سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتاب و کتابخوانی یکی از مهمترین شاخصهای توسعه فرهنگی هر جامعه است و مدیریت شهری میتواند با برنامهریزی، توسعه زیرساختهای فرهنگی و حمایت از نویسندگان، ناشران و کتابفروشان، نقش مهمی در گسترش فرهنگ مطالعه داشته باشد. با این حال، بررسی عملکرد شوراها و شهرداریهای ۲۲ استان کشور نشان میدهد کتاب هنوز در بسیاری از شهرها جایگاه پررنگی در سیاستگذاریهای مدیریت شهری ندارد.
هرچند در برخی شهرها اقداماتی مانند حمایت از چاپ کتاب، ایجاد کتابخانههای مشارکتی، اجرای پویشهای کتابخوانی و برگزاری رویدادهای فرهنگی انجام شده، اما این اقدامات اغلب مقطعی بوده و کمتر در قالب برنامههای پایدار دنبال شدهاند. در ادامه، مروری بر عملکرد مدیریت شهری در ۲۲ استان، تصویری از مهمترین اقدامات، چالشها و ظرفیتهای حوزه کتاب و کتابخوانی ارائه میدهد.
سهم ناچیز کتاب در مدیریت شهری اردبیل
شهری که پیشینه کتابخانهداری آن به قرن هشتم هجری و تأسیس کتابخانه شیخ صدرالدین موسی در جوار آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی بازمیگردد، امروز در مدیریت شهری سهم پررنگی برای کتاب و کتابخوانی ندارد. بررسی عملکرد شورای شهر نشان میدهد تاکنون هیچ طرح یا مصوبهای در حوزه کتاب و کتابخوانی در این شورا مطرح یا تصویب نشده و به گفته اعضای شورا، ارائه طرح در این حوزه بر عهده شهرداری است. شهرداری اردبیل نیز با تأکید بر نبود بودجه مستقل برای حوزه کتاب، از ایجاد سه کتابخانه مشارکتی در فرهنگسراهای فجر، انقلاب و چالدران، اجرای پویش نذر کتاب، رونمایی از آثار نویسندگان بومی، نصب بیلبوردهای ترویجی، پاتوق کتاب، اهدای کتاب و چاپ کتابهای آموزش فرهنگ شهروندی به عنوان مهمترین اقدامات خود یاد میکند. با این حال، فعالان فرهنگی این برنامهها را متناسب با پیشینه فرهنگی اردبیل نمیدانند و معتقدند مدیریت شهری با وجود وظایف قانونی خود، هنوز نقش مؤثری در سیاستگذاری و حمایت بلندمدت از کتاب و کتابخوانی ایفا نکرده است.
۸ مصوبه برای کتاب؛ سهم اصفهان از کتابخوانی
اصفهان، شهری که قرنهاست با عنوان نصف جهان یکی از مهمترین کانونهای فرهنگ، هنر و تمدن ایران شناخته میشود، در چهار سال فعالیت شورای ششم تنها هشت مصوبه در حوزه کتاب داشته است. این مصوبات عمدتاً به حمایت از چاپ ۵۷ عنوان کتاب و اهدای یکهزار و ۵۱۰ جلد کتاب محدود بوده و برخلاف انتظار، مصوبه شاخصی برای توسعه زیرساختهای کتابخوانی در آن دیده نمیشود. این در حالی است که تعداد مصوبات حوزه کتاب نسبت به دوره پنجم شورای شهر نیز کاهش یافته است.
علی صالحی، مدیر کمیسیون فرهنگی شورای شهر اصفهان، پرهیز از رقابت با ناشران خصوصی و تمرکز بر حمایت از آثار فاخر و فعالیتهای ترویجی را رویکرد مدیریت شهری عنوان میکند، اما کارشناسان معتقدند شورای شهر باید به جای تمرکز بر تصویب چاپ کتابهای معمول، به سیاستگذاریهای بلندمدت، حمایت از انتشار آثار مرجع و توسعه زیرساختهای کتابخوانی و تربیت نیروهای فرهنگی توجه بیشتری داشته باشد.
اولویت پروژههای عمرانی بر برنامههای فرهنگی در کرج
کرج، کلانشهری با جمعیت جوان و ظرفیتهای دانشگاهی، در سالهای اخیر تلاش کرده کتاب را بیش از گذشته به فضای عمومی شهر بیاورد. رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر کرج از اقداماتی مانند نامگذاری بلوار کتاب، ایجاد قفسههای کتاب در ایستگاههای اتوبوس، راهاندازی سراهای مطالعه و عضویت کرج در دبیرخانه پایتخت کتاب ایران بهعنوان مهمترین برنامههای مدیریت شهری برای ترویج کتابخوانی یاد میکند و این اقدامات را آغاز مسیری برای توسعه فرهنگ مطالعه میداند. با این حال، فعالان فرهنگی این برنامهها را ناکافی و عمدتاً نمادین ارزیابی کرده و معتقدند مدیریت شهری هنوز از ظرفیت ناشران، نویسندگان، کافهکتابها و مراکز فرهنگی مستقل بهدرستی بهره نگرفته است. به باور آنان، نبود برنامهریزی بلندمدت، تخصیص نیافتن بودجه هدفمند و اولویت یافتن پروژههای عمرانی بر برنامههای فرهنگی، از مهمترین موانع ایفای نقش مؤثر مدیریت شهری در توسعه فرهنگ کتاب و کتابخوانی در کرج است.
۱۰ درصد مصوبات شورای شهر بوشهر سهم فرهنگ است
بوشهر با وجود شهرت به خاستگاه نویسندگان و روایتگران نامآشنای جنوب، در حوزه کتاب و کتابخوانی با چالشهای جدی روبهروست و آخرین آمارهای سرانه مطالعه نیز جایگاه قابل قبولی برای این استان نشان نمیدهد. بررسی مصوبات یکسال اخیر شورای شهر بوشهر نشان میدهد از ۸۶ مصوبه، تنها حدود ۱۰ درصد به حوزه فرهنگ اختصاص یافته است؛ مصوباتی که راهاندازی کتابخانه سیار، ایجاد کتابخانههای مشارکتی، تجهیز کتابخانهها، خرید کتاب از نویسندگان بومی، برگزاری همایش کتاب برگزیده بوشهرشناسی و ساخت سردیس مفاخر ادبی را دربر میگیرد.
با این حال، مهمترین طرح این حوزه یعنی کتابخانه سیار به دلیل کمبود اعتبار شهرداری اجرایی نشد و کتابخانه شهرک نیایش نیز همچنان در انتظار اجراست. فعالان فرهنگی معتقدند با وجود ظرفیتهای ادبی بوشهر، سهم کتاب در سیاستگذاریهای مدیریت شهری همچنان اندک است و نبود برنامهریزی منسجم، کمرنگ بودن حضور کتاب و مفاخر ادبی در سیمای شهر و اجرا نشدن بخشی از مصوبات، موجب شده این ظرفیت فرهنگی به توسعه پایدار کتاب و کتابخوانی در بوشهر منجر نشود.
۱۱ مصوبه برای کتاب در کارنامه شورای شهر بجنورد
بجنورد، با وجود پیشینه غنی در ادبیات شفاهی و نوشتاری و کتابفروشی قدیمی پیام دانش فردوسی که سالها پاتوق اهالی فرهنگ و ادبیات بوده است، امروز کتاب را کمتر در اولویت سیاستهای مدیریت شهری میبیند. بررسی کارنامه یکساله شورای شهر بجنورد نشان میدهد از حدود ۴۰۰ مصوبه، تنها ۱۱ مصوبه به حوزه کتاب اختصاص یافته؛ آماری که از جایگاه کمرنگ فرهنگ مکتوب در تصمیمهای مدیریت شهری حکایت دارد. همچنین رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر نیز به پرسشهای ایبنا درباره عملکرد شورا در این حوزه پاسخی نداده است.
فعالان فرهنگی و اجتماعی معتقدند مدیریت شهری برنامهای پایدار برای توسعه کتابخوانی ندارد و حمایت از نویسندگان، ایجاد کتابخانههای محلی، اختصاص بودجه ثابت به حوزه کتاب و تدوین سند فرهنگی با محوریت مطالعه، همچنان مغفول مانده است. به باور آنان، غلبه برنامههای مناسبتی و تبلیغاتی بر سیاستهای فرهنگی، کتاب را به حاشیه تصمیمگیریهای مدیریت شهری بجنورد رانده است.
کتاب در شورای ششم مشهد همچنان بیمصوبه ماند
خراسان رضوی، زادگاه فردوسی و خاستگاه چهرههایی چون ملکالشعرای بهار، مهدی اخوان ثالث و محمدرضا شفیعی کدکنی، همواره یکی از مهمترین کانونهای فرهنگ و ادب فارسی بوده است؛ با این حال، بررسی عملکرد شورای اسلامی شهر مشهد نشان میدهد این پیشینه ارزشمند در سیاستگذاریهای مدیریت شهری بازتاب متناسبی نداشته است. در دوره ششم شورای شهر، مصوبه مستقلی در حوزه کتاب و کتابخوانی به تصویب نرسیده و عمده اقدامات بر اجرای آییننامه مشوقهای کتاب و کتابخوانی مصوب دوره پنجم متمرکز بوده است. این حمایتها شامل اختصاص فضا به کتابفروشان، تسهیل فعالیت کافهکتابها، ارائه برخی معافیتها و استفاده از کتاب بهعنوان هدیه فرهنگی بوده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند مدیریت شهری در توسعه فرهنگ مطالعه موفق عمل نکرده است. کمرنگ شدن نمایشگاه بینالمللی کتاب مشهد، محدود شدن فعالیت بازار کتاب گلستان و کاهش رویدادهای کتابمحور سبب شده بخش مهمی از ترویج کتابخوانی بر عهده کافهکتابها، مجموعههای مردمی و بخش خصوصی قرار گیرد؛ موضوعی که نشاندهنده کاهش نقش مدیریت شهری در هدایت و حمایت از فعالیتهای فرهنگی است.
۱۰ مصوبه کتاب در پنج سال؛ سهم بیرجند از کتابخوانی
بیرجند؛ شهری که هویت فرهنگی آن با کتابخانه استاد سعیدی، قدیمیترین کتابخانه شهر، گره خورده، امروز سهم اندکی برای کتاب در مدیریت شهری قائل است. بررسی ایبنا نشان میدهد شورای شهر در پنج سال گذشته تنها حدود ۱۰ مصوبه، عمدتاً محدود و مقطعی، در حوزه کتاب داشته است. حجتالاسلام عبدالرزاقنژاد، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر، مهمترین مانع توسعه کتابخوانی را نبود مطالبهگری مردم و فعالان فرهنگی میداند و میگوید شورا در صورت ارائه پیشنهادها آمادگی تصویب طرحهای جدید را دارد.
با این حال، طرحهایی مانند باکسهای کتاب در پارکها و ایستگاههای اتوبوس نیز نیمهتمام ماندهاند. با وجود پیشینه فرهنگی بیرجند، کمبود مصوبات اثرگذار، اجرای ناقص طرحها و کمرنگ بودن کتاب در فضای شهری نشان میدهد کتاب هنوز به اولویت مدیریت شهری تبدیل نشده است.
اهواز؛ نخستین پایتخت کتاب ایران، بدون مصوبه کتاب
خوزستان با پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی و برخورداری از تنوع قومی، از مهمترین مراکز فرهنگی کشور به شمار میرود. شهر اهواز نیز در سال ۱۳۹۴ با اجرای طرحهایی نوآورانه عنوان نخستین پایتخت کتاب ایران را کسب کرد؛ طرحهایی مانند بوستان کتاب، اتوبوس کتابخانه، گنجینه کتاب و شهر کتاب که امید میرفت الگویی برای توسعه فرهنگ مطالعه باشند. با این حال، بررسی وضعیت کنونی نشان میدهد بخش قابل توجهی از این برنامهها هرگز به مرحله اجرا نرسیده یا تداوم نیافتهاند. همچنین شورای اسلامی شهر اهواز در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ هیچ مصوبهای در حوزه کتاب و کتابخوانی نداشته است.
اگرچه مسئولان شهری، نبود متولی مشخص و ارائه نشدن طرحهای پیشنهادی را از دلایل این وضعیت عنوان میکنند، اما کارشناسان، ضعف برنامهریزی فرهنگی، تعامل محدود با نهادهای مرتبط و حمایت ناکافی از ظرفیتهایی مانند کتابفروشیها و کافهکتابها را از عوامل اصلی فاصله گرفتن اهواز از جایگاه پیشین خود در حوزه ترویج کتابخوانی میدانند.
مدیریت شهری زنجان و برنامههای کماثر کتابمحور
بررسی عملکرد مدیریت شهری زنجان نشان میدهد که با وجود تأکید بر اهمیت کتاب و کتابخوانی، برنامههای کتابمحور شورا و شهرداری در سالهای اخیر اثرگذاری قابل توجهی نداشته و بیش از آنکه مبتنی بر سیاستگذاری عملی باشد در حد پیشنهاد و توصیه باقی مانده است. در این گزارش، اصغر حاجیعلیاکبری، مدرس دانشگاه و فعال فرهنگی، نقش مدیریت شهری را در چهار حوزه سیاستگذاری، زیرساخت، اجرا و مشارکت اجتماعی کلیدی میداند و بر توسعه کتابخانهها، عدالت فرهنگی و پیوند کتاب با زندگی شهری تأکید میکند. علیمحمد بیانی، مدیر انتشارات آیدین خزر، نیز با اشاره به کاهش کتابفروشیها، افت سرانه مطالعه و حذف کتاب از سبد خانوار، نبود شفافیت در میزان و نحوه هزینهکرد بودجههای فرهنگی را از مهمترین چالشها میداند و خواستار حمایت عملی از نشر، کتابفروشیها و زیرساختهای کتاب است.
در همین راستا، محمدعلی خامهپرست، داستاننویس زنجانی، معتقد است اقدامات انجامشده با استانداردهای مطلوب فاصله دارد و بر تدوین سند جامع توسعه کتابخوانی، ایجاد کتابخانههای محلهای، فضاهای شهری کتابمحور، بهرهگیری از فناوریهای نوین و اجرای برنامههای مستمر تأکید میکند. جمعبندی گزارش نشان میدهد که مدیریت شهری زنجان برای تبدیل کتاب به بخشی از زیست فرهنگی شهر، بیش از هر چیز به برنامهای منسجم، بودجهای شفاف و رویکردی پایدار نیاز دارد.
سمنان و فاصله با یک شهر کتابخوان
سمنان، شهری با پیشینه فرهنگی و هویتی شناختهشده که در سال ۱۴۰۲ عنوان پایتخت کتاب ایران را به دست آورد، همچنان در معرض این پرسش است که این عنوان تا چه اندازه به برنامههای پایدار مدیریت شهری تبدیل شده است. بررسی عملکرد شورای شهر نشان میدهد در کنار برخی اقدامات قابل توجه، هنوز فاصله محسوسی میان این عنوان و سیاستگذاریهای اثرگذار در حوزه ترویج کتابخوانی وجود دارد. در این گزارش، ابتدا با محمدجواد حافظی رئیس کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر سمنان گفتوگو شده است. او از حمایت شورا از چاپ و رونمایی چند کتاب، برگزاری رویدادهای فرهنگی از جمله برنامههای مرتبط با شاهنامه، حمایت از مؤلفان بومی، چاپ کتابکهای شهدای سمنان، تأسیس مرکز پژوهشهای شورا و اختصاص حداقل نیم درصد بودجه سازمانهای شهرداری به پژوهش خبر میدهد. همچنین به کتابخانه رنگینکمان بهعنوان نخستین کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان کشور اشاره میکند و توسعه این الگو در محلات را از برنامههای مدیریت شهری میداند.
در ادامه، هانی رستگاران پژوهشگر فرهنگ عامه با وجود مثبت ارزیابی کردن این اقدامات، معتقد است مدیریت شهری هنوز نتوانسته از ظرفیت عنوان پایتخت کتاب ایران برای شکلدادن به یک جریان پایدار کتابخوانی استفاده کند. به گفته او، برنامههای کتابمحور هنوز به سطح محلات و مشارکت اجتماعی نرسیده و میان پژوهش، سیاستگذاری و اجرای برنامهها نیز پیوند مؤثری وجود ندارد؛ به همین دلیل بسیاری از اقدامات در حد حمایتهای مقطعی باقی ماندهاند.
شیراز؛ شهر حافظ و سعدی بدون کتابخانه مرکزی
شیراز، شهر حافظ و سعدی و یکی از مهمترین پایتختهای ادبی و فرهنگی ایران، با وجود این پیشینه درخشان، همچنان از داشتن کتابخانه مرکزی محروم است؛ موضوعی که به نمادی از فاصله میان هویت فرهنگی شهر و عملکرد مدیریت شهری تبدیل شده است. این گزارش نشان میدهد بخش عمده مصوبات و برنامههای شورای شهر در حوزه کتاب و کتابخوانی در سال ۱۴۰۴ به مرحله اجرا نرسیده و بیش از ۶۰ درصد آنها بلاتکلیف ماندهاند. همچنین سهم حوزه کتاب از بودجه فرهنگی شهرداری از ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۸ درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته که بیانگر تنزل جایگاه کتاب در سیاستگذاری فرهنگی مدیریت شهری است.
گزارش، اجرا نشدن پروژه کتابخانه مرکزی، بیتوجهی به ظرفیت نویسندگان و فعالان فرهنگی و فاصله میان شعارهای فرهنگی و عملکرد اجرایی را از مهمترین انتقادها به شورای شهر و شهرداری شیراز میداند. در مقابل، احداث کتابخانه بزرگ شرق شیراز با پیشرفت فیزیکی ۹۰ درصد و وعده شهردار برای افزایش ۴۰ درصدی زیربنای کتابخانههای عمومی از طریق ساخت ۱۵ کتابخانه، از معدود اقدامات مثبت مدیریت شهری ارزیابی شده است. جمعبندی گزارش بر این نکته تأکید دارد که بازگشت شیراز به جایگاه شایسته خود در عرصه کتاب و کتابخوانی، مستلزم اجرای کامل مصوبات، تکمیل پروژههای زیرساختی، تخصیص هدفمند منابع و تعامل مستمر با جامعه فرهنگی و نویسندگان است.
کتابخانههای محلهای؛ مطالبه فراموششده قزوین
قزوین با پیشینهای غنی در حوزه فرهنگ، تاریخ و اندیشه و برخورداری از ظرفیتهای قابل توجه علمی و ادبی، این توان را دارد که کتاب را به یکی از مؤلفههای هویت شهری خود تبدیل کند. با این حال، بررسی عملکرد یکسال اخیر شورای اسلامی شهر نشان میدهد این ظرفیت در سیاستگذاریهای مدیریت شهری بازتاب چندانی نداشته است. طی این مدت تنها یک مصوبه در حوزه کتاب به تصویب رسیده که آن نیز به خرید آثار یک مؤلف اختصاص داشته است. نکته قابل تأمل آنکه با وجود پیگیریهای انجامشده، اعضای شورای شهر حاضر به تشریح عملکرد خود در این حوزه نشدهاند؛ موضوعی که ابهام درباره جایگاه کتاب در برنامههای مدیریت شهری را افزایش میدهد.
در مقابل، شیما احمدصفاری، مؤلف و مدرس دانشگاه، معتقد است شورای شهر قزوین به جای سیاستگذاری پایدار، به اقدامات نمادین و مناسبتی بسنده کرده و کتاب را از یک «سرمایه راهبردی» به موضوعی حاشیهای تبدیل کرده است. او نبود نگاه فرهنگی در شورا، اولویت یافتن پروژههای عمرانی، ضعف مطالبهگری و استفاده نکردن از ظرفیت فرهنگسراها، کتابخانهها و فضاهای شهری را از مهمترین دلایل این وضعیت دانست و تأکید کرد که حمایت مستمر از نویسندگان و ناشران، ایجاد کتابخانههای محلهای و شبکهسازی میان نهادهای فرهنگی میتواند کتاب را دوباره به متن زندگی شهری قزوین بازگرداند.
قم؛ شهر هزار کتابخانه و چالش فرهنگ مطالعه
قم به واسطه جایگاه دینی، فرهنگی و سابقه دیرینه در نشر و کتاب، همواره یکی از مهمترین مراکز تولید و توزیع کتاب در کشور بوده و از آن با عنوان «شهر هزار کتابخانه» یاد میشود. با وجود این ظرفیت ارزشمند، بررسیها نشان میدهد دستیابی به فرهنگ فراگیر مطالعه همچنان با چالشهایی جدی روبهرو است. در سالهای اخیر، شورای اسلامی شهر اقداماتی همچون حمایت از انتشار آثار فرهنگی، تدوین کتاب کلاس شهر، افزایش اعتبارات کتابخانهها، اجرای برنامههای ترویجی و پیگیری احداث کتابخانه جامع را در دستور کار قرار داده است. با این حال، کارشناسان این اقدامات را آغاز یک مسیر میدانند و معتقدند برای دستیابی به نتایج پایدار، باید نگاه مدیریت شهری از برنامههای مقطعی به سیاستهای راهبردی تغییر کند.
به باور صاحبنظران، کاهش نقش شهرداری در توسعه کتابخانهها، کمبود کتابخانههای استاندارد بهویژه در مناطق کمبرخوردار، نبود هماهنگی مؤثر میان شهرداری، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزشوپرورش و نهاد کتابخانههای عمومی و فقدان یک راهبرد مشترک، از مهمترین موانع توسعه فرهنگ مطالعه در قم است. از این رو، تخصیص بودجه پایدار، توسعه کتابخانههای محلهای، حمایت از ناشران و کتابفروشان، جلب مشارکت رسانهها و نهادهای مردمی و تبدیل مطالعه به بخشی از سبک زندگی شهروندان، از مهمترین ضرورتهای پیش روی مدیریت شهری به شمار میرود.
کتاب هنوز اولویت رسمی شورای شهر سنندج نیست
سنندج؛ شهری که با پیشینه فرهنگی و ادبی خود عنوان هفتمین پایتخت کتاب ایران را کسب کرده، در یکسال گذشته سهم ناچیزی برای کتاب در مصوبات شورای شهر داشته است. بررسی حدود ۳۰ صورتجلسه و مصوبه شورای اسلامی شهر نشان میدهد تنها یک مصوبه به حمایت از انتشار یک کتاب کودک اختصاص یافته و هیچ مصوبهای درباره توسعه زیرساختهای کتابخوانی، حمایت از نشر بومی یا ایجاد فضاهای مطالعاتی به ثبت نرسیده است.
سیفالله رضایی، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر سنندج، تأکید میکند که نبود مصوبه به معنای نبود فعالیت نیست و از اقداماتی مانند اهدای کتاب، حمایت از نویسندگان بومی، رونمایی کتاب، خرید کتاب و برگزاری پویشهای کتابخوانی نام میبرد. با این حال، کارشناسان فرهنگی معتقدند ثبت نشدن این اقدامات در قالب مصوبات، نشاندهنده نبود نگاه راهبردی به فرهنگ مکتوب است و تا زمانی که کتاب به یک اولویت رسمی در سیاستگذاری شهری تبدیل نشود، ظرفیتهای فرهنگی سنندج بهطور کامل به کار گرفته نخواهد شد.
کرمان؛ کتاب هنوز در متن سیاستگذاری شهری نیست
کرمان، دیار خواجوی کرمانی و هوشنگ مرادی کرمانی، با وجود پیشینه غنی فرهنگی و ادبی، هنوز سهم اندکی برای کتاب و کتابخوانی در سیاستگذاری مدیریت شهری قائل است. این گزارش نشان میدهد مصوبات شورای شهر در این حوزه از چند مورد محدود فراتر نرفته و عمدتاً به برگزاری مسابقات کتابخوانی، اختصاص بودجه به کتابخانه ملی و اجرای برنامههای نمادینی مانند المانهای کتاب محدود شده است. در مقابل، طرحهایی همچون گذر کتاب، معرفی کتاب و نویسندگان کرمانی در بیلبوردهای شهری، ایجاد غرفههای دائمی کتاب در میدان ارگ و توسعه برنامههای ترویجی از جمله اقداماتی است که شورای شهر و شهرداری وعده اجرای آن را دادهاند.
محمود بابایی، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر کرمان، از برنامهریزی برای گسترش معرفی کتاب و مفاخر کرمانی در سطح شهر خبر داده و سید مرتضی حسینی، معاون فرهنگی و اجتماعی شهرداری کرمان، با پذیرش کمبود مصوبات کتابمحور، وعده افزایش طرحهای تخفیف کتاب، نمایشگاهها و برنامههای ترویجی را داده است. در مقابل، سلمان جهرمی، پژوهشگر حوزه شهری، ضعف مطالبهگری عمومی را یکی از دلایل کمرنگ بودن جایگاه کتاب در شورای شهر دانسته و بر نقش رسانهها و نهادهای مردمی در تبدیل کتاب به یک مطالبه عمومی تأکید میکند. همچنین فرنوش حمیدپور، جامعهشناس، معتقد است کتاب نباید به چند نمایشگاه و برنامه نمادین محدود شود، بلکه باید به بخشی از هویت شهری و سیاستگذاری بلندمدت تبدیل شود؛ موضوعی که مستلزم حمایت از نویسندگان بومی، ایجاد کافهکتاب، ایستگاههای مطالعه و تدوین برنامههای فرهنگی مشارکتی است.
گرگان و صفر؛ سهم کتاب از ۵۰۰ تصمیم شهری
گرگان، دومین شهر پرجمعیت شمال و شمالشرق کشور، در حالی از ظرفیتهای فرهنگی و ادبی قابل توجهی برخوردار است که بررسی عملکرد شورای شهر نشان میدهد کتاب جایگاه چندانی در سیاستگذاری مدیریت شهری نداشته است. بررسی حدود ۵۰۰ مصوبه شورا در بازه مورد بررسی، از نبود حتی یک مصوبه مستقیم در حوزه کتاب و کتابخوانی حکایت دارد؛ هرچند شورا در این مدت اقداماتی نمادین مانند حضور در رونمایی کتابها، نشست با ناشران و کتابفروشان و برنامههای هفته کتاب داشته، اما این اقدامات به سیاستگذاری یا برنامهای پایدار منجر نشده است.
در مقابل، علی بایزیدی، نویسنده و پژوهشگر گرگانی، با تأکید بر اینکه کتاب از اولویت نهادهای فرهنگی خارج شده، معتقد است شورا باید نگاه خود به عمران شهری را فراتر از ساختوساز تعریف کند و با تدوین برنامهای راهبردی، در ایجاد کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد گرگان، توسعه کتابخانهها در محلات کمبرخوردار، حمایت از نویسندگان و ناشران بومی، تقویت خانههای فرهنگ، خرید آثار مؤلفان محلی و اجرای طرحهای تشویقی کتابخوانی نقش فعالتری ایفا کند. از نگاه او، چنین اقداماتی میتواند کتاب را به بخشی از هویت فرهنگی و زندگی روزمره شهر بازگرداند
کتاب، غایب تصمیمهای فرهنگی رشت
گیلان از دیرباز در شمار استانهای پیشرو در فرهنگدوستی و کتابخوانی بوده و همواره سرانه مطالعه و شمار ناشران و عناوین کتاب منتشرشده در آن، بالاتر از میانگین کشور گزارش شده است. این پیشینه در رشت با تأسیس نخستین کتابخانه ملی ایران در سال ۱۳۰۶ به ابتکار محمدعلی تربیت و بر روی زمین اهدایی شهرداری، جلوهای ماندگار یافته؛ کتابخانهای که حتی از کتابخانه ملی تهران نیز قدمت بیشتری دارد و به نمادی از هویت فرهنگی گیلان تبدیل شده است. با این حال، بررسی مصوبات دوره ششم شورای شهر رشت نشان میدهد که سهم کتاب به چهار مصوبه محدود مانده؛ مصوباتی شامل خرید و حمایت از انتشار کتاب و واگذاری زمینی برای احداث کتابخانه عمومی که در مقایسه با جایگاه تاریخی و فرهنگی این شهر، فاصلهای محسوس با سیاستگذاریهای زیرساختی و ترویجی دارد.
فاطمه سعیدی، نویسنده و فعال فرهنگی، با تأکید بر اینکه شوراها باید بخشی از درآمدهای شهرداری را به توسعه فرهنگ کتابخوانی اختصاص دهند، بر ایجاد ایستگاههای مطالعه در اتوبوسها، پارکها و پیادهراه فرهنگی رشت، استفاده از ظرفیت بیلبوردهای شهری برای معرفی کتاب و نویسندگان بومی و برگزاری نشستهای منظم با فعالان حوزه نشر تأکید کرد. به باور او، با وجود پیشینه درخشان گیلان در حوزه کتاب و مطالبه جدی اهالی فرهنگ، مدیریت شهری هنوز نتوانسته جایگاه کتاب را متناسب با هویت فرهنگی رشت در فضای شهری و تصمیمگیریهای خود تثبیت کند.
خرمآباد هنوز زیرساخت کتابخوانی ندارد
خرمآباد با وجود پیشینه فرهنگی و تاریخی، در حوزه سیاستگذاری شهری برای کتاب و کتابخوانی عملکرد محدودی داشته است. بررسیها نشان میدهد شورای شهر طی یک سال گذشته تنها دو مصوبه برای حمایت از چاپ آثار نویسندگان بومی داشته و هنوز زیرساختهایی مانند کتابخانه و مرکز اسناد وابسته به شهرداری در این شهر وجود ندارد. حمیدرضا صفریان، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر خرمآباد، با اشاره به تصویب دو مصوبه حمایتی از نویسندگان بومی، این اقدامات را آغاز راه دانست و تأکید کرد شورا آماده دریافت و تصویب طرحهای کتابمحور از سوی شهروندان و نهادهای فرهنگی است.
در مقابل، مریم بیرانوندزاده، معاون پژوهشی جهاد دانشگاهی لرستان و پژوهشگر حوزه شهری، معتقد است مشکل کتابخوانی تنها با اقدامات شهرداری حل نمیشود و نیازمند برنامهای جامع، توسعه زیرساختهایی مانند کتابخانه، کافهکتاب و پاتوقهای مطالعه، همکاری میان شهرداری، آموزشوپرورش، ارشاد، کتابخانهها و نهادهای مردمی و همچنین حضور فعال دانشگاهیان و پژوهشگران در فرآیند سیاستگذاری است. در مجموع، گزارش نشان میدهد مهمترین چالش کتابخوانی در خرمآباد، کمبود مصوبات اثرگذار، ضعف زیرساختهای فرهنگی، نبود برنامه جامع و هماهنگی میان نهادهای فرهنگی و مدیریت شهری است؛ موضوعی که به باور کارشناسان تنها با سیاستگذاری بلندمدت، اجرای مستمر مصوبات و مشارکت فعال جامعه فرهنگی و شهروندان قابل جبران خواهد بود.
اراک؛ بدون حتی یک مصوبه برای کتاب
اراک، مرکز استان مرکزی، هنوز نتوانسته جایگاه کتاب و کتابخوانی را در سیاستگذاری مدیریت شهری خود تثبیت کند. این گزارش نشان میدهد شورای شهر اراک تاکنون هیچ مصوبه مشخصی در حوزه کتاب و کتابخوانی نداشته و اقدامات مدیریت شهری عمدتاً به پرداخت سهم قانونی نیمدرصد شهرداری به کتابخانههای عمومی، برگزاری نمایشگاههای کتاب و تعامل با ناشران محدود شده است. پیمان عینالقضات، رئیس کمیسیون فرهنگی، هنری و ورزشی شورای شهر اراک، با اشاره به این اقدامات، تأکید کرده است که شورا تلاش کرده از ظرفیتهای قانونی برای حمایت از کتابخانهها و برگزاری برنامههای ترویجی استفاده کند، هرچند شورا نقش اجرایی ندارد.
در مقابل، حسین معافی، استاد دانشگاه، معتقد است ضعف سیاستگذاری فرهنگی و نبود برنامهای منسجم، مهمترین مانع توسعه کتابخوانی در اراک است و تأکید میکند مدیریت شهری باید توسعه کتابخانهها و فرهنگسراها، ایجاد ایستگاههای مطالعه، برگزاری رویدادهای کتابمحور، حمایت از تولید محتوای بومی و بهرهگیری از کتابهای صوتی و دیجیتال را در اولویت قرار دهد. جمعبندی گزارش نیز حاکی از آن است که با وجود برخی اقدامات موردی، توسعه فرهنگ مطالعه در اراک نیازمند مصوبات مشخص، برنامهریزی راهبردی و همکاری مؤثر میان شهرداری، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهاد کتابخانههای عمومی است.
بندرعباس؛ سهم کتاب از مدیریت شهری همچنان ناچیز
بررسی عملکرد مدیریت شهری بندرعباس نشان میدهد چالشهای حوزه کتاب و کتابخوانی در این شهر تنها به کمبود برنامههای فرهنگی محدود نمیشود، بلکه بخشی از آن به اجرا نشدن تعهدات و توقف برخی پروژههای زیرساختی بازمیگردد. در سالهای اخیر، شورای شهر و شهرداری مصوبه یا برنامه اثرگذاری برای توسعه کتابخوانی نداشتهاند و برخی تصمیمها نیز روند توسعه زیرساختهای فرهنگی را با چالش مواجه کرده است. از جمله این موارد میتوان به تغییر کاربری کتابخانه شهدای بندرعباس، عمل نشدن به تعهد ساخت کتابخانه جایگزین، بلاتکلیفی حقوقی فرهنگسرای طوبی، توقف پروژه تالار مرکزی و پرداخت نشدن سهم قانونی نیمدرصد درآمد شهرداری به نهاد کتابخانههای عمومی اشاره کرد؛ موضوعاتی که به باور کارشناسان، فرصتهای توسعه فرهنگی شهر را محدود کرده و بر وضعیت کتابخانهها و فضاهای فرهنگی تأثیر گذاشته است.
کارشناسان همچنین ریشه این وضعیت را در غلبه رویکردهای عمرانی بر برنامههای فرهنگی، نگاه کوتاهمدت در مدیریت شهری، استفاده محدود از ظرفیت متخصصان حوزه فرهنگ و ضعف مطالبهگری عمومی میدانند. از نگاه آنان، تشکیل شورای مشورتی با حضور نویسندگان و پژوهشگران، تخصیص سهم مشخصی از بودجه فرهنگی به کتاب و کتابخوانی، حمایت از نویسندگان و کتابخانهها و تقویت رویدادهای فرهنگی، میتواند زمینه بازگشت کتاب به اولویتهای مدیریت شهری و ارتقای فرهنگ عمومی در بندرعباس را فراهم کند.
کتاب در همدان؛ یک مصوبه و چند مطالبه بر زمین مانده
همدان، شهری که نام آن با مفاخری چون بوعلیسینا و باباطاهر پیوند خورده است، نیز در حوزه سیاستگذاری کتاب عملکردی محدود داشته است. بررسی یکسال مصوبات شورای اسلامی شهر نشان میدهد تنها یک مصوبه در این حوزه به تصویب رسیده که به انعقاد تفاهمنامه با یک انتشارات و تبدیل بنای تاریخی رختشویخانه به کتابفروشی اختصاص دارد. اگرچه مدیریت شهری از اجرای برخی برنامههای فرهنگی خارج از چارچوب مصوبات رسمی سخن میگوید، اما کارشناسان معتقدند این اقدامات با جایگاه فرهنگی همدان تناسب ندارد. ایجاد ایستگاههای مطالعه، حمایت از نویسندگان و نوقلمان، خرید آثار بومی، برگزاری مستمر نمایشگاههای کتاب و توسعه فضاهای فرهنگی، از مهمترین مطالباتی است که برای ارتقای جایگاه کتاب در مدیریت شهری همدان مطرح میشود.
جای خالی سند کتابخوانی در یزد
یزد، شهر جهانی و یکی از پایتختهای پیشین کتاب ایران، با وجود جایگاه فرهنگی خود، هنوز فاقد سند یا برنامه راهبردی مشخص برای توسعه فرهنگ مطالعه است. بررسی عملکرد شورای اسلامی شهر نشان میدهد بخش عمده فعالیتهای کتابمحور به برگزاری مسابقات کتابخوانی محدود شده و سیاستی منسجم برای گسترش فرهنگ مطالعه تدوین نشده است.
در مقابل، مدیریت شهری معتقد است حمایت از خرید و چاپ آثار نویسندگان یزدی، تجهیز فرهنگسراها و برگزاری رویدادهای فرهنگی، بخشی از برنامههای حمایتی شورا در این حوزه بوده است. با این حال، کارشناسان بر این باورند که مسئله اصلی یزد کمبود برنامه نیست، بلکه نبود جریانسازی فرهنگی و ضعف اطلاعرسانی مؤثر است. آنان پیشنهاد میکنند مدیریت شهری با تشکیل کارگروههای تخصصی کتاب، استفاده گستردهتر از ظرفیت فضاهای شهری و رسانههای محیطی و جلب مشارکت نسل جوان، زمینه تبدیل کتاب به یکی از ارکان زندگی فرهنگی شهر را فراهم کند.
بررسی عملکرد شوراها و شهرداریهای ۲۲ استان کشور نشان میدهد که اگرچه در سالهای اخیر اقداماتی برای حمایت از کتاب و کتابخوانی انجام شده، اما در بسیاری از شهرها این اقدامات هنوز به سیاستهایی پایدار و اثرگذار تبدیل نشده است. کمبود بودجه، نبود برنامههای راهبردی، ضعف هماهنگی میان نهادهای فرهنگی و غلبه رویکردهای مقطعی، از مهمترین چالشهایی است که در اغلب استانها به چشم میخورد. با این حال، تجربه برخی شهرها نشان میدهد هرجا مدیریت شهری با برنامهریزی منسجم، تقویت زیرساختهای فرهنگی و بهرهگیری از ظرفیت نویسندگان، ناشران و فعالان فرهنگی وارد عمل شده، زمینه برای گسترش فرهنگ مطالعه نیز فراهم شده است. شاید مهمترین پیام این گزارش آن باشد که کتاب، بیش از اقدامات مناسبتی، به نگاه بلندمدت و سیاستگذاری مستمر در مدیریت شهری نیاز دارد.
نظر شما