارد. ما باید محصولی ارائه دهیم که بتواند متناسب با مشخصات فنی و شرایط نگهداری مورد توافق، کیفیت کالای بسته‌بندی‌شده را حفظ کند. اگر نتوانیم کیفیت ثابت و قابل اطمینانی ارائه دهیم، مشتری برای سفارش‌های بعدی به ما مراجعه نخواهد کرد.
وی می‌گوید: جذب مشتری خارجی زمان‌بر است و برای حفظ او نیز باید در هر سفارش، کیفیت یکسانی ارائه کنیم. در واقع، تداوم کیفیت و پایبندی به تعهدات، از مهمترین الزامات موفقیت ایران در بازارهای صادراتی است.
تأمین مواد اولیه؛ چالشی مستمر برای تولیدکنندگان
آراسته، یکی دیگر از مشکلات اساسی شرکت را تأمین مواد اولیه با قیمت پایدار دانست و اظهار کرد: برای اینکه بتوانیم محصولی باکیفیت ثابت تولید کنیم، باید مواد اولیه را نیز با کیفیت ثابت و به‌طور مستمر تأمین کنیم، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز ما وارداتی است و محدودیت‌های موجود در روابط تجاری و مالی، فرآیند خرید و انتقال این مواد را دشوار کرده است.
وی افزود: در شرایط فعلی، در بسیاری از موارد باید پرداخت‌ها را از قبل انجام دهیم؛ درحالی‌که تأمین و انتقال کالا ممکن است زمان زیادی ببرد، از طرف دیگر، برای برنامه‌ریزی تولید و پاسخ‌گویی به سفارش‌های مشتریان، ناچاریم ذخیره مناسبی از مواد اولیه داشته باشیم.
آراسته ادامه داد: تأمین مواد اولیه فقط به خرید محدود نمی‌شود؛ کیفیت مواد، زمان رسیدن محموله و امکان تکرار خرید با مشخصات مشابه نیز اهمیت دارد. اگر مواد اولیه با کیفیت متفاوت به دست ما برسد، ممکن است ثبات کیفیت محصول نهایی تحت تأثیر قرار بگیرد و این شرایط موجب می‌شود بخش قابل‌توجهی از انرژی مدیریتی و عملیاتی شرکت به جای توسعه بازار و افزایش تولید، صرف مدیریت ریسک‌های تأمین و حل مشکلات اجرایی شود.
دانش فنی و نزدیکی به بازار؛ مزیت‌های صنعت بسته‌بندی ایران
آراسته درباره مهمترین مزیت‌های رقابتی صنعت چاپ و بسته‌بندی ایران در بازارهای منطقه‌ای گفت: در مقایسه با حدود یک دهه گذشته، دانش فنی، توان تخصصی نیروی انسانی و امکانات تولیدی کشور پیشرفت قابل‌توجهی داشته است. امروز در بسیاری از بخش‌های صنعت بسته‌بندی، توانایی تولید محصولاتی با کیفیت قابل رقابت با تولیدکنندگان خارجی را داریم.
وی افزود: نزدیکی جغرافیایی به بازارهایی مانند عراق، افغانستان، کشورهای حوزه دریای خزر و منطقه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، یک مزیت مهم برای تولیدکنندگان ایرانی است. این نزدیکی می‌تواند زمان تحویل سفارش را کاهش دهد و امکان ارتباط مستقیم‌تر با مشتری و ارائه خدمات پس از فروش را فراهم کند.
آراسته با اشاره به رقابت با تولیدکنندگان ترکیه، چین و هند اظهار کرد: در برخی بازارهای منطقه، به‌ویژه در سفارش‌های اختصاصی، توانسته‌ایم در کنار رقبا حضور پیدا کنیم و حتی جایگزین بخشی از تأمین‌کنندگان قبلی شویم. در شرایط عادی، تحویل سریع‌تر سفارش می‌تواند مزیت مهمی برای ما باشد؛ به‌ویژه زمانی که رقبای دورتر برای تولید و ارسال محصول به زمان بیشتری نیاز دارند.
وی ادامه داد: در برخی سفارش‌های صادراتی، زمان تحویل ما می‌تواند به حدود ۱۰ روز برسد، درحالی‌که تأمین همان محصول از برخی کشورهای دورتر ممکن است چندین هفته یا حتی چند ماه زمان ببرد، البته تحقق این مزیت به دسترسی پایدار به مواد اولیه و شرایط مناسب حمل‌ونقل وابسته است.
آراسته تصریح کرد: کیفیت چاپ، توانایی طراحی، دانش فنی و انعطاف‌پذیری در تولید سفارش‌های اختصاصی از دیگر ظرفیت‌های صنعت بسته‌بندی ایران است، هر چند در برخی بازارهای منطقه‌ای، از جمله عراق، اقلیم کردستان و افغانستان، محصولات ایرانی از نظر قیمت و زمان تحویل نیز توان رقابت با محصولات چینی را داشته‌اند.
تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی؛ مانعی برای توسعه صادرات
مدیرعامل پادالوان پاک با اشاره به موانع مالی تجارت خارجی گفت: یکی از مشکلات اصلی صادرکنندگان ایرانی، محدودیت در نقل‌وانتقال پول و نبود دسترسی آسان به ابزارهای متعارف بانکی، از جمله اعتبار اسنادی یا ال‌سی، است، وقتی امکان استفاده از ابزارهای مطمئن بانکی محدود باشد، ریسک معامله برای هر دو طرف افزایش می‌یابد. صادرکننده باید درباره دریافت وجه اطمینان داشته باشد و واردکننده نیز به کیفیت و زمان تحویل محصول اعتماد کند.
آراسته ادامه داد: در بسیاری از معاملات، دریافت بخشی از مبلغ به‌عنوان پیش‌پرداخت و وصول باقی‌مانده پس از انجام تعهدات مطرح است. در چنین شرایطی، اگر اختلافی درباره کیفیت یا تحویل محصول ایجاد شود، وصول مطالبات می‌تواند دشوار باشد. بنابراین، صادرکننده ایرانی ناچار است علاوه بر کیفیت محصول، ریسک‌های مالی و قراردادی را نیز با دقت مدیریت کند.
وی تأکید کرد: اگر روابط بانکی و امکان استفاده از ابزارهای استاندارد تجارت بین‌الملل فراهم شود، شرکت‌ها می‌توانند سرمایه در گردش کمتری را درگیر معاملات کنند و منابع خود را بیشتر به توسعه تولید و بازار اختصاص دهند.
آراسته نوسانات نرخ ارز و تغییرات قیمت جهانی مواد اولیه را از دیگر مشکلات مهم تولیدکنندگان صادرات‌محور دانست و اظهار کرد: یکی از معضلات اساسی امروز ما، عدم قطعیت در فضای اقتصادی است. نرخ ارز، قیمت مواد اولیه، هزینه انرژی و دستمزدها همگی بر بهای تمام‌شده محصول اثر می‌گذارند، برخلاف تصور رایج، کاهش ارزش پول ملی لزوماً به معنای افزایش توان رقابتی صادرکننده نیست. بخشی از مواد اولیه ما وارداتی است و قیمت جهانی موادی مانند آلومینیوم، کاغذ و برخی محصولات پلیمری نیز تحت تأثیر شرایط بازارهای جهانی و قیمت انرژی تغییر می‌کند.
وی همچنین ادامه داد: در چنین شرایطی، ممکن است با وجود افزایش نرخ ارز، هزینه‌های تولید نیز بالا برود و شرکت ناچار شود قیمت دلاری محصول خود را تعدیل کند. این موضوع برنامه‌ریزی برای قراردادهای صادراتی را دشوار می‌کند، در این میان مشتری خارجی معمولاً تمایل دارد قرارداد بلندمدت با قیمت ثابت یا دست‌کم قیمت مشخص در بازه‌های زمانی چندماهه داشته باشد. اما زمانی که قیمت مواد اولیه و نرخ ارز به‌طور مستمر تغییر می‌کند، ارائه قیمت معتبر برای مدت طولانی دشوار می‌شود.
آراسته خاطرنشان کرد: در ساختار هزینه‌ای شرکت ما، مواد اولیه سهم غالب را دارند و حدود ۸۰ درصد هزینه‌ها را تشکیل می‌دهند. بنابراین، تغییر قیمت مواد اولیه تأثیر مستقیمی بر بهای تمام‌شده دارد و امکان ارائه پیشنهاد قیمت پایدار را محدود می‌کند.
افزایش هزینه حمل‌ونقل و طولانی‌شدن مسیرهای تجاری
وی با اشاره به مشکلات لجستیکی ماه‌های اخیر گفت: تغییر مسیرهای تجاری، اختلال در برخی مسیرهای دریایی و محدودیت‌های بندری، هزینه حمل‌ونقل را افزایش داده و زمان رسیدن مواد اولیه به کارخانه را طولانی‌تر کرده است، در شرایطی که هزینه حمل یک کانتینر از مسیرهای متعارف در گذشته حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ دلار بود.
به گفته وی، در برخی مسیرها و شرایط جدید این رقم به حدود ۲۰ هزار دلار رسیده است. در چنین وضعیتی، گاهی هزینه حمل از ارزش خود کالا بیشتر می‌شود و این موضوع بهای تمام‌شده تولید را به‌شدت افزایش می‌دهد و طولانی‌شدن مسیرهای حمل نیز مشکل دیگری است. محموله‌ای که در شرایط عادی می‌توانست ظرف حدود یک تا یک‌ونیم ماه به مقصد برسد، اکنون ممکن است چندین ماه در مسیر بماند. این تأخیرها علاوه بر افزایش هزینه، برنامه تولید و تعهدات شرکت در برابر مشتریان خارجی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وی با تشریح یکی از تجربه‌های اخیر شرکت گفت: یکی از محموله‌های مواد اولیه ما پس از رسیدن به بندر جبل‌علی نتوانست به مقصد اولیه خود منتقل شود و دوباره به چین بازگشت. سپس با تغییر مسیر و صرف هزینه بیشتر به شهر مرسین در جنوب ترکیه منتقل شد و در ادامه از مسیر زمینی به ایران رسید و این فرآیند در مجموع حدود هشت ماه طول کشید.
وی همچنین تصریح کرد: چنین شرایطی نشان می‌دهد که تأمین مواد اولیه وارداتی دیگر یک فرآیند عادی و قابل پیش‌بینی نیست و شرکت‌ها ناچارند به‌طور مستمر مسیرهای جایگزین را بررسی کنند. در نتیجه، انرژی زیادی صرف پیگیری محموله‌ها و مدیریت بحران‌های لجستیکی می‌شود، مشکلات تأمین فقط به مواد اولیه وارداتی مستقیم محدود نیست؛ بخشی از مواد اولیه‌ای که در داخل کشور تأمین می‌شوند نیز به مواد و نهاده‌های خارجی وابسته‌اند و در نتیجه، آثار اختلال در تجارت بین‌الملل به زنجیره تأمین داخلی هم منتقل می‌شود.
اختلال در صادرات؛ کاهش عملکرد نسبت به سال گذشته
آراسته با اشاره به تأثیر تحولات اخیر بر عملکرد صادراتی شرکت اظهار کرد: با وجود تلاش بیشتر همکاران و صرف انرژی قابل‌توجه برای حفظ بازارها، عملکرد صادراتی ما در شرایط فعلی هنوز به ۵۰ درصد سطح سال گذشته نرسیده است، افزایش هزینه‌های حمل، طولانی‌شدن زمان تحویل و بلاتکلیفی برخی محموله‌ها، مزیت رقابتی تولیدکنندگان ایرانی را در بازارهای منطقه‌ای کاهش داده است. در گذشته، نزدیکی جغرافیایی و تحویل سریع سفارش‌ها یکی از مهمترین امتیازهای ما نسبت به تأمین‌کنندگان چینی و هندی بود، اما اکنون اختلال در مسیرهای حمل بخشی از این مزیت را تحت تأثیر قرار داده است.
وی با بیان اینکه برای شرکت‌هایی که تولید سفارشی دارند، تأخیر در رسیدن مواد اولیه فقط یک مسئله لجستیکی نیست، تاکید کرد: این موضوع می‌تواند زمان تحویل سفارش مشتری را نیز به تعویق بیندازد و اعتماد ایجادشده در بازار صادراتی را تحت تأثیر قرار دهد.
آراسته با اشاره به ظرفیت بازارهای همسایه گفت: در برخی کشورهای منطقه، زیرساخت‌ها و امکانات صنعت چاپ و بسته‌بندی به اندازه ایران توسعه نیافته است. این مسئله می‌تواند برای تولیدکنندگان ایرانی فرصت ایجاد کند تا نیاز صنایع غذایی، بهداشتی و سایر بخش‌ها را با محصولات سفارشی و باکیفیت تأمین کنند.
وی افزود: کشورهایی مانند افغانستان، ترکمنستان و قزاقستان، در کنار بازارهایی همچون عراق و اقلیم کردستان، می‌توانند مقصدهای مناسبی برای محصولات بسته‌بندی ایران باشند. در صورت فراهم‌بودن شرایط حمل‌ونقل، دسترسی به مواد اولیه و امکان نقل‌وانتقال مالی، ظرفیت مناسبی برای توسعه صادرات وجود دارد.
آراسته با طرح این موضوع که ایران می‌تواند با تکیه بر توان طراحی، کیفیت چاپ و سرعت تولید، بخشی از نیاز بسته‌بندی این بازارها را تأمین کند، گفت: با این حال، حفظ این موقعیت نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر در فناوری، ارتقای کیفیت و شناخت دقیق نیاز مشتریان خارجی است و توسعه صادرات صرفاً با داشتن محصول مناسب محقق نمی‌شود؛ شرکت‌ها باید بازار هدف را بشناسند، در نمایشگاه‌های بین‌المللی حضور داشته باشند، با مشتریان ارتباط مستمر برقرار کنند و خدمات پس از فروش ارائه دهند.
ضرورت حمایت از بازاریابی بین‌المللی و ثبات قوانین
آراسته در ادامه همچنین بر ضرورت حمایت بیشتر از شرکت‌های صادراتی تأکید کرد و گفت: ورود به بازارهای بین‌المللی به سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در حوزه بازاریابی، حضور در نمایشگاه‌ها، معرفی محصولات و ارائه خدمات پس از فروش نیاز دارد، این هزینه‌ها برای شرکت‌های ایرانی، به‌ویژه در شرایط فعلی، سنگین است.
وی افزود: حمایت هدفمند دولت از حضور شرکت‌ها در نمایشگاه‌های بین‌المللی و تسهیل ارتباط آن‌ها با مشتریان خارجی می‌تواند به توسعه بازارهای صادراتی کمک کند. در کنار آن، ثبات قوانین و مقررات، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را برای تولیدکنندگان فراهم می‌کند.
آراسته با طرح این موضوع که تغییرات مکرر مقررات، محدودیت‌های قیمت‌گذاری و دشواری‌های مربوط به تأمین و انتقال ارز، فضای فعالیت را پیچیده‌تر می‌کند، گفت: اگر این عدم قطعیت‌ها کاهش یابد، تولیدکنندگان می‌توانند به جای صرف انرژی برای حل مشکلات جانبی، تمرکز بیشتری بر افزایش تولید، ارتقای کیفیت و توسعه محصولات جدید داشته باشند.
وی با بیان اینکه صنعت چاپ و بسته‌بندی ایران از ظرفیت فنی، نیروی متخصص و توان تولیدی مناسبی برخوردار است، گفت: بازارهای منطقه نیز فرصت‌های قابل‌توجهی پیش روی این صنعت قرار می‌دهند، بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها مستلزم بهبود شرایط تجارت خارجی، تسهیل نقل‌وانتقال مالی، کاهش موانع لجستیکی و حمایت از بازاریابی بین‌المللی است.
نظر شما