سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ تئاتر در ارمنستان پیشینه‌ای بیش از دو هزار سال دارد، هنری که در طول قرن‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ این سرزمین بوده و امروز نیز جایگاه قابل توجهی در ساختار فرهنگی و هنری آن دارد. مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های ارمنی با دبیری آندارنیک خچومیان، از سوی نشر قطره در دست انتشار است. مجموعه‌ای که با هدف معرفی ادبیات نمایشی ارمنستان به مخاطبان و اهالی تئاتر ایران شکل گرفته و تاکنون سه کتاب منتشر شده است.
خچومیان درباره پیشینه تئاتر در ارمنستان به ایبنا می‌گوید: این کشور باستانی، تاریخ، فرهنگ، تمدن و ادبیات غنی دارد. هنر تئاتر در این سرزمین باستانی بیش از دو هزار سال قدمت دارد.
او با اشاره به منابع تاریخی درباره شکل‌گیری تئاتر در ارمنستان، ادامه می‌دهد: در کتاب تاریخ ایران کمبریج، جلد سوم، صفحه ۹۲۸، درباره آرداوازد، پسر تیگران بزرگ، پادشاه ارمنستان، آمده است که او در ادبیات یونانی چنان چیره‌دست بود که نمایشنامههایی به زبان یونانی می‌نوشت که در دربار ارمنستان به اجرا درمی‌آمد. همچنین هنگامی که سر کراسوس را آوردند، نمایشنامه «باکنت‌ها» اثر اوریپید به افتخار پادشاه پارت نمایش داده می‌شد.
به گفته این مترجم، در مجموعه نمایشنامه‌ای که سال ۱۹۵۵ در ارمنستان منتشر شده نیز نمایشنامه‌ای با عنوان «آرداوازد» وجود دارد که نویسنده آن، لودویک میکائیلیان، اثر خود را به‌مناسبت دوهزارمین سال تئاتر در ارمنستان به مردم تقدیم کرده است. پس می‌توان گفت تئاتر در ارمنستان بیش از ۲۱۰۰ سال تاریخ مکتوب دارد. هر سال نیز در روز جهانی تئاتر در ارمنستان به هنرمندان برگزیده عرصه تئاتر جایزه «آردوازد» داده می‌شود.
۱۴ تئاتر دولتی در ایروان
او درباره ساختار تئاتر در ارمنستان، می‌گوید: تنها در ایروان، پایتخت ارمنستان، ۱۴ تئاتر دولتی وجود دارد که به‌تازگی گروه‌های تئاتری مستقل نیز به آن‌ها افزوده شده‌اند. علاوه‌بر این، در همه شهرهای بزرگ ارمنستان نیز تئاترهای دولتی فعالیت می‌کنند. وقتی از تئاتر دولتی نام می‌برم، منظور تماشاخانه یا سالن تئاتر است. هر کدام از آن‌ها گروه خاص خودشان را دارند و چند کارگردان، ده‌ها بازیگر، طراح صحنه، طراح لباس، طراح نور و دیگر عوامل تئاتری فعالیت می‌کنند. فکر می‌کنم همه این‌ها نشان‌دهنده اهمیت جایگاه تئاتر در ارمنستان است. این تئاترها در کنار اجرای آثار نمایشنامه‌نویسان ارمنی، آثار نمایشنامه‌نویسان مطرح جهان را نیز اجرا می‌کنند.
این نویسنده و بازیگر، با اشاره به جایگاه آثار شکسپیر در تئاتر ارمنستان، ادامه می‌دهد: زمانی انگلیسی‌ها برای دیدن آثار شکسپیر به ارمنستان می‌آمدند که این نیز نشانگر سطح بالای حرفه‌ای تئاتر ارمنستان است.
سابقه همکاری در تئاتر
این مترجم با اشاره به سابقه همکاری‌های تئاتری ایران و ارمنستان، می‌گوید: سال‌ها پیش گروه تئاتر ناشنوایان ارمنستان در جشنواره بین‌المللی «تئاتر معلولین» که در اصفهان برگزار می‌شد، با نمایشنامه «شاه لیر» شکسپیر حضور پیدا کرد. بازیگر نقش دلقک جایزه بهترین بازیگر مرد جشنواره را از آن خود کرد. این نیز گواه اهمیت تئاتر در ارمنستان است که حتی گروه‌های تئاتری معلولان نیز با شاهکارهای جهانی آشنا هستند.
خچومیان با اشاره به تجربه خود در زمینه حضور گروه‌های ارمنی در ایران، ادامه می‌دهد: از سال‌ها قبل که هماهنگ‌کننده حضور گروه‌های تئاتری ارمنستان در جشنواره‌های مختلف ایران، از جمله جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، ایران‌زمین، جشنواره آثار کمدی در اصفهان و دیگر جشنواره‌ها بودم، ده‌ها گروه به ایران آمدند و اجراهای خوبی داشتند که عمدتاً از سوی تماشاگران مورد استقبال قرار گرفتند. خوشبختانه هنوز هم این روند ادامه دارد و گروه‌های ارمنستانی در رویدادهای ایرانی شرکت می‌کنند و گروه‌های ایرانی نیز به جشنواره «های‌فست» و دیگر جشنواره‌های ارمنستان می‌روند.
ترجمه ۲۰ نمایشنامه
او درباره فعالیت‌های خود در زمینه ترجمه ادبیات نمایشی ارمنستان، می‌گوید: حدود ۳۰ نمایشنامه از ارمنی به فارسی ترجمه کرده‌ام و تعدادی از آن‌ها در ایران اجرا شده‌اند. خچومیان درباره شکل‌گیری مجموعه نمایشنامه‌های ارمنی در نشر قطره، ادامه می‌دهد: سال گذشته مدیر این انتشارات، از من دعوت کرد، مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های ارمنی به فارسی ترجمه شود. نشر قطره یکی از معتبرترین ناشران در حوزه چاپ نمایشنامه و دیگر آثار مرتبط با ادبیات نمایشی و تئاتر است. این نشر پیش‌تر آثاری از نمایشنامه‌نویسان فرانسوی، آلمانی، انگلیسی، آمریکایی و اسپانیایی چاپ کرده بود و اهمیت دارد به نمایشنامه‌های ارمنی نیز پرداخته شود.
او با اشاره به اینکه در مرحله نخست قرار بوده، ۲۰ نمایشنامه انتخاب و ترجمه شود، می‌گوید: ترجمه ۱۱ نمایشنامه تحویل انتشارات شده است. تاکنون دو کتاب به چاپ رسیده‌اند؛ از جمله «نگهبان‌های ویرانه‌ها» و «تخم‌مرغ فابرژه» نوشته گورگن خانجیان با ترجمه ورژیک قرابیگی در قالب یک کتاب و «وصیت پروفسور هللر» نوشته هاسمیک چارنتس ترجمه خودم. ۸ نمایشنامه دیگر نیز آماده چاپ هستند که به‌زودی در دسترس علاقه‌مندان قرار خواهند گرفت.
به گفته خچومیان، نمایشنامه «نگهبان‌های ویرانه‌ها» درباره شماری بی‌خانمان است که در ویرانه‌ای با هم زندگی می‌کنند و مسائل مختلفی بین آنان مطرح می‌شود. «تخم‌مرغ فابرژه» نیز درباره فردی ارمنی است که پس از سال‌ها به ارمنستان برگشته و در خانه‌ای ساکن می‌شود که طبق گفته پدر یا پدربزرگش، تخم‌مرغ فابرژه که تخم‌مرغی تزئین‌شده با سنگ‌های قیمتی است، در آن خانه وجود دارد. شخصیت اصلی تلاش می‌کند خانه را با قیمت خوبی خریداری کند، اما صاحبخانه راضی نمی‌شود و پس از اتفاقات مختلف مشخص می‌شود که سال‌ها پیش پدر همسایه دیواربه‌دیوار آن تخم‌مرغ را پیدا کرده و موضوع را به مأموران دولتی گزارش داده است و آن‌ها نیز آمده و تخم‌مرغ گران‌قیمت را برده‌اند. این اثر سرشار از صحنه‌های کمدی و عاشقانه است.
او با اشاره به دیگر آثار گورگن خانجیان، می‌گوید: قبلاً سه نمایشنامه از گورگن خانجیان با عنوان‌های «محاکمه» که بر اساس رمان کافکا نوشته شده، «بولرو و قطار سریع‌السیر در تاریکی» و همچنین مجموعه داستان‌های «پله برقی» را ترجمه کرده‌ام که منتشر شده‌اند.
به گفته خچومیان، نمایشنامه «وصیت پروفسور هللر» سوژه‌ای پلیسی و معمایی دارد. پروفسور هللر شماری کودک نابغه و با ضریب هوشی زیاد را بدون اینکه خودشان بدانند، به‌نوعی تربیت کرده است. حالا به بهانه خواندن وصیت او، که خواسته همه آن کودکان، که اینک آدم‌های بالغی هستند، حضور داشته باشند، آن‌ها در شب مقرر دور هم جمع می‌شوند و مسائل و معمایی مطرح می‌شود که باید آشکار شود.
آشنایی بیشتر با ادبیات نمایشی ارمنستان
او، هدف اصلی انتشار این مجموعه را ایجاد شناخت بیشتر از ادبیات نمایشی ارمنستان در میان اهالی تئاتر ایران می‌داند و می‌گوید: این آشنایی باعث فراهم شدن امکاناتی برای به صحنه آمدن می‌شود. آثاری که قبلاً اجرا شده‌اند خوشبختانه مورد استقبال خوبی قرار گرفته‌اند و امیدوارم این مجموعه باعث شناخت بیشتر ادبیات نمایشی ارمنستان شود تا هنرمندان بتوانند طبق سلیقه خود نمایشنامه دلخواه را برای اجرا انتخاب کنند.
خچومیان معیار انتخاب آثار این مجموعه، را در درجه نخست، محبوبیت و نامدار بودن نویسندگان می‌داند و ادامه می‌دهد: علاوه‌بر ارزش ادبی و نمایشی، به میزان محبوبیت و شناخته‌شدن نویسنده نیز در انتخاب نمایشنامه‌ها توجه داشته‌ام. تلاش شده نویسندگان و نمایشنامه‌های قابل‌توجه و شاخص ارمنستان در این مجموعه باشند و مجموعه‌ای فراهم شود که هم از نظر کیفیت آثار و هم از نظر جایگاه و اعتبار نویسندگان، نماینده‌ای شایسته از نمایشنامه‌نویسی ارمنستان باشند.
او با اشاره به اینکه در انتخاب آثار تلاش شده تنوع ژانر نیز مورد توجه قرار بگیرد، می‌گوید: در این مجموعه تلاش کردم نمایشنامههایی با ژانرهای مختلف را برگزینم تا انتخاب آن برای علاقه‌مندان راحت‌تر باشد. نمایشنامههایی با درون‌مایه‌های کمدی، درام، معمایی، طنز و مسائل اجتماعی مطرح هستند.
نظر شما