به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «روانشناسی دیجیتال در عصر جنگهای نسل پنجم» نوشتهی عبدالمطلب عبدالقادر حجاج (مرکز عربی پژوهشها و مطالعات سیاست، ۲۰۲۶، ۶۲۴ صفحه) اثری تازه در کتابخانهی عربی است؛ کتابخانهای که به مطالعاتی عمیق و تلفیقی دربارهی روانشناسی سیاسی و اجتماعی و تحولات دیجیتال معاصر نیاز دارد. این کتاب در مقطعی حساس از تاریخ منتشر شده است؛ دورهای که تحولات فناورانه با شتاب پیش میروند و نقش الگوریتمها و هوش مصنوعی در شکلدهی به آگاهی جمعی و رفتار سیاسی روزبهروز پررنگتر میشود.
نویسندهی کتاب، عبدالمطلب عبدالقادر حجاج، استاد دانشگاه است. او پژوهشها و کتابهای متعددی در حوزهی روانشناسی منتشر کرده که از جملهی آنها میتوان به روانشناسی سیاسی، روانشناسی میانفرهنگی، سلامت روان و روانشناسی تربیتی اشاره کرد. حجاج در سال ۲۰۰۶ دکترای روانشناسی خود را از دانشگاه عینشمس دریافت کرده است. او بهعنوان استاد مدعو در دانشگاه کویت، دانشکدهی آموزش پایه و دانشکدهی مطالعات فناوریِ سازمان عمومی آموزش کاربردی فعالیت کرده و همچنین از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۸ پژوهشگر ارشد روانشناسی در وزارت آموزش کویت بوده است.
چارچوب نظری و مفهومی: روانشناسی دیجیتال و مهندسی روانی آگاهی
حجاج در کتاب «روانشناسی دیجیتال در عصر جنگهای نسل پنجم» صریحاً اعلام میکند که هدفش ارائهی یک پژوهش دانشگاهی متعارف نیست، بلکه میخواهد شکافی واقعی در دانش موجود را پر کند. در حالی که نوشتهها دربارهی امنیت سایبری و اطلاعات گمراهکنندهی رسانهای هرکدام جداگانه رو به افزایشاند، آثار عربیِ یکپارچهای که ساختار روانشناختیِ نهفته در جنگهای دیجیتال معاصر را بررسی کنند، اندکاند. از این منظر، کتاب میتواند مرجعی برای تصمیمگیران، پژوهشگران، روزنامهنگاران و هر کسی باشد که میخواهد سازوکارهای تأثیرگذاری بر افکار عمومی در عصر الگوریتمها را بشناسد.
محور اصلی استدلال کتاب این است که جنگهای نسل پنجم دگرگونی مهمی در راهبردهای اعمال نفوذ ایجاد کردهاند؛ در این جنگها، کنترل دیگر از مسیر قدرت نظامی مستقیم اعمال نمیشود، بلکه ابزارهای پنهانِ تأثیرگذاری روانی، با میانجیگری الگوریتمها و هوش مصنوعی، نقش محوری دارند.
نویسنده در همین چارچوب، مفهوم «روانشناسی دیجیتال» را بهعنوان الگویی نظری برای مطالعهی رابطهی میان فناوری دیجیتال و رفتار انسانی در بستر منازعات سیاسی و اجتماعی مطرح میکند.
او همچنین مفهوم «مهندسی روانی آگاهی» را بهعنوان ابزاری تحلیلی برای درک چگونگی بازسازی ادراک جمعی به کمک فناوریهای دیجیتال پیشرفته به کار میگیرد. رویکرد کتاب بر تلفیق دانش روانشناسی سیاسی و اجتماعی، نظریههای امنیت سایبری، مطالعات رسانه و ارتباطات و علوم داده استوار است؛ ترکیبی میانرشتهای که در پرداختن به این موضوع در آثار عربی کمتر دیده میشود.
محورهای اصلی کتاب
کتاب در یازده فصل تنظیم شده است که میتوان آنها را در چهار محور کلی دستهبندی کرد.
محور نخست: بنیانگذاری نظریهی سایبری ـ روانشناختی؛ فصلهای ۱ تا ۳
کتاب با فصلی مقدماتی آغاز میشود که سیر تاریخی جنگ روانی و امتداد آن در فضای دیجیتال را بررسی میکند و الگویی تفسیری برای توضیح سازوکارهای مداخله در جنگهای دیجیتال ارائه میدهد.
سپس نویسنده به تحلیل روانشناسی شایعه و سازوکارهای انتشار آن در جوامع دیجیتال میپردازد. او الگوهای گوناگون انتشار شایعه در سطوح مختلف را معرفی میکند و دلایل اجتماعی و دیجیتال گسترش آن را توضیح میدهد.
فصل سوم به تهدیدهای ترکیبی و عملیات سایبری اختصاص دارد. در این فصل، حجاج نشان میدهد که چگونه تهدیدهای سایبری معاصر به ابزاری مستقیم برای جنگ روانی تبدیل میشوند و چگونه از فنون گمراهسازی شناختی و رسانهای برای هدف قرار دادن ثبات جوامع و تضعیف اعتماد به نهادها و فناوری استفاده میشود.
محور دوم: سازوکارهای تأثیرگذاری بر رفتار و سیاست؛ فصلهای ۴ تا ۶
در این بخش، کتاب به بررسی عمیقتر سازوکارهای تأثیرگذاری میپردازد.
فصل چهارم با عنوان «هدفگیری رفتار انتخابی» توضیح میدهد که جنگهای دیجیتال چگونه از فناوریهای کلانداده برای هدف قرار دادن رفتارهای انتخابی افراد بهره میگیرند و راهبردهای مهندسی اجتماعی و تفکر الگوریتمی چگونه در بازسازی ادراک اجتماعی به کار گرفته میشوند.
فصل پنجم به پویاییهای قطبیشدن و افراط میپردازد و بررسی میکند که الگوریتمهای پیشرفته چگونه برای تشدید شکافهای اجتماعی و تثبیت افراطگرایی در جوامع به کار گرفته میشوند.
در فصل ششم، نویسنده تحول تبلیغات سیاسی در عصر الگوریتمهای پیشبین را بررسی میکند. او توضیح میدهد که تبلیغات چگونه از الگوهای متمرکز به سمت شخصیسازی دیجیتال حرکت کرده و الگوریتمهای پیشبین چگونه در شکلدهی به افکار عمومی و تأثیرگذاری بر تصمیمهای سیاسی نقش دارند.
محور سوم: جنگهای فرهنگی و هوش مصنوعی؛ فصلهای ۷ تا ۹
بخش سوم کتاب به جنگهای فرهنگی و بازسازی هویت اختصاص دارد.
فصل هفتم بررسی میکند که ابزارهای دیجیتال چگونه برای بازسازی هویتهای جمعی به کار گرفته میشوند؛ از جمله از طریق بهرهبرداری از نمادهای فرهنگی و تاریخی با هدف گمراهسازی روانی. این فصل همچنین به پدیدهی جعل عمیق (دیپفیک) و سازوکارهای دستکاری حافظهی جمعی میپردازد.
در فصل نهم، نقش هوش مصنوعی در جنگ روانی معاصر بررسی میشود. حجاج توضیح میدهد که هوش مصنوعی چگونه به محرکی برای هدفگیری روانشناختی تبدیل شده و چگونه میتوان از آن برای شکلدهی به افکار عمومی و اثرگذاری بر تصمیمهای سیاسی استفاده کرد. او در کنار این مباحث، مسائل اخلاقی مرتبط با این کاربردها را نیز بررسی میکند.
محور چهارم: دفاع شناختی و کاربردهای عملی؛ فصلهای ۸، ۱۰ و ۱۱
این محور جنبهی کاربردی کتاب را در بر میگیرد.
در فصل هشتم، نویسنده راهبردهای ایجاد تابآوری روانی و تقویت توان دفاع شناختی را بررسی میکند. او مجموعهای از راهبردها برای ایجاد دفاع روانی در برابر تأثیرات دیجیتال ارائه میدهد؛ از جمله تقویت دفاعهای فردی و جمعی، آموزش تفکر انتقادی در عصر دیجیتال و افزایش تابآوری اجتماعی در برابر جنگ روانی.
فصل دهم به کاربردهای تحلیلی معاصر اختصاص دارد. نویسنده در این فصل نمونههایی واقعی را در زمینههای سیاسی و انتخاباتی بررسی میکند و به شایعات و کارتهای محرک در فضای عمومی، کاربرد دانش روانشناختی در سیاستگذاری عمومی و آموزش روانشناختی برای افراد تازهکار و متخصصان میپردازد.
کتاب با فصل یازدهم به پایان میرسد؛ فصلی که راهبردهای امنیت روانی و شناختی را مطرح میکند. حجاج بر نقش نهادهای آموزشی و رسانهای در تقویت توان شناختی تأکید دارد و پیشنهاد میکند مراکز تخصصی برای مقابله با تهدیدهای شناختی و تدوین راهبردهای مؤثر پیشگیری و مواجهه ایجاد شوند.
نتیجهگیریها و توصیههای اصلی
کتاب به مجموعهای از نتایج میرسد که مهمترین آنها عبارتاند از:
۱- دگرگونی بنیادین ماهیت منازعات
نویسنده معتقد است جنگها در حال گذار از میدانهای نظامی سنتی به عرصههای آگاهی و تأثیرگذاریاند. در این روند، الگوریتمها و هوش مصنوعی برای محدود کردن و جهتدهی به ادراک انسانی به کار گرفته میشوند. این دگرگونی، تدوین راهبردهایی جامع را ضروری میکند که ابعاد فنی، روانشناختی و فرهنگی را همزمان در نظر بگیرند.
۲- خطر الگوهای پویای پیچیده
حجاج هشدار میدهد که نظامهای پویای پیچیده میتوانند تهدیدی جدی برای موجودیت جوامع باشند. از نظر او، فناوریهای جعل عمیق ممکن است توانایی افراد برای تمایز میان حقیقت و جعل را تضعیف کنند و در نتیجه، ثبات ملی و امنیتی را به خطر بیندازند.
۳- ضرورت مداخلهی زودهنگام
کتاب بر اتخاذ راهبردهای پیشگیرانه پیش از وقوع آسیبها تأکید میکند و واکنش پس از وقوع بحران را کافی نمیداند. از دیدگاه نویسنده، تقویت آموزش انتقادی و آگاهی دیجیتال باید در اولویت قرار گیرد و جایگاهی اساسی در نظام آموزشی داشته باشد.
۴- اهمیت همکاری بینالمللی
به باور نویسنده، تهدیدهای دیجیتال فرامرزی به تدوین معیارهای اخلاقی و حقوقی برای تنظیم کاربرد فناوری در عرصهی سیاسی نیاز دارند. او همچنین بر توسعهی ابزارهای دفاعی مشترک میان کشورها برای محدود کردن بهرهبرداری مخرب از این فناوریها در جنگهای روانی تأکید میکند.
ارزیابی انتقادی
کتاب «روانشناسی دیجیتال در عصر جنگهای نسل پنجم» اثری قابلتوجه در کتابخانهی عربی معرفی شده است. از جمله نقاط قوت آن میتوان به رویکرد میانرشتهای و کمسابقهای اشاره کرد که روانشناسی سیاسی و اجتماعی را با علوم داده و امنیت سایبری پیوند میدهد. طرح مفاهیم نظری تازهای مانند «روانشناسی دیجیتال» و «مهندسی روانی آگاهی» و همچنین ترکیب تحلیل نظری با کاربردهای معاصر، از دیگر ویژگیهای کتاب است. اثر همچنین با بهرهگیری از الگوهای تفسیری و نمودارها، سازوکارهای پیچیدهی روانشناختی را توضیح میدهد.
با این حال، کتاب با چالشهایی نیز روبهروست؛ از جمله دشواری همگام ماندن با تحولات سریع فناوری، بهویژه در حوزهی هوش مصنوعی، و نیاز به بهروزرسانی مستمر الگوهای تحلیلی. افزون بر این، عمق دانشگاهی و تخصصی کتاب ممکن است مطالعهی آن را برای مخاطبان غیرمتخصص دشوار کند؛ هرچند موضوع آن برای این گروه از مخاطبان نیز اهمیت دارد.
جمعبندی
کتاب «روانشناسی دیجیتال در عصر جنگهای نسل پنجم» تصویری جامع از چالشهای روانشناختی و شناختی عصر دیجیتال ارائه میدهد و برای تصمیمگیران و پژوهشگران، چارچوبی برای مواجهه با این چالشها ترسیم میکند. این اثر میکوشد به درک دگرگونیهای عمیق میدانهای منازعهی معاصر کمک کند و راههایی برای ساخت جوامعی تابآورتر در برابر جنگهای نسل پنجم پیش روی مخاطب بگذارد.
نظر شما