سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سید احسان مصطفیزاده: قم را نمیتوان فقط با یک شهر، یک حرم یا یک نام در جغرافیای ایران تعریف کرد؛ قم، در گذر قرنها، با نام بانویی گره خورده که آمدنش به این سرزمین، تنها یک واقعه تاریخی نبود. هجرت حضرت معصومه(س) به ایران و اقامت کوتاه در قم، سرآغاز شکلگیری میراثی شد که در طول تاریخ، ادبیات، آیینها، باورها و فرهنگ عمومی ایرانیان بازتاب یافت. کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» نوشته محمدحسین شمسایی، سراغ همین روایت رفته است؛ روایتی که در آن، یک هجرت تاریخی از قاب یک واقعه فراتر میرود و به بررسی تأثیر حضور حضرت معصومه(س) و شکلگیری آستان ایشان بر فرهنگ و زندگی مردم ایران زمین میرسد. این کتاب تلاش کرده است نسبت میان حضرت معصومه(س)، آستان ایشان در قم و شکلگیری بخشی از فرهنگ ایرانی ـ اسلامی را از منظر تاریخی و فرهنگی بررسی کند.
از یک زیارتگاه تا یک میراث فرهنگی
اما سؤال اصلی کتاب، پرسشی درباره یک رابطه تاریخی است؛ ایرانیان با حضرت معصومه(س) و آرامگاه ایشان چگونه مواجه شدهاند و این ارتباط در طول زمان چه تأثیری بر فرهنگ عمومی آنان گذاشته است؟
نویسنده در این مسیر، تنها به شرح زندگی حضرت معصومه(س) بسنده نکرده و کوشیده است ردپای حضور ایشان را در رفتارها، آیینها، آداب و حتی ساختار شهری قم دنبال کند؛ از جایگاه دینی و معنوی این بانوی بزرگوار گرفته تا ساختار حرم، مکانها و ساختمانهای مرتبط با آن، بازتاب نام و شخصیت حضرت معصومه(س) در ادبیات فارسی و نقش حرم در گسترش شهر قم.
هشت فصل و کتابخانه اختصاصی
کتاب در هشت فصل با عناوین «زندگی حضرت معصومه(س) در یک نگاه»، «جایگاه دینی و شخصیت معنوی حضرت معصومه(س)»، «حضرت معصومه(س) و آیینهای معنوی ایرانیان»، «حضرت معصومه(س) و آداب ایرانی»، «ساختار حرم حضرت معصومه(س)»، «مکانها و ساختمانهای اداری»، «حضرت معصومه(س) در ادبیات فارسی» و «حرم حضرت معصومه(س) و گسترش شهر قم» شکل گرفته و در پایان نیز بخش ویژهای به کتابنامه اختصاص یافته است.
در واقع، آنچه این کتاب دنبال میکند، روایت چگونگی تبدیل یک حضور تاریخی به یک جریان فرهنگی است؛ جریانی که در آن، حرم حضرت معصومه(س) از یک مکان مقدس فراتر رفته و در حافظه و فرهنگ مردم ایران جایگاهی ویژه پیدا کرده است.
ردپای اهل بیت(ع) در تاریخ ایران
شمسایی در بخشی از کتاب، به تفاوت میان مهاجرتهای معمول به ایران و حضور برخی شخصیتهای خاندان پیامبر(ص) اشاره کرده است؛ حضورهایی که به باور نویسنده، آثار عمیقتری بر تاریخ و فرهنگ این سرزمین برجای گذاشتهاند. در بخشی از این کتاب آمده است: «کوچ کردن شخصیتها و قبایل عرب به ایران آثار متعددی برجای گذاشت که بیشتر آنها کوتاهمدت بود؛ اما مهاجرت چند تن از شخصیتهای اسلامی مانند امام علی بن موسی الرضا(ع) و حضرت معصومه(س) نهتنها تأثیرات ماندگاری بر تاریخ و تمدن ایرانی ـ اسلامی داشتند، بلکه مبنا و محور دگرگونیهای فرهنگی را نیز بنا نهادند.»
از این منظر، حضور حضرت معصومه(س) در قم در کتاب نه یک حادثه منفرد، بلکه نقطه آغاز شکلگیری مجموعهای از تحولات فرهنگی دیده شده است؛ تحولاتی که در گذر زمان، در رفتار و باور مردم و در سیمای شهر قم انعکاس یافتهاند.
روایت یک فیلسوف از پناه بردن به حرم
در میان روایتهای کتاب، ماجرای ملاصدرا نیز تصویری روشن از جایگاه معنوی حرم حضرت معصومه(س) در فرهنگ شیعی و ایرانی ارائه میدهد. نویسنده درباره ملاصدرا، فیلسوف نامدار ایرانی قرن یازدهم هجری، آورده است: «ملاصدرا در مدتی که در قم زندگی میکرد، هرگاه به مشکلی برمیخورد یا مطلبی برایش مبهم میشد، به حرم حضرت معصومه(س) میرفت و از او یاری میجست و همانجا مطلب برایش حل میشد.»
این روایت، حرم را در جایگاهی فراتر از یک بنای تاریخی و زیارتگاه قرار میدهد؛ مکانی که در تجربه معنوی ایرانیان، با پناه بردن، توسل، آرامش و طلب یاری پیوند خورده است.
تاثیر حضور یک بانوی قدسی در فرهنگ مردم
کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» در نهایت میخواهد نشان دهد که چگونه حضور یک بانو از خاندان پیامبر(ص) در قم، در طول قرنها با زندگی فرهنگی مردم این سرزمین درآمیخته است؛ از آیینهای معنوی و آداب ایرانی گرفته تا ادبیات، معماری، ساختار حرم و حتی گسترش شهر قم. در پشت جلد کتاب نیز این پرسشها به عنوان محور اصلی اثر مطرح شده است: مهاجرت حضرت معصومه(س) به ایران چه اندازه در شکلگیری فرهنگ کنونی شهر قم و فرهنگ عامه ایران نقش داشته است؟ مردم قم و دیگر ایرانیان با این بانوی بزرگوار و آرامگاه ایشان چه رفتاری داشتهاند و بر پایه این ارتباط، چه آداب و آیینهایی شکل گرفته است؟
این کتاب تلاش کرده است پاسخی به همین پرسشها بدهد و تصویری از میراث فرهنگی و معنوی حضور حضرت معصومه(س) در ایران ارائه کند؛ میراثی که در طول تاریخ، از یک زیارت و ارادت فردی فراتر رفته و به بخشی از حافظه جمعی و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی تبدیل شده است.
کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» نوشته محمدحسین شمسایی در ۱۲۸ صفحه، قطع رقعی کوتاه و شمارگان یکهزار نسخه، توسط انتشارات بهنشر منتشر شده است.
نظر شما