سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – الهام قاسمی: حضرت فاطمه معصومه (س)، بانوی کرامت و شفیعه قم، همواره در کانون توجه شیعیان و نماد ارادت به خاندان عصمت بودهاند. اما در کنار فضائل بیشمار و کرامات تاریخی، روایتها و نقلهایی نیز وجود دارند که بررسی عمیق و سندی آنها برای رسیدن به یک تصویر دقیق و معتبر از جایگاه ایشان ضروری است. در آستانه ایام سوگ و ارتحال جانگداز حضرت فاطمه معصومه (س)، کریمه اهلبیت (ع)، قصد داریم که تا با نگاهی عمیقتر به ابعاد علمی، سندی و تأثیرگذاری ایشان در تاریخ تشیع بپردازیم. پس در این گفتوگو با سعید طاووسیمسرور عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، تلاش خواهیم کرد تا با نگاهی دقیق و مستند، به ابعاد کمتر شنیده شده اما حیاتی از زندگی و جایگاه حضرت معصومه (س) بپردازیم و ببینیم این الگوهای ارزشمند چه درسهایی برای زنان امروز جامعه اسلامی، بهویژه در عرصههای معنوی و علمی دارند.
سعید طاووسیمسرور
چرا حضرت معصومه (س) را کریمه اهلبیت لقب دادند؟
لقب «کریمه اهلبیت» به خاطر بزرگواریای است که وقتی ایشان به قم آمدند، اهل قم از آن بزرگوار دیدند و همینطور به جهت برکاتی است که در دوره پس از وفات از قبر آن حضرت دیدند و حاجتهایی که از آن حضرت گرفتند. بدین جهت ایشان را کریمه اهلبیت نامیدند.
آیا حضرت معصومه (س) با اذن خداوند، قدرت شفابخشی ندارد؟
خداوند بهواسطه بندگان صالح خود مثل پیامبران و ائمه و اولیا شفا میدهد. و حضرت معصومه (س) هم یکی از بزرگانی هستند که میتوان بهواسطه آن حضرت به درگاه خداوند رو کرد و به اذن الهی از آن حضرت شفا گرفت.
آیا فضیلت حضرت معصومه (س) تنها به سبب روایت حدیث غدیر است؟
فضیلت حضرت معصومه (س) ابعاد گستردهای دارد و شاید خیلی هم برای ما روشن نباشد، چراکه متأسفانه اطلاعات اندکی از آن حضرت به ما رسیده است. اما این فضیلت صرفاً به جهت روایت حدیث غدیر نیست. و اساساً بنده این روایت را قبول ندارم و در اینکه ایشان راوی حدیث غدیر باشد و آن حدیثی که فاطمهها آن را نقل میکنند و حدیث فواطم است، اشکالات سندی وجود دارد و انتسابش به حضرت معصومه (س) ثابت نیست. از جمله اشکالات این است که امام رضا (ع) دختری به نام فاطمه نداشته است که ایشان بخواهند از عمهاش فاطمه معصومه (س) روایت بکند. لذا این حدیث قابل اثبات نیست.
درباره حدیث مشهور امام صادق (ع) در فضیلت زیارت ایشان، تحلیل تاریخی و سندی شما چیست؟ این حدیث چه جایگاهی در فرهنگ زیارتی شیعه دارد؟
این روایت امام صادق (ع) که خبر میدهد که «یکی از فرزندان من به نام فاطمه در قم دفن خواهد شد» سند معتبری ندارد و در کتاب «تاریخ قم» ذکر شده است که از برخی از اهل ری آن را روایت میکنند و حتی احتمال میرود که این حدیث بعدها ساخته شده باشد و در رقابتهای قمی – کوفی یعنی رقابتهایی که شیعیان قم با شیعیان کوفه داشتند و خواستند که فضیلت قم را بالا ببرند، آمده باشد. اما آنچه که درباره زیارت حضرت معصومه (س) به صورت معتبر داریم در کتاب «کاملالزیارات» از امام رضا (ع) روایت شده مبتنی به این سند معتبر که هرکس فاطمه معصومه (س) را زیارت کند (عارفاً بحقّه) یعنی آشنا و آگاه به جایگاه ایشان باشد ثواب بهشت بر او لحاظ میشود. روایت دیگری هم از امام جواد (ع) با همین مضمون وارد شده که مؤید همین روایت امام رضا (ع) است.
حضرت معصومه (س) چه نقشی در تثبیت و گسترش مذهب تشیع در ایران و بهویژه شهر قم ایفا کردند؟ آیا میتوان ایشان را یکی از بانیان اصلی ساختار مذهبی و علمی شهر قم دانست؟
مهاجرت خاندان اشعری به قم بعد از ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به این شهر بوده است و هویت شیعی این شهر شکل گرفته است. اما حضور حضرت معصومه (س) در ایران، بهطور خاص شهر قم و واقع شدن حرم ایشان در این شهر در تاریخ تشیع ایران بسیار مهم است. حرم این حضرت در قم هم در کنار حرم امام رضا (ع)، از مهمترین نمادهای شیعی ایران محسوب میشود و همواره هم مورد توجه بوده است، چه برای شیعیان و چه برای اهل سنت. و ما از پادشاهان اهل سنت، مثل دوره قرهقیونلوها، اسنادی داریم که به این حرم توجه داشتند و موقوفاتی برای آن قرار میدانند. وجود حرم حضرت معصومه (س) شاید در اینکه قم به صورت کانون شیعی استمرار پیدا کند و حوزه علمیه، چه در دورههای متقدم و چه در دوره معاصر که مرحوم شیخ عبدالکریم حایری قم را انتخاب کردند، برای مرکزیت حوزه بسیار مؤثر بوده است.
نقش خاندان اشعری (که در قم حامی شیعه بودند) در استقبال از حضرت معصومه (س) و فراهم آوردن شرایط سکونت ایشان در قم چه بود؟ این استقبال تا چه حد بر مشروعیت سیاسی و دینی این خاندان در قم تأثیر گذاشت؟
حضرت معصومه (س) ظاهراً مدت سکونت کوتاهی در شهر قم داشتند که به بیست روز نمیرسد و پس از آن فوت کردند. و در این مدت کوتاه مورد استقبال خاندان اشعری قرار گرفتند و بعد هم توسط همین خاندان دفن شدند و مزار ایشان به زیارتگاه تبدیل شد. این امر باعث تقویت جایگاه خاندان اشعری در بین شیعیان و تاریخ تشیع در آن مقطع شد.
در دنیای مدرن امروزی، زنان مسلمان و ایرانی چطور میتوانند از الگویی مانند حضرت زینب (س) بهره بگیرند؟
حضرت معصومه (س) در کنار حضرت فاطمه (س)، حضرت زینب (س) و دیگر زنان پاک، جزو یکی از نمادهای زن مسلمان است و از این جهت میتواند برای بانوان مسلمان، خصوصاً بانوان شیعه و ایرانی الهامبخش باشد، چراکه زنی است که به جایی رسیده است که اگرچه عصمت نداشته ولی به «معصومه» ملقب شده است و این میتواند نشاندهنده عصمت اکتسابی ایشان باشد و کسی است که از طرف امام معصوم (ع) برای زیارت با معرفت او مژده بهشت داده شده است و این در واقع میتواند برای زنان الهامبخش باشد که زن میتواند به چنین جایگاههایی برسد و از حیث رشد معنوی تفاوتی با مردان ندارد. اما از حیث الگو گرفتن، متأسفانه برای استناد چون ما اطلاعات چندانی از زندگی حضرت نداریم و برخی از مطالبی را هم که درباره ایشان نقل میشود، داستانی است و اعتباری ندارد، خیلی نمیتوانیم از این جهت ایشان را بهعنوان الگو درنظر بگیریم. اما در مورد زنان دیگر اسلام، مثل حضرت زهرا (س) و حضرت زینب (س) اطلاعات بیشتری داریم که میتوانیم به آن بزرگواران استناد کرد و وجود حضرت معصومه (س) نشاندهنده استمرار این خط است. الگوی زن مسلمان از حضرت خدیجه، حضرت امسلمه، حضرت فاطمه زهرا (س) و حضرت زینب (س) شروع میشود تا میرسیم به حضرت معصومه (س). این استمرار و این جریان نشان این است که این خط تا به امروز ادامه داشته است و ما در بین دختران علما، شاهد بزرگانی از حیث اخلاقی و تربیتی و علمی هستیم. برای مثال میتوانم به «شرفالاشراف» دختر سیدبنطاووس اشاره کنم که مزاری که در عراق خیلی معروف شده به شریفه بنت الحسن، ایشان دختر امام حسن (ع) نیست، بلکه دختر سیدبنطاووس است که در واقع از نوادگان امام حسن (ع) است و خیلی هم از این مزار حاجت میگیرند. یا «فاطمه عاملی جزینی» مشهور به «ستالمشایخ» که دختر شهید اول است و ایشان هم از زنان عالمه، فاضله و مؤمنه بزرگوار محسوب میشود.
نظر شما