سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسین‌زاده: همایش بین‌المللی «تاجیکستان صاحب استقلال؛ پیوندگر تمدن آریایی» چندی پیش هم‌زمان با مراسم ۳۵ سالگی استقلال تاجیکستان در این کشور برگزار شد، ریاست آن با امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجیکستان بود و در آن فرهیختگان و فارسی‌زبانانی از ۲۶ کشور دنیا از جمله ایران حضور داشتند. در یکی از روزهای برگزاری این رویداد در آکادمی ملی علوم تاجیکستان، اثر فاطمه محمدزاده با نام «با کاروان شاهنامه؛ از توس تا دوشنبه» نیز رونمایی شد، این کتاب با ایده و هزینه شخصی نویسنده و با مقدمه محمدجعفر یاحقی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی به چاپ رسید و به این علت که پیش از چاپ، نظام‌الدین زاهدی، سفیر جمهوری تاجیکستان در جمهوری اسلامی ایران، این کتاب را دیده بود و به نظرش کتاب مفیدی از منظر مختلف دیپلماسی فرهنگی آمده بود، از نویسنده برای رونمایی این اثر در تاجیکستان دعوت شد و سفیر، به نویسنده قول حمایت و همراهی داد و از آنجا که این کتاب، هم‌زمان با سی و پنجمین سال استقلال تاجیکستان به چاپ رسید، تعدادی از نسخ، توسط فاطمه محمدزاده به این جشن اهدا شد.
پس از آن سفارت تاجیکستان در ایران، نویسنده این کتاب را به همراه محمدجعفر یاحقی و سهیلا یوسفی، مدیر انتشارات خردگان به این همایش چهار روزه در تاجیکستان دعوت کرد و قرار بر این شد که این کتاب در آکادمی علوم تاجیکستان رونمایی شود. بر این اساس در این مراسم ۷۰ نسخه از این اثر ادبی که به دو خط فارسی و سیریک منتشر شده، توسط نویسنده به مسئولان فرهنگی این کشور هدیه شد.
فرهنگ نیاکانی مشترک بین ایران و تاجیکستان
فاطمه محمدزاده، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا درباره این کتاب گفت: کتاب «با کاروان شاهنامه؛ از توس تا دوشنبه» در حقیقت سفر به ریشه‌های زبانی و تمدنی ایران و تاجیکستان است و در این میان، شاهنامه نقش پررنگی دارد. با توجه به اینکه من سال‌ها درباره تاجیکستان و فرهنگ و هنر این سرزمین مطالعه کرده‌ام و از سوی دیگر، دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات حماسی دانشگاه فردوسی هستم، مطالعه و پژوهش‌های شاهنامه به من نشان داد که این دو سرزمین، چگونه فرهنگ نیاکانی مشترکی داشته‌اند. حتی برخی از مناطق جغرافیایی تاجیکستان در شاهنامه وجود دارد که این پیوندها را بیشتر آشکار می کند.
وی افزود: افزون بر این، در سفری که چند سال پیش به تاجیکستان داشتم و در همایش بین‌المللی فردوسی سخنرانی کردم، مردم این سرزمین را شیفته فردوسی و فرهنگ نیاکانی شاهنامه دیدم. مهربانی، مهمان‌نوازی، آداب معاشرت در موارد مختلف و... همه همان چیزهایی بود که در شاهنامه خوانده بودم. اهمیت دادن به آیین‌ها و سنن و جشن‌های نیاکانی مانند نوروز و مهرگان و... که در شاهنامه آمده است و بناهایی همچون «کاخ نوروز» که تجلی آیین باستانی نوروز اسطوره ای است، من را به وجد می آورد.
این نویسنده و پژوهشگر ادبی ادامه داد: همچنین تاجیکستان سرزمینی است که توانسته سال‌ها مقاومت کند تا زبان فارسی دوباره در این کشور احیا شود. از این جهت، این مردمان، فردوسی دیگری هستند که به تن رنجور و زخم دیده زبان فارسی، جان دوباره دمیده‌اند.
محمدزاده با اشاره به مفاخر ادبی تاجیکستان تصریح کرد: آنها شاعران و نویسندگان بزرگی همچون صدرالدین عینی، میرزا تورسون زاده، لایق شیرعلی و... دارند که هر کدام یگانه روزگارشان بوده‌اند در وطن‌دوستی و شاعرانگی.
نمایاندن جلوه‌های شاهنامه در زندگی مردم تاجیکستان
این نویسنده ابراز کرد: افزون بر این‌ها، توجه به پوشش سنتی مانند «چکن»، موسیقی سنتی و... فرهیختگی و فرهنگ پروری آن ها را بیشتر آشکار می‌کند. پس چنین مردمانی شایسته آن هستند که بیشتر شناخته شوند. کتاب «کاروان شاهنامه» در حقیقت نمایاندن جلوه‌های شاهنامه در زندگی مردم تاجیکستان است.
این دکتری زبان و ادبیات فارسی افزود: ما ایرانی‌ها با تمام پیوند و هم‌ریشگی که با مردم تاجیکستان داریم، چنان که باید، به فرهنگ و هنر و ادب این سرزمین توجه نکرده‌ایم. مقصود من کارهای پژوهشی خاص نیست. پژوهش‌های دانشگاهی و تصحیح متون و... جای خود را دارد و ارزشمند است اما این سرزمین زیبا و فرهیخته، نیازمند توجهی تخصصی و در عین حال عمومی است و این، همان کاری است که در «کاروان شاهنامه» انجام شده است.
محمدزاده با اشاره به مضمون و محتوای اثر گفت: این کتاب دو بخش دارد، بخش اول غزل‌هایی درباره شاعران، نویسندگان، نمادهای فرهنگی و آیین‌های سنتی، هنر تاجیکستان و... است و بخش دوم، جستارهایی است که هر کدام از آن موارد با نگاهی تخصصی توضیح داده شده است. در حقیقت این غزل‌ها با پشتوانه علمی و مطالعه کافی درباره شخصیت‌ها، مکان‌های فرهنگی و هنری و...تاجیکستان سروده شده است.
وی گفت: ما خواسته‌ایم با «کاروان شاهنامه»، همه مردمی را که به تاجیکستان سفر می‌کنند، از مسیر غزل‌هایی که همه آنها عناصر شاهنامه‌ای را در خود گنجانده‌اند، با بزرگان ادب و هنر و سنت‌های این سرزمین آشنا کنیم و سفری ادبی، پژوهشی و شاهنامه‌ای، به سرزمین تاجیکستان داشته باشیم.
ضرورت گردشگری ادبی
این پژوهشگر ادبی گفت: در یک سفر عادی، معمولا لذت‌های عادی نصیب مسافران می‌شود. آنها از دیدن طبیعت و فرهنگ و تاریخ لذت می‌برند و شناخت متعارفی هم به آنها پیدا می‌کنند اما گردشگری ادبی، یک لایه دیگری از معرفت را به بازدیدکنندگان می‌افزاید و آن، نوعی قدردانی از بزرگان شعر و ادب، افتخار به هویت نیاکانی ریشه‌دار، پدید آمدن ذوق و انگیزه برای کارهای پژوهشی و ... است. در کتاب «کاروان شاهنامه» تلاش شده به این موارد توجه شود و ضمن اینکه مردم شعرپرور و خوش ذوق ایران و تاجیکستان از غزل‌ها لذت می‌برند، به فرهنگ، تاریخ و ادب ریشه‌دار خود نیز نگاه ویژه‌ای داشته باشند چراکه این کتاب با دو خط فارسی و سریلیک به چاپ رسیده است.
وی ادامه داد: مخاطب «کاروان شاهنامه»، همه مردم ایران و تاجیکستان از قشرهای مختلف و شغل‌های متفاوت و متنوع هستند. از دانش‌آموز دبیرستانی تا استادان دانشگاه، پژوهشگران، معلمان، دانشجویان رشته‌های مختلف، تا مسافرانی که می‌خواهند از ایران به تاجیکستان و از تاجیکستان به ایران سفر کنند، زیرا شاهنامه این پیوند را برقرار و مستحکم کرده است.
محمدزاده بیان کرد: متاسفانه شناخت بزرگان علم و ادب، معمولا در چارچوب دانشگاه‌ها و در غبار پژوهش‌ها گم می‌شود و گاهی به این مسئله توجه نمی‌شود که عموم نیز سهمی از ادبیات و فرهنگ دارند و باید آن را بچشند. «کاروان شاهنامه» تلاش کرده در عین اینکه کاری پژوهشی است، به ذوق همگان احترام بگذارد و از مسافران عادی هم که می‌خواهند به دو کشور سفر کنند، دعوت نماید که لحظاتی را با شعر و فرهنگ بگذرانند. ضمن اینکه گردشگرانی که ممکن است با نگاه کلی به یک کشور، سفر خود را آغاز کنند، چنین کتاب‌هایی می‌تواند به آنها برای داشتن نگاهی جزئی‌تری به فرهنگ و ادب و تاریخ تاجیکستان و ایران کمک کند.
وی با ذکر مثالی گفت: ممکن است مسافران تاجیکستان نام مکانی به نام «کاخ نوروز» را از جایی شنیده یا دیده باشند اما وقتی در «کاروان شاهنامه»، غزلی در مورد این مکان می‌خوانند، هنگام بازدید از آن، توجه بیشتری خواهند داشت. یا مثلا درباره مهمان‌نوازی تاجیک‌ها، لباس سنتی آنها (چکن)، جشن مهرگان و... غزل‌هایی در این کتاب وجود دارد که می‌تواند مقدمه شورانگیزی برای سفر گردشکران باشد.
شاهنامه می‌تواند یک رسانه قدرتمند فرهنگی باشد
محمدزاده بیان کرد: شاهنامه فردوسی، افزون بر اینکه یک محتوای شگفت‌انگیز ادبی، فرهنگی و تاریخی دارد و یک گنجینه از فرهنگ نیاکانی به شمار می‌رود، می‌تواند یک رسانه قدرتمند فرهنگی نیز باشد. شما می‌بینید که هنر نقالی در جذب افراد مختلف به شاهنامه چقدر موثر بوده است. این نشان می‌دهد که شاهنامه، نقش پررنگ و جذابیت‌های بسیاری دارد که فرهنگ را به مردم منتقل کند. کتاب «کاروان شاهنامه» از همین ظرفیت و ویژگی شاهنامه استفاده کرده است. در هر کدام از غزل‌های این کتاب از عناصر و شخصیت های شاهنامه استفاده شده و در جستارها نیز توضیح داده شده که مثلا شاعری همچون لایق شیرعلی تا چه اندازه به شاهنامه و محتوای وطنی آن ارادت داشته است.
شاهنامه؛ بستری برای گردشگری ادبی
وی با بیان اینکه شاهنامه فردوسی قابلیت‌های بسیاری دارد که می‌تواند بستری برای گردشگری ادبی باشد، گفت: داستان‌های شاهنامه، پهلوانان، وقایع تاریخی و فرهنگی، حتی تاریخچه ساخت آرامگاه فردوسی، جذابیت‌های بسیاری برای گردشگران داخلی و خارجی دارد. اما همواره باید به دنبال راه‌های تازه‌ای برای جذب گردشگر باشیم. نیازها و علاقه‌مندی‌ها را بسنجیم و به تدارک امور بپردازیم. به ویژه برای گردشگران کودک و نوجوان در سنین مختلف، باید راهکارهای ویژه‌ای بیاندیشیم.
این استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد ابراز کرد: در حال حاضر، بیشتر به هنر نقالی پرداخته می‌شود که آن هم در بسیاری از مواقع، پایه علمی و ذوقی درستی ندارد. کتاب‌های حوزه شاهنامه که برای کودک و نوجوان نوشته می‌شود نیز جذابیت‌های بصری و متنی لازم را ندارد. درباره گردشکران خارجی هم باید زمینه‌های مناسبی فراهم شود. مثلا گردشگری که از کشور اسپانیا به آرامگاه فردوسی می‌آید، باید بتواند ترجمه اسپانیایی شاهنامه را که بئاتریس سالاس انجام داده، ببیند و به ذوق او افزوده شود. یا کسی که از ترکیه آمده، ترجمه شاهنامه به زبان ترکی را که دکتر نعمت ییلدریم انجام داده، نگاه کند و لذت ببرد.
وی افزود: این کارهای جزئی باعث می‌شود این گردشگران احساس غریبه بودن نداشته باشند. این‌ها همه زمینه‌هایی است که خود شاهنامه فراهم کرده و گاهی از آن غفلت می‌شود. در گردشگری ادبی، ما به نگاهی جزئی، دقیق، علمی و در عین حال، سرگرم کننده و جذاب نیازمندیم تا مفاخر فرهنگ و ادب را به علاقه‌مندان داخل و خارج معرفی کنیم.
نظر شما