به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، سومین همایش «علم در عصر قاجار» با تمرکز بر تحولات علمی، آموزشی و فرهنگی این دوره کلیدی از تاریخ ایران و گرامیداشت یکصدمین سالگرد رسمیت‌یافتن گاهشماری هجری شمسی، اواخر مهرماه سال جاری به همت پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران و با همکاری موسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران در محل این موسسه برگزار شد. این رویداد علمی با حضور چشمگیر پژوهشگران، استادان دانشگاه، دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ علم، بهانه‌ای شد تا ابعاد گوناگون مواجهه جامعه ایرانی با دانش‌های نوین، سنت‌های علمی دیرینه و مسیر پرفرازونشیب مدرنیزاسیون علمی در ایران بازخوانی شود.
گفتنی است، برنامه‌های این همایش دو روزه در دو پنل موازی و به‌صورت فشرده، از صبح تا غروب پیگیری شد. تنوع موضوعات مطروحه و حضور پرشمار سخنرانان و صاحب‌نظران از حوزه‌های مختلف پژوهشی، زمینه استقبال گسترده مخاطبان و مشارکت فعال علاقه‌مندان را فراهم آورد. در طول این دو روز، مجموعه‌ای از مباحث تخصصی و عمیق درباره تاریخ علم، تحولات نهادهای آموزشی و چگونگی مواجهه جامعه سنتی و در حال گذار ایران با دانش جدید مطرح شد که نشان‌دهنده پویایی پژوهش‌های تاریخ علم در سال‌های اخیر است.
بررسی سیر تحولات نجوم در عصر قاجار
در بخش آغازین همایش، موسی اکرمی در سخنرانی خود با عنوان «گاهشماری ایرانی از عبدالغفار نجم‌الدوله و قانون ۱۳۰۴ تا سال اعتدالی و آینده» به واکاوی سیر تحول تقویم و گاهشماری در ایران پرداخت. این موضوع که به مناسبت محوری همایش گره خورده بود، زمینه‌ساز طرح مباحث تاریخی و نجومی مهمی درباره تقویم رسمی کشور و جایگاه آن در تحولات نهادی و مدرن‌سازی ایران معاصر شد.
بخش قابل‌توجهی از نشست‌ها و سخنرانی‌های این همایش به تاریخ نجوم و اخترشناسی در دوره قاجار اختصاص یافت. در این بخش، پژوهشگران به بررسی رساله‌های نجومی برجای‌مانده از این دوران، روند آشنایی نخبگان ایرانی با نجوم جدید غربی، فعالیت‌های رصدی، بازتاب و جایگاه مباحث اخترشناسی در مطبوعات عصر قاجار، و واکنش دانشوران و علمای ایرانی به نظریه‌های جدید نجومی پرداختند. افزون بر این، ارائه سخنرانی‌هایی پیرامون بقایای تاریخی رصدخانه مراغه، بررسی موضوع «سیارۀ محمودی و رصدخانه ملی در عصر قاجار»، و واکاوی دیدگاه‌ها و آرای علی‌اکبر بسمل شیرازی در دفاع از حرکت وضعی زمین در دوره محمدشاه قاجار، از دیگر بخش‌های جذاب و تخصصی همایش بود که ابعاد تازه‌ای از دانش نجوم در سده‌های گذشته را روشن ساخت.
از آموزش علوم جدید تا جغرافیا و پزشکی
در کنار تاریخ نجوم و تقویم، طیف وسیعی از موضوعات بنیادین دیگر نظیر تاریخ آموزش علوم جدید، مباحث فلسفه طبیعی، تاریخ جغرافیا و نقشه‌نگاری، تاریخ پزشکی، نقش رسانه‌ها، و شیوه‌های گوناگون انتقال دانش جدید به بدنه جامعه ایرانی در پنل‌های تخصصی همایش مورد توجه و بحث قرار گرفت. این گستردگی موضوعی به‌خوبی نشان می‌داد که بررسی دقیق و همه‌جانبه تاریخ علم در عصر قاجار، مستلزم نگاهی بین‌رشته‌ای و توجه هم‌زمان به بسترها و زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و فکری شکل‌گیری و تحول دانش است.
در روز دوم این همایش، سخنرانی‌های ویژه‌ای برگزار شد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها، سخنرانی دکتر حسین معصومی همدانی با عنوان «الگوی ورود علوم جدید به سرزمین‌های شرقی» بود. وی در این سخنرانی به تحلیل و تبیین الگوهای کلان چگونگی انتقال، ترجمه، بومی‌سازی و پذیرش دانش‌های نوین در کشورهای شرقی پرداخت که با استقبال و نقد و نظر صاحب‌نظران حاضر در جلسه روبه‌رو شد. این مباحث به فهم دقیق‌تر چالش‌های فکری ایرانیان در مواجهه با تجدد علمی کمک شایانی کرد.
استمرار حرکتی علمی برای بازخوانی تاریخ علم ایران
سومین همایش «علم در عصر قاجار» در ادامه مسیر دو دوره پیشین این رویداد که به‌ترتیب در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ برگزار شده بودند، بار دیگر محفلی پربار برای گردهمایی پژوهشگران، اشتراک‌گذاری تازه‌ترین یافته‌های پژوهشی و تبادل دیدگاه‌های تخصصی درباره یکی از مقاطع حساس و سرنوشت‌ساز تاریخ علم در ایران فراهم ساخت. برگزاری این نشست‌ها نشان می‌دهد که جامعه دانشگاهی کشور بیش از پیش به اهمیت بازخوانی ریشه‌های علمی گذشته پی برده است.
بخش‌های پایانی این همایش نیز با اجرای بخش‌های فرهنگی از جمله اجرای موسیقی اصیل قاجاری و نمایش فیلم مستند همراه بود که فضایی متنوع و دلنشین را برای حاضران رقم زد. در مجموع، برگزاری این همایش دو روزه در قالب پنل‌های فشرده و متنوع، فرصت مغتنمی را ایجاد کرد تا مخاطبان ضمن آشنایی با پژوهش‌های نوپدید در حوزه تاریخ علم ایران، نقش خطیر دوره قاجار در تقاطع میان سنت و مدرنیته و مواجهه ایرانیان با عقلانیت علمی جدید را از زاویه‌ای نوین بازخوانی کنند.
نظر شما