سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)_ حامد ذبیحی، مترجم: کتاب «با من به بوسنی می‌آیی؟بازگشت ادیتا به وطن» نوشته کارین گوستر و ادیتا دوگالیچ با ترجمه صدیقه وجدانی توسط انتشارات مهرک در قطع پالتویی و در ۱۲۴ صفحه منتشر شده است.

همان‌گونه که از عنوان کتاب برمی‌آید، داستان درباره بوسنی و هرزگوین و خاطرات دختری نوجوان به نام «ادیتا» است که با آغاز جنگ بوسنی به همراه خانواده‌اش به آلمان پناهنده می‌شود. پس از پایان جنگ، حس تعلق به وطن او را به بازگشت ترغیب می‌کند؛ تصمیمی که آغازگر چالش‌های فراوانی در مسیر زندگی اوست. روایت کتاب، علاوه بر جنبه داستانی، تصویری از پیامدهای جنگ، مهاجرت و بازسازی هویت در جامعه پس از جنگ ارائه می‌دهد.

آشنایی نسبی بر زمینه تاریخی، جغرافیایی و سیاسی

اگرچه طی یک دهه گذشته آثار ارزشمندی درباره جنگ بوسنی و هرزگوین به فارسی ترجمه شده‌اند، اما این حوزه همچنان برای مخاطب ایرانی کمتر شناخته‌شده است و انتشار چنین آثاری می‌تواند به شناخت بهتر تاریخ معاصر بالکان کمک کند. البته نباید کیفیت را فدای کمیت کرد. من انتشارات مهرک را نمی‌شناسم هر چند که از هر انتشاراتی انتظار می‌رود استانداردها و حداقل‌ معیارها را در منشورات خود رعایت کند. اما نکته قابل توجه حمایت مالی انتشارات سوره مهر از این اثر است که به صراحت در شناسنامه کتاب درج شده است با توجه به آثار فاخری که سوره مهر منتشر می‌کند، بالطبع انتظار مخاطب بیشتر می‌شود. قاعدتا سوره مهر هم بر اساس یک پروپوزال حمایت خود را انجام می‌دهد و عجیب است که بر متن و محتوای آن نظارت لازم را اعمال نکرده‌اند.

با این حال، ترجمه و ویرایش این اثر با کاستی‌های چشمگیری همراه است که نمی‌توان از کنار آنها به سادگی گذشت. در ترجمه آثار داستانی که جنبه تاریخی و سیاسی نیز دارد، صرف تسلط بر زبان مبدأ کافی نیست و مترجم باید آشنایی نسبی بر زمینه تاریخی، جغرافیایی و سیاسی موضوع نیز داشته باشد؛ زیرا مخاطب انتظار دارد اطلاعات ارائه‌شده در کتاب از دقت لازم برخوردار باشد.

برای نمونه، در ترجمه پیشگفتار آمده:«بر پایه قرارداد دیتون، بوسنی به دو منطقه مستقل تقسیم شد: اتحادیه خودمختار کروات، مسلمان و جمهوری صربستان.» این عبارت از نظر حقوقی و سیاسی کاملا نادرست و گمراه کننده است. بر اساس توافق‌نامه دیتون، بوسنی و هرزگوین به دو «واحد سیاسی» شامل فدراسیونِ بوسنی و هرزگوین و جمهوری صربسکا تقسیم شد. جمهوری صربسکا بخشی از کشور بوسنی و هرزگوین است و نباید با کشور مستقل صربستان اشتباه گرفته شود.

نمونه دیگر در صفحه ۲۰ کتاب دیده می‌شود؛ جایی که آمده است «برچکو پس از دیتون همچنان در تصرف صرب‌ها باقی ماند». در حالی که وضعیت برچکو پس از توافق دیتون متفاوت بود. این منطقه پس از فرایند داوری بین‌المللی به عنوان ناحیه برچکو با جایگاه ویژه و تحت نظارت بین‌المللی اداره می‌شود. در واقع این منطقه نه جزئی از فدراسیون است و نه جمهوری صربسکا. بنابراین توصیف آن به عنوان منطقه‌ای «در تصرف صرب‌ها» با واقعیت حقوقی و سیاسی آن انطباق ندارد.

خطاهای متعدد در نگارش اسامی خاص نیز از دیگر ضعف‌های کتاب است. برای مثال، شهر «فوچا» به صورت «فوشا»، «ماک دیزدار» نویسنده مشهور، به صورت «ماک دیستار» و «حارس سیلایجیچ» به صورت «سیلایژیج» آمده است یا حتی نماد معروف باشچارشیا در سارایوو «سبیل» را «فواره اسبیله» و در پانویس، لاتینش را هم Šebilji «شبیل» آورده است! این موارد تنها بخشی از اشتباهات موجود در کتاب هستند و ده‌ها نمونه دیگر نیز وجود دارد و نشان می‌دهند که بازخوانی تخصصی متن، به‌ویژه در بخش اسامی خاص و اصطلاحات، به اندازه کافی انجام نشده است.

تطبیق نام مناطق جغرافیایی و اصطلاحات سیاسی و تاریخی

مترجم با تجربه این کتاب، در بخش «سخن مترجم» از افرادی که در ترجمه اثر به او یاری رسانده‌اند، به‌ویژه کارکنان سفارت بوسنی و هرزگوین، قدردانی کرده است. این به قدردانی به این معناست که متن فارسی مورد تایید کارمندان سفارت قرار گرفته است. با توجه به این موضوع، انتظار می‌رفت اسامی خاص، نام مناطق جغرافیایی و اصطلاحات سیاسی و تاریخی بررسی و تطبیق داده شوند. وجود این تعداد خطا نشان می‌دهد که فرایند بازبینی تخصصی، دست‌کم در این بخش‌ها، نتوانسته کیفیت لازم را تأمین کند.

اوضاع آنجایی بغرنج می‌شود که نویسنده در بخشی از داستان می‌خواهد به پیچیدگی‌های زبان بوسنیایی و برخی حروف الفبای این زبان اشاره می‌کند که متاسفانه در ترجمه کاملا غلط برگردان شده است. حتی در استفاده از برخی لغات فارسی هم اشکالاتی وارد است در صفحه ۲۹ آمده " راننده همان‌طور که نشسته بود، به سیگارش پک می‌زد و روی فرمان زنگ می‌گرفت". در صورتی که اصولا باید می‌نوشت: "روی فرمان ضرب می‌گرفت"مثال دیگری از تفاوت‌های نگارشی و دستوری میان فارسی و بسیاری از زبان‌های خارجی، ترتیب ذکر گوینده و شخص دیگر در جمله است. در بسیاری از زبان‌های خارجی، برای بیان انجام کاری به همراه شخصی دیگر، معمولاً ابتدا نام آن شخص و سپس ضمیر «من» می‌آید؛ برای مثال: «پدرم و من روی کاناپه اتاق ادینا خوابیدیم». اما در زبان فارسی، در گفتار روزمره و حتی در بسیاری از متون، معمولاً ابتدا «من» و سپس شخص دیگر ذکر می‌شود؛ مانند: «من و پدرم، روی کاناپه اتاق ادینا خوابیدیم». این تفاوت، یکی از نمونه‌های تأثیر ساختارهای زبانی بر شیوه بیان در ترجمه و ویرایش متون است که در این کتاب اصلا رعایت نشده است.

با وجود این نقدها، اصل انتخاب و ترجمه چنین اثری اقدامی ارزشمند است؛ زیرا ادبیات مرتبط با جنگ بوسنی در زبان فارسی همچنان محدود است و انتشار آثار تازه می‌تواند به شناخت بهتر یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ معاصر اروپا کمک کند. با این حال، همین اهمیت ایجاب می‌کند که در چاپ‌های بعدی، کتاب با بهره‌گیری از ویراستاری تخصصی و مشاوره کارشناسان حوزه بالکان بازنگری شود تا خواننده فارسی‌زبان علاوه بر یک روایت جذاب، اطلاعاتی دقیق و قابل اعتماد نیز دریافت کند تا ساحت کتاب به معنای واقعی کلمه رعایت شود.