سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ ساره گودرزی: پیاده‌روهای خیابان انقلاب، در امتداد ردیف کتاب‌فروشی‌های قدیمی و شناخته‌شده، سال‌هاست به محل رفت‌وآمد و فعالیت بساط‌گستران و دست‌فروشانی تبدیل شده که هر کدام بخشی از این مسیر را به عرضه کالاهای خود اختصاص داده‌اند. کتاب‌های نو و دست‌دوم، نسخه‌های کپی، پوشاک و اجناس متفرقه در کنار هم چیده شده‌اند و گاهی تا بخش زیادی از عرض پیاده‌رو را اشغال می‌کنند. عابران برای عبور از این محدوده ناچارند از میان بساط‌ها و جمعیت رفت‌وآمد کنند و مشتریان کتاب‌فروشی‌ها نیز در برخی نقاط برای رسیدن به فروشگاه‌ها با دشواری مواجه می‌شوند.
حضور این بساط‌ها، علاوه بر برهم زدن نظم پیاده‌روها و ایجاد مزاحمت برای شهروندان، به یکی از دغدغه‌های همیشگی کتابفروشان خیابان انقلاب تبدیل شده است؛ کسبه‌ای که معتقدند فعالیت دستفروشان در مقابل واحدهای صنفی، به‌ویژه در مواردی که کتاب‌های کپی و غیرمجاز عرضه می‌شود، بر کسب‌وکار آن‌ها تأثیر می‌گذارد. با وجود اجرای دوره‌ای طرح‌های جمع‌آوری از سوی شهرداری، این وضع یت همچنان ادامه دارد و بساط‌گستران معمولاً با پایان حضور مأموران، دوباره به محل بازمی‌گردند.
در جدیدترین اقدام، طرح جمع‌آوری بساط‌گستران و دستفروشان از ۲۹ مهرماه در محور خیابان انقلاب آغاز شده است؛ طرحی که قرار است به گفته مسئولان شهرداری تا زمان ساماندهی معابر ادامه داشته باشد، اما مشاهدات میدانی نشان می‌دهد بازگشت دوباره دستفروشان، حتی در فاصله چند ساعت پس از جمع‌آوری، همچنان یکی از چالش‌های اصلی اجرای آن است.
با این حال، مشاهدات خبرنگار ایبنا از محدوده خیابان انقلاب نشان می‌دهد اجرای این طرح، دست‌کم در روزهای نخست، نتوانسته مانع بازگشت بساط‌گستران شود. در حالی که ساعت ۱۰، اثری از بساط‌ها در برخی نقاط دیده نمی‌شد، حوالی ساعت چهار بعدازظهر، تعدادی از دستفروشان بار دیگر در حال چیدن اجناس خود بودند.
این وضعیت درحالی ادامه دارد که مسئولان شهرداری نیز از بازگشت دوباره بساط‌گستران پس از خروج نیروهای اجرایی از محدوده آگاه هستند. معاون فنی و اجرایی شرکت شهربان و حریم‌بان شهرداری تهران در این زمینه در یک مصاحبه رسانه‌ای گفته است: «برای این اقدامات حد و سقف زمانی مشخصی در نظر نگرفته‌ایم؛ اجرای طرح‌ها تا زمانی ادامه خواهد داشت که ساماندهی معابر به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود. متأسفانه، دستفروشان و بساط‌گستران فعالیت نیروهای ما را زیر نظر دارند و به‌محض اینکه احساس کنند اجرای طرح برای مدت کوتاهی متوقف شده است، دوباره بساط خود را پهن می‌کنند.»
بازگشت بساط‌ها با رفتن مأموران
با وجود نبود بساط‌گستران در ساعات اولیه روز، به نظر می‌رسد این اقدام نتوانسته تغییری ماندگار در وضعیت پیاده‌روهای خیابان انقلاب ایجاد کند؛ آن‌ها با آگاهی از ساعت حضور نیروهای شهرداری، در فاصله کوتاهی پس از پایان عملیات جمع‌آوری دوباره به محل بازمی‌گردند.
به این ترتیب، مسیرهایی که در ساعات صبح برای تردد عابران خلوت شده‌اند، در ساعات بعدازظهر که با شلوغی این محدوده جغرافیایی همراه است، بار دیگر با بساط‌های مختلف اشغال می‌شوند.تکرار این وضعیت، برای کسبه و به‌ویژه کتاب‌فروشی‌هایی که در مجاورت محل فعالیت دستفروشان قرار دارند، به یک مسئله روزمره تبدیل شده است.
مجتبی طالقانی، مسئول کتابفروشی سیمای دانش در خیابان انقلاب، درباره وضعیت اجرای این طرح به ایبنا می‌گوید: بساط‌گستران معمولاً از ساعت چهار و نیم بعدازظهر به بعد دوباره برمی‌گردند. حتی گاهی نیم ساعت زودتر از زمان معمول، بساط خود را پهن می‌کنند. پنجشنبه‌ها هم تا ساعت ۱۲ در این محدوده حضور دارند.
وی با اشاره به اینکه اقدامات شهرداری در این زمینه معمولاً موقتی است، ادامه می‌دهد: این طرح‌ها بیشتر حالت مقطعی دارند و حدود یک‌ماه اجرا می‌شوند. بعد از مدتی که مأموران حضور ندارند، بساط‌گستران دوباره فعالیت خود را شروع می‌کنند. به نظرم باید هر دو طرف ماجرا را دید. بیشتر این افراد جوان هستند و بسیاری از آن‌ها هم علی‌رغم میل باطنی خود مجبورند برای کسب درآمد بساط کنند؛ اما از طرف دیگر، این وضعیت آسیب‌هایی برای جامعه و مردم دارد.
طالقانی، با تأکید بر ضرورت اتخاذ راهکاری عملی برای ساماندهی این وضعیت می‌گوید: به نظر می‌رسد حتی مسئولان هم در این زمینه با مشکل مواجه شده‌اند. باید یک روش کاربردی و درست انتخاب شود تا بتوان به نتیجه رسید. تصمیم‌سگیری‌های مقطعی و غیرکاربردی راه به جایی نمی‌برد. اگر قرار است طرحی اجرا شود، باید از همان ابتدا به‌درستی و با برنامه پیش برود تا دوباره شاهد تکرار همین وضعیت نباشیم.
طرح‌هایی که اجرا می‌شوند و نیمه‌کاره می‌مانند
در بخش‌هایی از خیابان انقلاب، حضور بساط‌گستران به عرضه کتاب محدود نمانده و انواع پوشاک و کالاهای دیگر نیز در پیاده‌روها به فروش می‌رسد، چیدمان اجناس در مسیر عبور شهروندان، گاهی فضای کافی برای تردد عابران باقی نمی‌گذارد و مراجعه‌کنندگان به کتاب‌فروشی‌ها نیز برای ورود و خروج با دشواری مواجه می‌شوند. این وضعیت در محدوده‌ای که به‌عنوان یکی از مراکز اصلی خرید و عرضه کتاب در تهران شناخته می‌شود، علاوه بر برهم زدن نظم معابر، فعالیت روزمره واحدهای صنفی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
علاوه براین، عرضه کتاب‌های کپی و غیرمجاز در کنار کتاب‌فروشی‌های رسمی، یکی از نگرانی‌های اصلی فعالان این حوزه است. کتاب‌فروشانی که فعالیت اقتصادی آن‌ها براساس ضوابط صنفی و قانونی انجام می‌شود، معتقدند نمی‌توان نسبت به فروش کتاب‌هایی که حقوق ناشر و مؤلف در انتشار آن‌ها رعایت نشده است، بی‌تفاوت بود. به اعتقاد آن‌ها، ساماندهی این محدوده باید علاوه بر رفع سد معبر، به وضعیت عرضه کتاب و جلوگیری از فروش نسخه‌های غیرمجاز نیز توجه داشته باشد.
جمال باغشاهی، مدیر کتابفروشی پرهام در خیابان ۱۲ فروردین، نیز با اشاره به سابقه حضور بساط‌گستران در محدوده خیابان انقلاب، به ایبنا می‌گوید: از دهه ۹۰ حضور بساط‌گستران در این محدوده پررنگ‌تر شد؛ در ابتدا بیشتر کتاب عرضه می‌کردند، اما به‌تدریج کالاهای دیگری مانند لباس و پوشاک هم به اجناس آن‌ها اضافه شد.
او درباره ساعت فعالیت این افراد و تأثیر آن بر فعالیت کتاب‌فروشی‌ها توضیح می‌دهد: معمولاً صبح‌ها تا حدود ساعت ۱۴ مأموران شهرداری حضور دارند و بساط‌گستران جمع می‌شوند، اما بعد از رفتن مأموران، دوباره فعالیت خود را از سر می‌گیرند. این مسئله همچنان برای کتابفروشان مشکل‌ساز است و به‌نوعی مخل فعالیت ماست.
باغشاهی، با بیان اینکه بخش مهمی از فعالیت‌های این محدوده به عرضه کتاب اختصاص دارد، بر ضرورت ساماندهی بساط‌گستران تأکید می‌کند و می‌گوید: این منطقه بیشتر محدوده کتاب است و فعالیت این افراد باید ساماندهی و عرضه کتاب‌های کپی و غیرمجاز متوقف شود. درحال حاضر بعضی از این افراد کتاب‌هایی عرضه می‌کنند که وضعیت انتشار و مجوز آن‌ها مشخص نیست.
مدیر کتابفروشی پرهام، در ادامه با اشاره به طرح‌های تکراری جمع‌آوری در سال‌های گذشته می‌افزاید: چندین دوره این طرح‌ها اجرا شده، اما بعد از مدتی رها شده‌اند، مشکل این است که اقدامات، مقطعی انجام می‌شود و استمرار ندارد. تا زمانی که برنامه مشخص و مداومی برای این موضوع وجود نداشته باشد، با رفتن مأموران شهرداری، شرایط دوباره به حالت قبل برمی‌گردد.
و اما نکته این است مسئله بساط‌گستران را نمی‌توان صرفاً با جمع‌آوری مقطعی و حضور چندساعته نیروهای اجرایی حل کرد؛ از یک سو، فعالیت این افراد با مشکلات معیشتی و ضرورت کسب درآمد برای بخشی از آن‌ها گره خورده، از سوی دیگر، اشغال پیاده‌روها، اختلال در رفت‌وآمد شهروندان و عرضه کتاب‌های کپی و غیرمجاز، پیامدهایی است که نمی‌توان از کنار آن‌ها گذشت.
به نظر می‌رسد ساماندهی پایدار این محدوده، علاوه بر نظارت مستمر شهرداری، به اتخاذ سیاستی روشن برای تعیین تکلیف فعالیت دستفروشان و بساط‌گستران نیاز دارد؛ سیاستی که هم حقوق شهروندان و کتابفروشان رسمی را در نظر بگیرد و هم برای وضعیت معیشتی این افراد راهکاری عملی ارائه کند؛ در غیر این صورت، طرح جمع‌آوری بساط‌ها نیز ممکن است به یکی دیگر از اقداماتی تبدیل شود که با حضور مأموران آغاز می‌شود و با خروج آن‌ها به پایان می‌رسد.
نظر شما