به گزارش سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، به نقل از روابط عمومی خانه هنرمندان ایران؛ نشست تخصصی «بزرگان فرهنگ ایران در ادبیات کودک و نوجوان» با حضور نویسندگان، پژوهشگران، تصویرگران و فعالان فرهنگی برگزار شد؛ نشستی که در آن، شرکتکنندگان از زوایای مختلف به چگونگی معرفی چهرههای برجسته فرهنگ ایران به کودکان و نوجوانان پرداختند. محور اصلی سخنان حاضران، فاصله گرفتن از نگاه سفارشی در ادبیات کودک، ضرورت بازآفرینی شخصیتهای فرهنگی با زبان امروز، نقش نهادهای فرهنگی در حفظ هویت ملی و توجه به نیازهای واقعی مخاطب کودک بود.
ادبیات کودک با دستور و اجبار شکل نمیگیرد
یکی از مهمترین محورهای این نشست را سیدعلی کاشفی خوانساری مطرح کرد؛ او با صراحت تأکید کرد که ادبیات کودک نباید به ابزاری برای انتقال نگاههای دستوری تبدیل شود.
به گفته او، صرف بزرگ بودن یک شخصیت تاریخی، فرهنگی یا مذهبی، دلیل کافی برای معرفی آن به کودکان نیست. آنچه اهمیت دارد، ارتباط کودک با اثر، جذابیت روایت و تناسب آن با جهان ذهنی مخاطب است.
کاشفی خوانساری گفت اگر کودکان احساس کنند اثری صرفاً برای انجام یک مأموریت فرهنگی یا ایدئولوژیک تولید شده، آن را پس خواهند زد؛ اما اگر شخصیتی در قالب داستانی جذاب و متناسب با نیازهای کودک معرفی شود، امکان ارتباط و ماندگاری آن بسیار بیشتر خواهد بود.
او همچنین با مرور پیشینه تاریخی این جریان نشان داد که تلاش برای معرفی شخصیتهای فرهنگی به کودکان، سابقهای بیش از یک قرن دارد؛ از آثار میرزا عبدالرحیم طالبوف گرفته تا گزیدههای شاهنامه و گلستان که برای مخاطبان کودک بازنویسی شدهاند.
یک قرن تلاش برای ساختن ادبیات کودک امروز
پروین پناهی در سخنان خود، تصویری تاریخی از شکلگیری ادبیات کودک و نوجوان در ایران ارائه کرد.
او یادآور شد که هرچند ریشههای ادبیات کودک را باید در قصههای شفاهی، لالاییها و روایتهای خانوادگی جستوجو کرد، اما ادبیات کودک به معنای امروزی آن، حاصل بیش از یک قرن تلاش نویسندگان، آموزگاران و فعالان فرهنگی است.
پناهی با اشاره به دوره مشروطه، چاپ نخستین نشریات کودک و فعالیت چهرههایی چون جبار باغچهبان، عباس یمینیشریف و فضلالله صبحی را نقطه آغاز شکلگیری ادبیات کودک مدرن دانست.
او در ادامه، دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ را دوران طلایی این حوزه توصیف کرد؛ دورانی که نگاه آموزشی صرف جای خود را به توجه به تخیل، خلاقیت و دنیای مستقل کودک داد و نهادهایی مانند شورای کتاب کودک، مسیر تازهای را پیش روی نویسندگان گشودند.
این پژوهشگر تأکید کرد آنچه امروز در حوزه ادبیات کودک وجود دارد، نتیجه کوشش نسلهای متعددی است که بسیاری از آنها کمتر شناخته شدهاند، اما سهم بزرگی در شکلگیری این جریان داشتهاند.
بحران فراموشی بزرگان فرهنگ
آرش تنهایی، نویسنده، ناشر و طراح گرافیک، یکی از دغدغههای اصلی خود را فاصله گرفتن نسل جدید از چهرههای مهم فرهنگ ایران دانست.
او گفت معرفی مشاهیر فرهنگی نباید تنها در قالب انتشار کتاب خلاصه شود، بلکه باید به یک پروژه ملی برای «برندینگ فرهنگی» تبدیل شود؛ پروژهای که بتواند این شخصیتها را در حافظه نسل جدید زنده نگه دارد.
تنهایی با بیان تجربهای از گفتوگو با یک نوجوان دوازدهساله، توضیح داد که بسیاری از کودکان امروز حتی نام بسیاری از بزرگان فرهنگ و هنر ایران را نمیشناسند؛ در حالی که شخصیتهای خارجی برای آنها کاملاً آشنا هستند.
او نمونههایی مانند غلامرضا تختی، علی دایی، محمدرضا شجریان و لیلیت تریان را مثال زد و گفت بسیاری از این نامها، آنگونه که شایسته است، برای نسل جدید روایت نشدهاند.
به اعتقاد او، نبود روایتهای جذاب، کمبود آثار تصویری و ضعف نهادهای فرهنگی باعث شده است کودکان بیشتر با قهرمانان وارداتی ارتباط برقرار کنند.
تنهایی در پایان، این وضعیت را نتیجه نوعی «استعمار فرهنگی» دانست و با اشاره به بیت مشهور، گفت: «آنچه خود داریم ز بیگانه تمنا میکنیم.»
میراث فرهنگی باید با زبان امروز روایت شود
جمشید حقیقتشناس نیز از زاویه هنرهای تجسمی و سینما به موضوع نشست پرداخت.
او معتقد است داشتن میراث فرهنگی ارزشمند، بهتنهایی کافی نیست؛ مهم آن است که این میراث با استانداردهای امروز برای کودک بازآفرینی شود.
به گفته حقیقتشناس، زبان روایت، تصویر، طراحی و شیوه ارائه شخصیتها باید با نیازهای مخاطب امروز هماهنگ باشد؛ زیرا کودکان امروز در جهانی زندگی میکنند که کیفیت بصری و روایت حرفهای، بخش مهمی از تجربه فرهنگی آنها را شکل میدهد.
او با اشاره به تجربههای تاریخی ایران در دوره ترجمه و تعامل با فرهنگهای دیگر، تأکید کرد که فرهنگ ایرانی همواره توانسته دستاوردهای جهانی را جذب و بازآفرینی کند و امروز نیز باید همین مسیر در معرفی بزرگان فرهنگ طی شود.
این هنرمند همچنین نقش فناوری را در کاهش فاصله میان نسل جدید و میراث فرهنگی بسیار مهم دانست و گفت ابزارهای نوین میتوانند امکان روایت دوباره تاریخ و فرهنگ ایران را فراهم کنند.
نقش نهادهای فرهنگی در معرفی بزرگان
در بخش دیگری از نشست، مریم اسلامی، معاون ادبی آفرینشهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به فعالیتهای کانون برای معرفی چهرههای فرهنگی اشاره کرد.
او از انتشار مجموعه «نامداران» به عنوان یکی از مهمترین پروژههای این نهاد یاد کرد و گفت تاکنون بیش از ده جلد از این مجموعه منتشر شده است.
اسلامی همچنین به پروژه معرفی یکی از شاعران معاصر خراسان با همکاری خانواده او اشاره کرد و بخشی از مشکلات تولید کتابهای کودک در حوزه معرفی شخصیتهای فرهنگی را تشریح کرد.
در ادامه، مریم شاهمرادی، مهتاب شریفی، سیدعلیمحمد رفیعی و دیگر حاضران نیز درباره مشکلات این حوزه سخن گفتند.
از جمله موضوعاتی که مطرح شد، کمبود آثار مناسب برای کودکان نابینا، ضرورت شناخت دقیق زبان کودک، همکاری میان نویسندگان، تصویرگران، ناشران و پژوهشگران و همچنین لزوم استفاده از تجربه پیشکسوتان بود.
معرفی بزرگان فرهنگ؛ ضرورتی برای حفظ هویت ملی
علیرضا تابش نیز در این نشست بر اهمیت راهبردی معرفی چهرههای فرهنگی ایران به نسل جدید تأکید کرد.
او با اشاره به تجربه موفق دوره گذشته «آینهدار دوران» درباره استاد باستانی پاریزی، گفت این رویداد میتواند به الگویی برای تولید آثار هنری درباره بزرگان فرهنگ ایران تبدیل شود.
تابش پیشنهاد داد انجمنهای تخصصی، رسانهها و نهادهای فرهنگی برای اطلاعرسانی گستردهتر همکاری کنند تا هنرمندان بیشتری در این حرکت فرهنگی مشارکت داشته باشند.
او همچنین از سیدعلی کاشفی خوانساری به عنوان یکی از چهرههای مؤثر و نجیب ادبیات کودک ایران یاد کرد و انتشار مجله «شهرزاد» را یکی از میراثهای ارزشمند این حوزه دانست.
تابش در پایان ابراز امیدواری کرد که رسانههای رسمی، نظام آموزشی و تولیدکنندگان کتابهای درسی نیز سهم بیشتری در معرفی بزرگان فرهنگ ایران به کودکان و نوجوانان ایفا کنند.
«آینهدار دوران»؛ تلاشی برای پیوند نسل امروز با میراث فرهنگی
در ابتدای این نشست نیز عباس دعایی، دبیر رویداد «آینهدار دوران»، با معرفی برنامههای «آیین مهرماه» گفت این رویداد با هدف معرفی بزرگان خراسان از مسیر هنر شکل گرفته است.
او از برگزاری فراخوان تصویرگری اشعار محمدرضا شفیعی کدکنی با عنوان «اگر میشد صدا را دید» خبر داد و اعلام کرد این برنامه با همکاری انجمن تصویرگران ایران برگزار خواهد شد.
دعایی همچنین بر اهمیت بخش کودک و نوجوان در این رویداد تأکید کرد و گفت تلاش برگزارکنندگان بر آن بوده است که از ظرفیت نویسندگان و فعالان این حوزه برای معرفی بهتر چهرههای فرهنگی بهره بگیرند.
در پایان نشست، علیرضا تابش به پاس حمایت از رویداد «آینهدار دوران» نشان این رویداد را از سیدعلی کاشفی خوانساری دریافت کرد و شرکتکنندگان با تأکید بر ضرورت همکاری نویسندگان، پژوهشگران، تصویرگران، ناشران و نهادهای فرهنگی، بر این نکته اتفاقنظر داشتند که حفظ هویت فرهنگی نسل آینده، تنها با تولید آثار جذاب، استاندارد و متناسب با زبان و نیازهای کودکان و نوجوانان امکانپذیر است. موضوعی که از پرهیز از ادبیات دستوری آغاز میشود و به بازآفرینی خلاقانه میراث فرهنگی ایران برای نسل امروز میرسد.
نظر شما