سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: نمایشنامه «دیانای» اثر دنیس کلی، نمایشنامهنویس شناختهشده انگلیسی، یکی از آثار مطرح تئاتر معاصر است که با نگاهی روانشناختی، به موضوعاتی همچون فشار همسالان، قلدری، مسئولیتپذیری، ترس از طرد شدن و پیامدهای تصمیمهای جمعی میپردازد. این نمایشنامه که از سال ۲۰۱۰ به یکی از متون اصلی برنامه درسی GCSE در انگلستان تبدیل شده، اکنون با ترجمه مهرانگیز قهرمانی در اختیار مخاطبان فارسیزبان قرار گرفته است. به همین مناسبت، با این مترجم درباره دلایل انتخاب این اثر، چالشهای ترجمه، ویژگیهای نمایشی «دیانای» و ظرفیتهای آن برای مخاطبان ایرانی گفتوگو کردهایم. متن کامل این گفتوگو را با هم میخوانیم.
چه ویژگیهایی در نمایشنامه «دیانای» باعث شد تصمیم بگیرید آن را برای مخاطب فارسیزبان ترجمه کنید؟ چه چیزی در این اثر بیش از همه توجه شما را جلب کرد؟
من علاقه زیادی به کار در حوزه کودک و نوجوان داشتم. خوشبختانه بهواسطه کارم توانستم تجربه بیشتری در این حوزه کسب کنم. وقتی آقای صالحیثابت درباره برنامهها و پروژههایشان صحبت کردند، با کمال میل پذیرفتم که در بخش ترجمه با ایشان همکاری کنم.
راستش، چیزی که از همان بار اول توجهم را جلب کرد، این بود که «دیانای» فقط درباره چند نوجوان یا یک اتفاق تلخ نیست؛ بلکه درباره رفتار انسان است، زمانی که زیر فشار قرار میگیرد. دنیس کلی خیلی هوشمندانه نشان میدهد که آدمها گاهی فقط برای اینکه از یک گروه طرد نشوند، دست به کارهایی میزنند که شاید هیچوقت تصورش را هم نمیکردند. این نگاه برایم خیلی جذاب بود. احساس کردم این نمایشنامه حرفهایی دارد که برای همه کاملاً قابل لمس است و ارزش خواندن دارد.
گفتوگوهای این نمایشنامه بسیار کوتاه، شکسته و پرتنش هستند. در ترجمه چنین زبانی با چه چالشهایی روبهرو بودید و چگونه تلاش کردید ریتم و فضای اثر حفظ شود؟
یکی از سختترین بخشهای ترجمه همین بود. دیالوگهای دنیس کلی خیلی کوتاه هستند و گاهی شخصیتها حرف یکدیگر را قطع میکنند یا جملهشان را نیمهکاره رها میکنند. اگر اینها را در ترجمه بیش از حد روان یا ادبی میکردم، حس اضطراب و تنش متن از بین میرفت. برای همین سعی کردم تا جای ممکن ریتم اصلی حفظ شود؛ یعنی همان مکثها، سکوتها و ضرباهنگی که نویسنده با دقت ساخته است، در ترجمه هم احساس شود.
در «دیانای» خودِ گروه، بیش از یک شخصیت منفرد، نقش محوری دارد. به نظر شما این ویژگی چه تفاوتی با نمایشنامههای شخصیتمحور ایجاد میکند و چه تأثیری بر اجرای صحنهای دارد؟
به نظرم یکی از جذابترین ویژگیهای «دیانای» همین است. اینجا قهرمان اصلی یک نفر نیست؛ بلکه خودِ گروه است. تصمیمها، ترسها و حتی اشتباهها میان همه شخصیتها تقسیم شدهاند. همین باعث میشود مخاطب مدام از خودش بپرسد که واقعاً چه کسی مسئول است. از نظر اجرایی هم این ویژگی خیلی جذاب است، چون کارگردان میتواند روی روابط بین شخصیتها، حرکتهای گروهی و فضای جمعی بیشتر کار کند و این موضوع اجرا را زندهتر و تأثیرگذارتر میکند.
این نمایشنامه به موضوعاتی مانند فشار همسالان، قلدری، ترس از طرد شدن و مسئولیتپذیری میپردازد. فکر میکنید این مسائل تا چه اندازه برای نوجوانان و جوانان ایرانی نیز قابل لمس است؟
فکر میکنم این موضوعات مرز جغرافیایی نمیشناسند. شاید شکل بروز آنها در هر جامعه متفاوت باشد، اما ترس از پذیرفته نشدن، فشار دوستان، قضاوت دیگران یا فرار از مسئولیت، تجربههایی هستند که خیلی از نوجوانان با آن روبهرو میشوند. به همین دلیل تصور میکنم نوجوانان و جوانان ایرانی نیز بهراحتی بتوانند با فضای این نمایشنامه ارتباط برقرار کنند.
«دیانای» از سال ۲۰۱۰ به یکی از متون اصلی برنامه درسی GCSE تبدیل شده است. به نظر شما چه ویژگیهایی باعث شده این نمایشنامه تا این اندازه در فضای آموزشی مورد توجه قرار بگیرد؟
به نظرم دلیلش این است که این نمایشنامه فقط یک متن نمایشی نیست؛ بلکه متنی قابل بحث است. دانشآموزان بعد از خواندن آن درباره اخلاق، مسئولیت، قدرت، خشونت، سکوت و انتخابهای انسان گفتوگو میکنند. از طرف دیگر، از نظر ساختار نمایشی هم متن بسیار دقیقی است و برای تحلیل و اجرا امکانات زیادی در اختیار معلمها و دانشجویان قرار میدهد. همین ترکیب باعث شده است در فضای آموزشی جایگاه ویژهای پیدا کند.
در نسخه فارسی، راهنمای خواندن و تحلیل فنی نمایشنامه نیز منتشر شده است. این بخش چه کمکی به دانشجویان، هنرجویان تئاتر و علاقهمندان نمایشنامهخوانی میکند؟
درباره این بخش، آقای صالحیثابت بهتر میتوانند توضیح دهند، چون این تصمیم بر اساس نظر ایشان و شناختی که از کودکان و نوجوانان دارند، گرفته شده است. با این حال، فکر میکنم این کار باعث میشود کتاب فقط یک ترجمه نباشد. به همین دلیل بخش تحلیل نیز به آن اضافه شده است تا خواننده بتواند راحتتر وارد دنیای نمایشنامه شود. در این بخش درباره ساختار، شخصیتها، نمادها، شیوه روایت و حتی نکات اجرایی صحبت شده است. امیدوارم این قسمت بتواند برای دانشجویان، هنرجویان تئاتر و کسانی که میخواهند نمایشنامه را عمیقتر بخوانند یا روی صحنه ببرند، مفید باشد.
به نظر شما اگر «دیانای» امروز در ایران روی صحنه برود، کدام جنبههای آن بیش از سایر بخشها میتواند با مخاطب ایرانی ارتباط برقرار کند؟
فکر میکنم از جنبههای متفاوتی میتوان با این نمایشنامه ارتباط برقرار کرد و تا حدودی نیز بستگی به شرایطی دارد که مخاطب کتاب را میخواند؛ بنابراین این موضوع میتواند برای افراد مختلف متفاوت باشد.
اگر بخواهم یکی از این جنبهها را مثال بزنم، میتوانم به مسئله فشار جمع و مسئولیت فردی اشاره کنم. اینکه گاهی انسان برای پذیرفته شدن در یک گروه سکوت میکند یا برخلاف باور خودش عمل میکند، موضوعی است که بسیاری از مخاطبان میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. از طرف دیگر، نمایشنامه مدام این سؤال را مطرح میکند که مرز میان سکوت، ترس و همدستی کجاست؛ سؤالی که همواره برای هر جامعهای قابل تأمل است.
اگر بخواهید این نمایشنامه را در یک جمله به کسی معرفی کنید که هنوز آن را نخوانده است، چه توصیفی از «دیانای» ارائه میدهید و چرا مطالعه آن را پیشنهاد میکنید؟
اگر بخواهم در یک جمله بگویم، میگویم «دیانای» نمایشنامهای است درباره لحظهای که انسان میان وجدان، ترس و فشار جمعی مجبور به انتخاب میشود. فکر میکنم خواندن این اثر فقط لذت بردن از یک نمایشنامه نیست، بلکه فرصتی است تا هر کدام از ما از خودمان بپرسیم اگر جای شخصیتهای این داستان بودیم، واقعاً چه تصمیمی میگرفتیم.
نظر شما