سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، شهر زیر جنگ و آتش دغدغهاش چیست؟ یک عمر خاطره مکتوب و میراث چند نسل را وسط همهمه این تراژدی غبارگرفته باید در پستوی کدام ساختمان بیقواره بعد از جنگ در این شهر پنهان کرد تا رنگ آسیب نبیند؟ یادگاریهای کتابخانه الزایمر دارند، بعد از جنگ فراموش میکنند، چه اتفاقی برایشان رخ داده، اما خاطره جنگ برای انسانها آنقدر دردناک است که برای ماندگاری یک عمر زیستن و تحفه ثبتشده روی نسخههای خطی، باید نوشدارویی قبل از مرگ سهراب پیدا کرد.
حسینعلی جعفریان، مدیر واحد آسیبشناسی و مرمت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی با ایبنا، از داشتن یک شیوهنامه حفاظت اضطراری از کتب نسخ خطی و آرشیوی در شرایط جنگ و پساجنگ، انتقال آثار، اصول بستهبندی آن و انتقال این منابع به محل امن و انتخاب مکان مطمئن در زمان جنگ سخن گفت.
او که زیر موشکباران تهران، تمام دغدغهاش حفظ و نجات حافظه تاریخی یک نسل بود، بر ثبت لحظههایی که آوار بر سر نسخ خطی فرو ریخته اصرار دارد تا آیندگان بدانند دشمنان این خاک، چه بلایی بر سر حافظه تاریخی یک نسل آورند و ایرانیان چطور با درفش تخصص و میهندوستی؛ آنها را از گزند دشمنان تاریخ و تمدن یک ملت حفظ کردند.
با توجه به شرایط جنگی در کشور، باید چه لوازم، ضروریات و راهکارهایی برای حفاظت از نسخههای خطی، منابع نفیس و آثار کتابخانههای مهم کشور بهعنوان یک سرمایه فرهنگی وجود داشته باشد؟ درباره کاخ گلستان دقت کنید؛ پیشبینی کرده بودند جنگ رخ میدهد و اشیا گرانقیمت را پیش از جنگ به جای امن بردند، اتفاقا در جنگ چهلروزه ساختمان مجاور کاخ گلستان هدف قرار میگیرد و موج انفجار به برخی بناهای این مجموعه آسیب میرساند، این یعنی تهمید درست.
با توجه به شرایط جنگی، باید یکسری مراقبتهای خاصی انجام دهیم؛ در وهله اول اگر برایمان امکانپذیر است، نسخههای خطی، نفیس و اشیای ارزشمند را جابه جا کنیم. مثلا جایی مثل کتابخانه کاخ گلستان یا کتابخانه مجلس که در مجاورت مراکز مهم قرار گرفتند. اگر بتوانیم، باید کل نسخ خطی و اشیا و آثار را از آن منطقه خطر خارج و به نقطه امن ببریم.
حالا انتقال این آثار، شرایط حمل و نقل و انتخاب مکان جایگزین برای این آثار نیز بسیار مهم است. مثلا در شرایط جنگی پیشنهاد دادم نسخ خطی کتابخانه مجلس به کتابخانه ملی منتقل شود؛ که این پیشنهاد مورد موافقت قرار نگرفت؛ زیرا در کتابخانه مجلس معتقد بودند؛ممکن است برگرداندن منابع از کتابخانه ملی با مشکلات اداری مواجه شود اما به هر حال کتابخانههای مهم میتوانند داخل ساختمان خودشان با ایمنسازی خاص و انتقال منابع به مکان امن، درنظر گرفتن پوشش و حفاظ برای پنجرهها و خرید گاوصندوقهای قوی و ضد حریق برای نگهداری از نسخههای خطی، موارد پیش حفاظتی از نسخهخطی را اعمال کنند. خرید این گاوصندوقها در کتابخانه مجلس انجام شده است.
تعیین نسخههای نفیستر یکی از نکات مهم پیش حفاظتی است، باید پیش از جنگ نسخههای خطی را طبقهبندی کنیم، مثلا اگر ۱۰۰ هزار نسخه خطی داریم و همه را نمیتوانیم به جای امن ببریم، بینیم ۱۰ هزار نسخه خطی که از نظر علمی، هنری یا تاریخی نفیسترند؛ داخل گاوصندوقهای ضدحریق بگذاریم یا پکهایی وجود دارد که اگر منطقه را دود گرفت یا آتش سطحی رخ داد؛ این پکها که نسخههای خطی جداگانه در آن قرار میگیرند ؛تا حدودی از آثار محافظت میکنند.
کتابخانه مجلس درحال خریداری این پکهاست.دادن دسترسیهای مختلف به مخازن برای نجات سایر نسخ خطی در حالت انفجار نیز بسیار مفید است؛ بنابراین مهم است که مخازن، به سیستمهای کنترلکننده حرارت، دما و رطوبت، مانند گاز افام ۲۰۰ که حریق را یکجا خاموش میکند، مجهز باشند.
همچنین وجود دو نیروی ثابت در نقاط مختلف کتابخانه برای خبررسانی سریع و دور کردن منابع از سرقت در هنگام حادثه یا در زمان جنگ نیز نکته مهمی است تا اگر خدای نکرده یک نیرو آسیب دید نیروی دیگر دست به کار شود. در حال حاضر حدود ۷۰۰ نسخه نفیس کتابخانه مجلس اکنون طبقهبندی شده و در جای امن نگهداری میشود. مخزن کتابخانه مجلس از همه طرفها از نظر شیشهها و پنجرهها مورد حفاظت قرار گرفته است.
میدانیم، حوادث طبیعی مثل سیل و زلزله تا حدودی به شکل قطعی قابل پیشبینی نیست؛ هرچند از شواهد تا حدودی میتوان حدس زد، مثلا موضوع آبگرفتگی اسناد در کتابخانه ملی به دنبال بارشهای شدید تهران که مسئولان وقت را غافلگیر کرد و به اسنادی هم آسیب رساند اما جنگ تا حدودی از نشانهها قابل پیشبینی است. کتابخانهها و مجموعههای فرهنگی پیش از جنگ برای حفاظت از آثار نفیس و نسخههای خطی باید چه تدابیری داشته باشند؟
ایران سالهاست با جنگ لفظی و تهدید روبهرو است و حتی چندین بار به کشور تهاجم شده است، در حین و بعد از جنگ، سرقت و فروش آثار تاریخی امری بسیار رایج محسوب میشود؛ بنابراین وضعیت بعد از جنگ بسیار مهم است، زیرا مسائل مالی موجب فقر و زمینهساز سرقت، هرج و مرج برای آثار تاریخی و نسخ خطی میشود.
نمونه دقیق این موضوع افغانستان است که هنگام جنگ، بسیاری از نسخ خطی این کشور به دلیل مدیریت ضعیف بعد از جنگ از بین رفت. در این کشور بعد از جنگ کتابخانههایشان دچار فروپاشی شد. نسخههای نفیس و نقاشی وارد اروپا و مجموعههای شخصی میشدند و نسخههایی که فقط بار علمی داشتند وارد ایران شد. فرهنگ مشترک ایران و افغانستان، کتابها را وارد حوزه تمدنی ایرانی میکند آثار با اشتراک محلی وارد کشورهای اطراف افغانستان و نسخه ارزشمند هنری حتی تا آنسوی دنیا هم میرود.
در شبه قاره هند نیز با ورود انگلیسیها و رفتن ایرانیها بسیاری از نسخ خطی فارسی دچار موریانهزدگی و آسیب شد؛ بنابراین نگهداری، امنیت و حفاظت و مرمت نسخ خطی بعد از جنگ بسیار مهم است. اگر خدای نکرده این اتفاق بیفتد، نسخ خطی نیز از ایران خارج میشود؛ چراکه فشار اقتصادی بعد از جنگ موجب میشود مردم کمکم به سمت فروش آثار هنری و تاریخی بروند. به خاطر دارم، در زمان مبارزات انقلاب اسلامی مسئول موزه ملی ایران، لوح زرین هخامنشی را فروخت و با پول آن یک پیکان خرید.
قبل از جنگ، چه نکات ایمنی را باید بررسی کرد؟
قبل از جنگ باید از ایمنی مخازن و سازه از نظر علمی و حفاظتی اطمینان حاصل کرد؛ همچنین وجود آدمهای آموزشدیده و بسیار معتمد و امین در مواقع بحران و جنگ موجب حفظ آثار خطی و نفیس میشود. تمرین و انجام مانور برای جابهجایی مخازن و نسخههای خطی در کمتر از چند ساعت و پیش بینی مکان مناسب در صورت اضطرار یکی از مواردی است که باید حتما برای آن آمادگی داشت.حتی خوب است مراجعان مورد اطمینان و همسایگان امین که در مجاورت کتابخانه هستند از قبل شناسایی و عضو کتابخانه شوند تا در صورت آسیب به کتابخانه و هنگام وقوع جنگ به سرعت با خودرو یا وسایل دیگر به کتابخانه بیایند و منابع با کمک آنها به سرعت به جای امن منتقل شود. براساس یک شیوهنامه باید یک تیم مدیریت بحران تشکیل بدهیم و این تیم درباره انتقال آثار، اصول بستهبندی آن و انتقال این منابع به محل امن و انتخاب مکان مطمئن در زمان جنگ تصمیم بگیرند. این تیم باید بررسی کنند اگر امکان انتقال منابع را در زمان وقوع بحران نداشتیم یا مجاز نبودیم باید چگونه شرایط را مدیریت کنیم، ایمنی کارکنان نیز نکته مهمی است که باید به آن توجه کرد حتی باید افرادی امین را که قرار است در شرایط بحرانی منابع را حفاظت کنند، از پیش انتخاب کرد.
یکی از موارد پیش حفاظتی که در کتابخانه مجلس پیش از جنگ مورد توجه قرار گرفت،اسکن تمام نسخههای خطی بود.نسخه دیجیتال شده و اسکن این منابع اکنون در سه نقطه از کشور نگهداری میشود، علت نگهداری اسکنها و نسخه دیجیتال این منابع در نقاط مختلف کشور و شهرهای مختلف این است که اگر در یک نقطه اسکنها آسیب دید، در نقطه دیگر سالم بماند. یا در زمان جنگ و موشک باران زمانی که وضعیت کشور قرمز بود؛ من و چند نفر ازدوستانم به موزه مجلس رفتیم و آثار موزه ای مجلس مانند تابلوهای کمال الملک و منابع دیگر را جابه جا و به مکان امن بردیم.کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی حتی برای انتقال منابع و نسخه های خطی فیزیکی به شهری غیر از تهران هم پیشنهاد داشته است. البته بحث امنیت انتقال و آسیب دیدگی ناشی از حمل و نقل با هواپیما قطار یا ماشین و بحث بازگشت و ارجاع دوباره این نسخهها به کتابخانه محل بررسی و تفکر دارد. شما نگاه کنید مثال تاریخی دراین باره؛ موزه نگارستان است، موزه ای که بعد از انتقال منابع آن به سازمان میراث فرهنگی قبل از انقلاب اسلامی عملا از هم پاشید و منابع آن عملا دیگر بازنگشت.
در زمان جنگها کتابخانههای شخصی و کتابهای زیادی از بین میروند؛ مثلا براساس گزارشها، ۱۰ میلیون نسخه کتاب در اکراین بر اثر جنگ با روسیه از بین رفته یا حمله روسیه به بازار تاریخی کتاب در کییف موجب شد، ۱۲۰ ناشر کتابهایشان در آتش بسوزد. چه نمونههای مهمی از تخریب کتابخانههای شخصی آدمهای مهم یا کتابهای خاص که در طول جنگها از بین رفتهاند، وجود دارد؟ البته نمونه آن در کشور خودمان در جنگ ۱۲ روزه و چهل روزه کم نیستند؛ مثلا ۵۵ کتابخانه عمومی و دو کتابخانه مهم کاخ گلستان و وزارت خارجه در جریان این جنگ دچار آسیب شدند. آیا راهکاری برای حفظ اینها وجود دارد؟ ایران بهعنوان یک کشور با تمدن ۳هزارو ۵۰۰ ساله آیا قانون یا استانداردی برای حفظ میراث مکتوب و تاریخی خود دارد؟
آسیب به کتابها و کتابخانهها عمدی و غیرعمدی است. وقتی جنگ شهری میشود بیشتر آتشسوزی و کتابسوزی انجام میشود اما وقتی راکت و موشک به کتابخانه میخورد امکان سرقت کتابها بعد از آسیب دیدن ساختمان کتابخانه وجود دارد و به همان نسبت امکان سرقت قاچاق، دزدی و غارت آثار تاریخی بیشتر است مانند لوح زرین هخامنشی در زمان انقلاب اسلامی ازسوی مسئول موزه ملی ایران فروخته میشود و با پول آن پیکان خریداری میشود. کتابها و کتابخانهها در جنگ به دو شکل عمدی و غیر عمدی آسیب میبینند، مثلا در حالت اول یک نفر وارد شهر میشود و کتابخانه و کتاب آتش میزند که این عمدی است و شکل دوم این است که کتابخانه موشک و راکت میخورد که شکلی غیر عمدی است.
در زمانهای قدیم مثل حمله اعراب در زمان ساسانیها که آتش زدن عمدی کتاب و کتابخانه امری عادی بود اما در حال حاضر سرقت و فروش و قاچاق کتاب امری رایجتر است؛ مثلا در عراق وقتی آمریکا آمد بحث سرقت و فروش و قاچاق کتاب خیلی اتفاق افتاد و کسی کتابخانه و کتاب آتش نزد اما در جنگ ایران کتابخانهها با اثبات موشک، راکت و موج انفجار روبهرو هستند.
وقتی جنگ ایدئولوژیک میشود مثل جنگ داعش در عراق و سوریه آنها کتابها را میسوزاندند؛ مثل کتابخانه دانشگاه موصل عراق که داعش آنجا را آتش زد، زیرا موضوع اعتقادی شعیه و سنی برایشان مهم بود اما آمریکاییها کاری به تعصبات مذهبی ندارند و فقط کتابها را غارت میکنند و میفروشند. به خاطر دارم در زمان صدام؛ یکسری از نسخهها را مرمت و از ترس صدام پنهان کردیم؛ این نسخهها در یک زیر زمینی دچار آبگرفتگی شد.
این نسخهها اکنون در نجف هستند و همین حالا مرمتکاران عتبه حضرت امیرالمومنین (ع) درحال مرمت بخشی از این نسخهها هستیم.بعد از جنگ عراق، مکانهای دانشگاهی این کشور مانند کوفه و عتبه علوی، عباسیه و حسینی یعنی حرمهای امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع) و حضرت علی (ع) سه کتابخانه ایجاد کردند و واحد مرمت را بسیار فعال کردند و برای خرید نسخههای خطی، تجهیز و مرمت و فهرست نویسی این منابع سرمایهگذاری زیادی کردند؛این کتابخانهها بعد از جنگ برای جمعآوری، حفاظت و مرمت نسخههای خطی اسلامی و شیعی تلاش زیادی میکنند. به دلیل همکاری شخصی با کتابخانههای عتبات در جریانم که در چند سال اخیر عراق و بخش کتابخانههای عتبات مشغول خریداری نسخههای خطی از ایران است. مثلا از خراسان رضوی نسخه خطی خریداری میکنند و به کتابخانه عتبات، حرم حضرت ابوالفضل(ع) ) میبرند. عراق از کشورهایی بود که بعد از جنگ وضعیت نسخ خطیاش سر و سامان پیدا کرد؛ زیرا بعد از جنگ وضعیت نسخ خطی یا بسیار بد یا بسیار خوب میشود و عراق خوشبختانه در حالت دوم قرار گرفته است.
نمونههای تاریخی از کتابخانههایی که در آتش جنگ سوختند
در عراق در زمانهای گذشته کتابخانه شیخ طوسی در بغداد را آتش زدند. کتابخانه ملی «بوسنی و هرزگوین» واقع در «سارایوو» در سال ۱۹۹۵ مورد حمله سربازان ارتش جمهوری صرب بوسنی قرار گرفت و بسیاری از اسناد و کتابهای این کتابخانه نابود شد. کتابخانه دانشگاه موصل در عراق نیز در اثر حمله داعش با خسارتهای شدیدی مواجه شد. در دسامبر ۲۰۱۴، همزمان با ورود نیروهای عراقی به موصل، سربازان داعش این کتابخانه را به آتش کشیدند.آلمان ها در جریان جنگ دوم جهانی کتابخانه دانشگاه لوون بلژیک را آتش زدند؛ دانشگاهی که پردیس زیادی داشت. کتابخانه دانشگاه اسکندریه حدود دوهزار سال پیش و در جریان آتشسوزی مهیبی دچار صدمههای شدید و در اثر حملات رومیان نابود شد.در دوره مغول ها نیزوقتی به ایران حمله شد کتابخانه بیتالحکمه یا دارالحکمه در بغداد را آتش زدند در تاریخ های دورتر نیز در حمله اعراب کتابخانه دانشگاه جندی شاپورو کتابخانه دانشگاه تیسفون در زمان حمله اعراب در دوران ساسانی را آتش زدند. کتابخانه دانشگاه الاقصی در نواره غزه نیز از سوی اسرائیل آتش زده شد.
بعد از جنگ نیز اتفاقات بسیار مهمی باید رخ بدهد تا نسخ خطی حفظ شوند؛ مثلا برای نجات نسخههای خطی آسیب دیده، باید سطح آسیب دیدگی و میزان مرمت را سنجید و برای نگهداری از آن برنامهریزی کرد. چه تمهیداتی بعد از جنگ برای حفاظت از میراث مکتوب و آرشیوها باید مدنظر قرار داد؟
در دوران پسا جنگ باید به فکر جلوگیری از آسیب های ثانویه بود. زیرا ممکن است شی، سند یا کتاب نفیسی در حین جنگ آسیبهایی دیده باشد.باید شرایطی فراهم شود تا در مکان جدید، از نظر نور رطوبت و دما، آثار در شرایط کنترلشدهای قرار بگیرند، زیرا ممکن است در مکان قبلی، دما رطوبت و نور و حرارت غیر استاندارد به آثار رسیده باشد، بنابراین باید این موارد در مکان جدید کنترل شود.
نمونه کشت قارچی از چند نمونه از آثار آسیب دیده نیز بسیار مهم است؛ مثلا اگر به آثار رطوبت رسیده باشد باید بررسی شود این منبع تا چه میزان گرد و غبار دارد و میزان دمای رسیده به آثار چقدر است و تا چه حد دما بالا رفته است؟ مثلا در یک مقطع سیستم های سرمایشی کتابخانه یک مدت به دلیل قطعی برق کار نمی کرد ؛باید بررسی شود بیشترین میزان دمایی که در این مدت به آثار مخرن رسیده است چقدر است؟ مثلا مدت ۳۰ روز ممکن است دمای مخزن کتابخانه ۴۰ تا ۵۰ درجه بالا رفته باشد و رطوبت به ۲۰ درجه رسیده باید دید این وضعیت مثلا چه آسیب هایی به چه نوع کتاب هایی زده است.
ممکن است این وضعیت به برخی کتابها آسیب زده باشد اما به انواع دیگر از آثار آسیب نرسیده باشد. به عنوان مثال؛ جلدها و محفظه بیرونی کتاب همیشه آسیب پذیرترند، همینطور جلدها و لبههای کاغذی کتاب مثلا کتابهایی که جلد و لبه چرم یا پارچه هایی دارند ممکن است بیشتر آسیب ببینند. کنترل امنیت وراهکار های ورود و خروج به مرکز نیز باید بعد از جنگ مورد بازبینی قراربگیرد.
قدم اول بعد ازجنگ برای محافظت از کتب اسناد و منابع ارشیوی ،اطمینان ازایمنی ساختمان از نظر امنیت، سرقت و دسترسی و ریختگی ساختمان و اطمینان از اینکه شیشه ها دچار ریزش و شکستگی نشوند. دومین نکته این است که وضعیت موجود بعد از جنگ حتما مستند نگاری شود؛ یعنی ازوضعیت موجود عکاسی و فیلم برداری شود تا بدانیم قبل از جنگ چه وضعیتی داشتیم و بعد ازجنگ چه وضعیتی داریم. این مستندنگاری و نوشتن راهکارها و ثبت وضعیت آثار بعد ازجنگ میراث مکتوب و کمک بزرگی برای آیندگان است تا از تجربیات ما آیندگان استفاده کنند و اشتباهات ما را تکرار نکنند.پایدار کردن شرایط محیطی که شامل نور، دما و رطوبت است اولویتبندی آثار برای فعالیتهای حفاظتی و مرمتی این نوع دسته بندی ازنظر نوع آسیب و هم از لحاظ ارزش نسخهها می تواند مورد بررسی قرار بگیرد.
تفکیک نسخهها بر اساس نوع آسیب و این نکته که حفاظت بر مرمت ارجح است؛ همیشه یک اولویت است. باید قبل از مرمت به حفاظت پیشگیرانه فکر کرد. باید فکر کنیم یا پیشبینی کنیم یک نسخه از این به بعد چه آسیبهایی نباید ببیند. به عنوان مثال؛ باید نسخههای خشک، مرطوب ،مرطوب گل آلود و غبار گرفته یا نسخههایی که دود گرفتگی، حرارتدیدگی، نسخههای نیمه سوخته و کامل سوخته را جداسازی کنیم .جالب است بدانید میتوانیم متن نسخه کامل و اصلی سوخته را نیز استخراج و بازیابی کنیم؛ به شرطی اینکه نسخه منهدم نشده باشد. قدم ششم؛خشک کردن سریع منابع آسیب دیده یا انجماد منابع است؛ در این صورت نسخهها کپک نمیزنند و به هم نمیچسبند.
داشتن یک شیوهنامه حفاظت اضطراری از کتب نسخ خطی و آرشیوی در شرایط جنگ و پساجنگ بسیار ضروری است؛ در این شرایط باید یک تیم مدیریت بحران تشکیل بدهیم و این تیم درباره انتقال آثار،اصول بستهبندی آن و انتقال این منابع به محل امن و انتخاب مکان مطمئن در زمان جنگ تصمیم بگیرند. اگر شرایط انتقال را نداشتیم چه کار باید کرد، رعایت ایمنی کارکنان کتابخانه بسیار مهم است مثلا در شرایط بمباران به موزه مجلس بروید و آثار موزه ای را جابه جا کنید حتما باید این پروتکل حفاظت اضطراری از اسناد آرشیو کتب و منابع آرشیوی نداریم.
نظر شما