خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ اگر به موسیقی علاقه دارید، کتاب می‌تواند چیزی فراتر از یک منبع آموزشی باشد. یک کتاب خوب موسیقی کمک می‌کند چیزی را که هنگام شنیدن یک قطعه احساس می‌کنید، بهتر بشناسید؛ از ریتم و هارمونی گرفته تا ساختار آهنگ، زندگی هنرمندان و تاریخ شکل‌گیری سبک‌های مختلف.

فهرست بهترین کتاب های موسیقی برای همه یکسان نیست. هنرجوی گیتار به کتابی متفاوت از یک شنونده علاقه‌مند به تاریخ موسیقی نیاز دارد و کسی که قصد آهنگسازی دارد، باید سراغ منابعی برود که هارمونی، ملودی، فرم و تنظیم را جدی‌تر آموزش می‌دهند.

در این مقاله خبرگزاری کتاب ایران، مجموعه‌ای از کتاب‌های مهم موسیقی را در چند گروه معرفی کرده‌ایم؛ از کتاب‌های آموزش موسیقی و تئوری موسیقی گرفته تا آثار مربوط به تاریخ موسیقی، آهنگسازی، زندگی موسیقی‌ دانان و موسیقی عامه‌پسند.

بهترین کتاب های موسیقی در یک نگاه

چرا مطالعه کتاب موسیقی ارزش دارد ؟

گوش دادن مداوم به موسیقی لزوماً به معنی شناخت موسیقی نیست. ممکن است یک شنونده بتواند تفاوت صدای دو خواننده را تشخیص دهد، اما نداند چرا یک قطعه حس تعلیق ایجاد می‌کند یا تغییر یک آکورد چگونه فضای ملودی را عوض کرده است.

کتاب‌های موسیقی این فاصله را پر می‌کنند. بعضی از آنها زبان تخصصی موسیقی را آموزش می‌دهند، بعضی تاریخ سبک‌ها را توضیح می‌دهند و گروهی دیگر سراغ تجربه شخصی هنرمندان می‌روند.

برای یک هنرجو، کتاب می‌تواند نقش مرجع آموزشی داشته باشد. برای یک شنونده معمولی، ممکن است باعث شود قطعاتی را که سال‌ها شنیده با دقت بیشتری دنبال کند.

حتی منابع تاریخی موسیقی نیز فقط فهرستی از نام آهنگسازان نیستند. برای نمونه، مجموعه‌های تاریخ موسیقی کتابخانه کنگره آمریکا از منابعی استفاده می‌کنند که نوشته‌ها و متون تاریخی از دوره‌های مختلف را در کنار تحولات موسیقی بررسی می‌کنند.

بهترین کتاب موسیقی برای شروع چیست؟

اگر تازه می‌خواهید مطالعه موسیقی را شروع کنید، بهتر است سراغ کتابی بروید که اصطلاحات پیچیده را بدون پیش‌نیاز سنگین توضیح دهد. منابع مقدماتی تئوری موسیقی معمولاً با مفاهیمی مثل نت، گام، فاصله، آکورد، ریتم، میزان، ملودی و هارمونی شروع می‌شوند.

برای کسی که هنوز ساز تخصصی ندارد، کتاب‌های عمومی درباره تاریخ و درک موسیقی انتخاب مناسب‌تری هستند. اما اگر گیتار، پیانو یا ساز دیگری می‌نوازید، بهتر است کتابی انتخاب شود که تمرین عملی نیز داشته باشد.

این تفکیک اهمیت دارد؛ چون «بهترین کتاب موسیقی» بدون توجه به سطح خواننده معنای مشخصی ندارد.

بهترین کتاب های موسیقی برای شروع و یادگیری اصول موسیقی

اگر هدفتان از جست‌وجوی بهترین کتاب های موسیقی یادگیری است، بهتر است قبل از انتخاب کتاب مشخص کنید دنبال چه چیزی هستید. «تئوری موسیقی»، «آهنگسازی»، «هارمونی» و «تاریخ موسیقی» چهار حوزه متفاوت‌اند و هرکدام منابع مخصوص خودشان را دارند.

۱. کتاب The Complete Musician؛ برای یادگیری عمیق تئوری و تحلیل موسیقی

نویسنده: Steven G. Laitz

کتاب The Complete Musician یکی از منابع شناخته‌شده برای آموزش تئوری موسیقی و تحلیل آثار است. ساختار کتاب از مباحث پایه شروع می‌شود و به موضوعاتی مانند هارمونی، فرم، تحلیل و ارتباط میان شنیدن و نوشتن موسیقی می‌رسد.

نقطه قوت کتاب این است که تئوری را جدا از موسیقی واقعی آموزش نمی‌دهد. خواننده با مشاهده نمونه‌های موسیقایی یاد می‌گیرد که مفاهیمی مثل آکورد، کادانس، مدولاسیون و فرم در یک اثر واقعی چگونه عمل می‌کنند.

این کتاب بیشتر برای هنرجوی جدی موسیقی، دانشجویان موسیقی و افرادی مناسب است که می‌خواهند زبان تخصصی موسیقی را یاد بگیرند. برای کسی که صرفاً می‌خواهد چند مفهوم ابتدایی موسیقی را یاد بگیرد، منابع ساده‌تر انتخاب بهتری هستند.

مناسب برای: تئوری موسیقی، تحلیل موسیقی، هنرجویان و دانشجویان.

۲. کتاب Tonal Harmony؛ یکی از منابع مهم آموزش هارمونی

نویسندگان: Stefan Kostka، Dorothy Payne و Byron Almén

هارمونی یکی از بخش‌های اصلی آموزش موسیقی است و کتاب Tonal Harmony از منابع دانشگاهی شناخته‌شده این حوزه محسوب می‌شود.

تمرکز کتاب روی موسیقی تونال است؛ یعنی روابط میان گام‌ها، آکوردها و حرکت هارمونیک را به شکل مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کند. مباحثی مانند آکوردهای سه‌صدایی و چهارسدایی، وارونگی آکوردها، کادانس، مدولاسیون و تحلیل هارمونیک در آن جایگاه مهمی دارند.

برای آهنگسازی و تنظیم، شناخت هارمونی کاربرد مستقیمی دارد. وقتی نوازنده یا آهنگساز بداند چرا یک توالی آکوردی خاص حس آرامش، انتظار یا پایان ایجاد می‌کند، انتخاب‌های موسیقایی او از حالت آزمون‌وخطا فاصله می‌گیرد.

مناسب برای: هارمونی، آهنگسازی، تنظیم و آموزش دانشگاهی موسیقی.

۳. کتاب How Music Works؛ موسیقی از نگاه یک موسیقی‌دان

نویسنده: David Byrne

دیوید برن، خواننده و ترانه‌نویس و از اعضای گروه Talking Heads، در How Music Works موسیقی را فقط از زاویه نت و تئوری بررسی نمی‌کند.

کتاب به رابطه میان موسیقی و محیط اجرا، فناوری، صنعت موسیقی، ساختار ترانه و شیوه تولید و ارائه آثار می‌پردازد. یکی از نکات جالب کتاب این است که موسیقی را محصولی جدا از شرایطی که در آن ساخته و شنیده می‌شود نمی‌داند.

برای خواننده‌ای که می‌خواهد بفهمد چرا یک نوع موسیقی در یک محیط یا دوره خاص شکل گرفته، این کتاب دید گسترده‌تری نسبت به آثار موسیقایی ایجاد می‌کند.

مناسب برای: علاقه‌مندان موسیقی، ترانه‌نویسی، تولید موسیقی و صنعت موسیقی.

۴. کتاب This Is Your Brain on Music؛ رابطه مغز و موسیقی

نویسنده: Daniel J. Levitin

چرا یک ملودی در ذهن می‌ماند؟ چرا گاهی با شنیدن چند نت، ادامه آهنگ را پیش‌بینی می‌کنیم؟ چرا بعضی قطعات خاطره‌ای مشخص را زنده می‌کنند؟

This Is Your Brain on Music این پرسش‌ها را از زاویه علوم شناختی و روان‌شناسی موسیقی بررسی می‌کند.

دنیل لویتین که سابقه فعالیت حرفه‌ای در صنعت موسیقی نیز دارد، درباره نحوه پردازش موسیقی توسط مغز، ادراک ریتم و ملودی، حافظه موسیقایی و نقش تجربه در شنیدن موسیقی توضیح می‌دهد.

این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند فراتر از تکنیک ساز یا تئوری موسیقی، سازوکار ذهن هنگام شنیدن موسیقی را بشناسند.

مناسب برای: روان‌شناسی موسیقی، علوم شناختی و علاقه‌مندان به رابطه مغز و موسیقی.

۵. کتاب Musicophilia؛ داستان‌هایی درباره موسیقی و ذهن

نویسنده: Oliver Sacks

الیور ساکس در Musicophilia: Tales of Music and the Brain سراغ تجربه‌های متفاوت انسان‌ها در مواجهه با موسیقی می‌رود.

کتاب از پدیده‌هایی مانند گیرکردن یک قطعه در ذهن، تغییر توانایی موسیقایی بر اثر برخی آسیب‌های مغزی و تجربه افرادی که رابطه خاصی با موسیقی دارند صحبت می‌کند.

مزیت کتاب برای مخاطب عمومی این است که مباحث علمی را از طریق داستان‌ها و نمونه‌های انسانی توضیح می‌دهد. به همین دلیل برای شروع مطالعه در زمینه موسیقی و مغز انتخاب مناسبی است و نیاز به دانش تخصصی موسیقی ندارد.

مناسب برای: مخاطب عمومی، علوم اعصاب، روان‌شناسی و موسیقی‌شناسی.

بهترین کتاب های موسیقی برای آهنگسازی و ترانه‌نویسی

یادگیری آهنگسازی فقط به دانستن نت‌ها محدود نمی‌شود. آهنگساز باید بتواند میان ملودی، ریتم، هارمونی، فرم و سازبندی ارتباط برقرار کند. در ترانه‌نویسی نیز شناخت ساختار شعر، ملودی و نحوه قرار گرفتن کلمات روی موسیقی اهمیت دارد.

۶. کتاب How to Write Songs on Guitar؛ آموزش ترانه‌نویسی با گیتار

نویسنده: Rikky Rooksby

این کتاب برای افرادی نوشته شده که می‌خواهند با گیتار ترانه بسازند. نویسنده درباره ساختار ترانه، آکوردها، ملودی و روش‌های شکل‌دادن یک ایده اولیه توضیح می‌دهد.

تمرکز عملی کتاب باعث می‌شود برای گیتاریست‌هایی که قصد ورود به آهنگسازی دارند، کاربرد بیشتری نسبت به یک کتاب صرفاً نظری داشته باشد.

مناسب برای: گیتاریست‌ها، ترانه‌نویسان و آهنگسازان مبتدی.

۷. کتاب The Song Machine؛ پشت صحنه موسیقی پاپ

نویسنده: John Seabrook

The Song Machine به سازوکار تولید موسیقی پاپ مدرن می‌پردازد و نقش ترانه‌نویسان، تهیه‌کنندگان و تیم‌های تولید را بررسی می‌کند.

این کتاب برای کسی که فقط به جنبه هنری آهنگ علاقه ندارد و می‌خواهد بداند یک قطعه پاپ چگونه از ایده اولیه به محصول نهایی تبدیل می‌شود، اطلاعات قابل توجهی دارد.

در موسیقی پاپ معاصر، یک آهنگ موفق لزوماً حاصل کار یک خواننده و یک ترانه‌سرا نیست. تیم‌های ترانه‌نویسی، تهیه‌کنندگان، تنظیم‌کنندگان و متخصصان ضبط می‌توانند در شکل‌گیری نسخه نهایی نقش داشته باشند. این کتاب همین ساختار را از نزدیک بررسی می‌کند.

مناسب برای: موسیقی پاپ، ترانه‌نویسی، تهیه‌کنندگی و صنعت موسیقی.

مطالعه کتاب موسیقی با شنیدن آهنگ‌های مرتبط

خواندن کتاب‌های موسیقی زمانی کاربردی‌تر می‌شود که مفاهیم مطرح‌شده را در آثار واقعی هم بشنویم. برای مثال، هنگام مطالعه درباره ساختار ترانه، هارمونی یا ویژگی‌های یک سبک موسیقی، گوش دادن به چند قطعه مرتبط کمک می‌کند تفاوت میان مفاهیم تئوری و اجرای واقعی آنها بهتر درک شود.

در چنین شرایطی، دسترسی به آرشیو متنوع آهنگ‌ها اهمیت پیدا می‌کند. موزیکدل به‌عنوان یکی از مراجع دانلود آهنگ در ایران، مجموعه‌ای از آهنگ‌های ایرانی را در اختیار علاقه‌مندان موسیقی قرار می‌دهد و می‌تواند برای پیدا کردن نمونه‌های شنیداری در کنار مطالعه کتاب‌های موسیقی مورد استفاده قرار بگیرد.

برای نمونه، خواننده‌ای که درباره ترانه‌نویسی مطالعه می‌کند می‌تواند هم‌زمان ساختار چند آهنگ را بررسی کند. شنونده علاقه‌مند به موسیقی سنتی می‌تواند آثار مختلف این حوزه را مقایسه کند و کسی که درباره موسیقی پاپ مطالعه دارد، می‌تواند به نمونه‌های جدید و قدیمی این سبک گوش دهد. این روش باعث می‌شود مطالعه موسیقی از حالت صرفاً نظری خارج شود و مفاهیم کتاب در آثار شنیداری قابل مشاهده باشند.

معرفی 5 تا از بهترین کتاب های موسیقی ایران

۱. سرگذشت موسیقی ایران — روح‌الله خالقی

«سرگذشت موسیقی ایران» را می‌توان یکی از مهم‌ترین منابع روایی برای شناخت تاریخ موسیقی ایران دانست. این اثر در اصل در سه جلد نوشته شده و بعدها نسخه‌های یک‌جلدی آن نیز منتشر شده‌اند. چاپ‌های مختلف این کتاب نشان می‌دهد که اثر خالقی همچنان در میان منابع شناخته‌شده موسیقی ایران قرار دارد.

خالقی در این مجموعه فقط درباره موسیقی صحبت نمی‌کند؛ زندگی و فعالیت موسیقی‌دانان، نوازندگان و تحولات موسیقی ایران نیز بخش مهمی از روایت کتاب است. نسخه سه‌جلدی در یک مجلد که توسط مؤسسه فرهنگی هنری ماهور منتشر شده، ۸۰۸ صفحه دارد.

مناسب برای: علاقه‌مندان تاریخ موسیقی ایران، پژوهشگران و کسانی که می‌خواهند مسیر تحول موسیقی ایران را بشناسند.

۲. نظری به موسیقی — روح‌الله خالقی

کتاب «نظری به موسیقی» یکی دیگر از آثار مهم روح‌الله خالقی است. کتاب در دو بخش تنظیم شده؛ بخش نخست به قواعد کلی موسیقی می‌پردازد و بخش دوم به موسیقی ایرانی، نغمات و مباحث مرتبط با موسیقی ملی اختصاص دارد.

اهمیت این کتاب فقط در آموزش مباحث نظری نیست. خالقی در آن تلاش کرده موسیقی را با رویکردی نظام‌مند توضیح دهد و میان مباحث نظری موسیقی و ویژگی‌های موسیقی ایرانی ارتباط برقرار کند.

مناسب برای: هنرجویان موسیقی، علاقه‌مندان تئوری موسیقی و کسانی که می‌خواهند با مبانی نظری موسیقی ایرانی آشنا شوند.

۳. تئوری موسیقی — مصطفی کمال پورتراب

«تئوری موسیقی» مصطفی کمال پورتراب از شناخته‌شده‌ترین کتاب‌های آموزشی موسیقی در ایران است. این کتاب برای سال‌ها در آموزش موسیقی مورد استفاده قرار گرفته و به دلیل پوشش مباحث پایه، یکی از منابع مهم برای آشنایی با زبان و ساختار موسیقی محسوب می‌شود.

موضوعاتی مانند نت‌خوانی، ریتم، میزان، گام، فواصل و مباحث پایه نظری در چنین منابعی، پایه‌ای برای ورود به هارمونی، آهنگسازی و نوازندگی ایجاد می‌کنند.

مناسب برای: هنرجویان مبتدی و متوسط، نوازندگان و افرادی که می‌خواهند تئوری موسیقی را اصولی شروع کنند.

۴. تئوری بنیادی موسیقی — پرویز منصوری

اگر هدف شما یادگیری جدی‌تر مبانی موسیقی باشد، «تئوری بنیادی موسیقی» اثر پرویز منصوری یکی از کتاب‌هایی است که ارزش قرار گرفتن در این فهرست را دارد.

این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۷۰ منتشر شده و در منابع آموزشی موسیقی ایران به‌عنوان یکی از کتاب‌های مطرح تئوری موسیقی معرفی شده است. ساختار آن نسبت به کتاب‌های کاملاً مقدماتی تخصصی‌تر است و برای خواننده‌ای که قصد دارد مفاهیم موسیقی را با جزئیات بیشتری دنبال کند، انتخاب مناسبی محسوب می‌شود.

مناسب برای: هنرجویان جدی، نوازندگان، دانشجویان و علاقه‌مندان تئوری موسیقی.

۵. موسیقی ایران — روح‌الله خالقی

کتاب «موسیقی ایران» نوشته روح‌الله خالقی، نگاه گسترده‌ای به تاریخ و ویژگی‌های موسیقی ایران دارد. در این اثر موضوعاتی مانند روند تحول موسیقی، سازها، موسیقی‌دانان و سبک‌های رایج موسیقی ایرانی بررسی می‌شوند.

این کتاب برای مخاطبی که می‌خواهد بدون ورود مستقیم به مباحث سنگین تئوری، تصویری کلی از موسیقی ایران به دست بیاورد، گزینه مناسبی است.

مناسب برای: مخاطبان عمومی، علاقه‌مندان موسیقی ایرانی و کسانی که می‌خواهند مطالعه درباره موسیقی ایران را شروع کنند.

یک نکته مهم هنگام انتخاب کتاب موسیقی

سطح کتاب را جدی بگیرید. کتابی که برای دانشجوی موسیقی نوشته شده، الزاماً بهترین انتخاب برای یک شنونده تازه‌کار نیست.

برای شروع، کتاب‌های موسیقی عمومی، تاریخ موسیقی و مبانی تئوری معمولاً خوانایی بیشتری دارند. پس از یادگیری اصطلاحات پایه، می‌توان سراغ منابع تخصصی‌تر مانند هارمونی، کنترپوان، فرم و ارکستراسیون رفت.

از طرف دیگر، اگر هدف شما آهنگسازی و تولید موسیقی است، صرفاً خواندن کتاب کافی نیست. مفاهیم باید کنار ساز، نرم‌افزار تولید موسیقی یا تمرین نوشتاری استفاده شوند؛ وگرنه بسیاری از مباحث تئوری به دانسته‌هایی تبدیل می‌شوند که در عمل کاربردشان مشخص نیست.