سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: گاهی تاریخ در بناهای باشکوه، سنگنوشتهها و موزهها ایستاده است؛ اما گاهی در برگهای کهن کتابهایی پنهان شده که سدهها از عمرشان گذشته و هنوز صدای انسانهایی را با خود حمل میکنند که پیش از ما زیستهاند، اندیشیدهاند، نوشتهاند و جهان را به شکلی دیگر دیدهاند. نسخههای خطی از همین جنس هستند؛ کاغذهایی کهنه، اما پر از زندگی. هر سطرشان ردپایی از یک ذهن، یک فرهنگ و یک دوره تاریخی است. شاید امروز چشم ما تنها چند صفحه قدیمی ببیند، اما پشت همان صفحات، گذشتهای ایستاده است که اگر آن را نشناسیم، شناختمان از خودمان نیز ناکافی خواهد ماند.
برگزاری دوره هفدهم آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی با شعار «میراث دیروز، اندیشه امروز» تلاشی بود برای تقدیر از پاسداران میراث گذشتگان این سرزمین اهورایی؛ آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، در راستای تکریم و تقدیر از تمامی افراد حقیقی و نهادهای حقوقی که در حوزههای گوناگون برای حفظ، حراست، تسهیل دسترسی به متون نسخ خطی، تصحیح متون، پژوهشهای موضوعی سندشناسی و نسخهشناسی که از متون نسخ خطی برگرفته شدهاند برگزار میشود.
برگزاری این آیین از سال ۱۳۷۹ با همت کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی شروع شد و هشت دوره این آیین در کتابخانه مجلس برگزار شد. از سال ۱۳۸۷ و دوره نهم، برگزاری این آیین ملی در کتابخانه ملی ایران ادامه پیدا کرد و تاکنون که دوره ۱۷ این آیین است در طی سالهای مختلف این بزرگداشت در کتابخانه ملی برگزار شده است.
آخرین دوره برگزار شده در سال ۱۳۹۷ بود که با توجه به اینکه از مقطعی مصوب شده بود این آیین هر ۲ سال یکبار برگزار شود، دوره بعدی در سال ۱۳۹۹ باید برگزار میشد که به دلیل ویروس کرونا انجام نشد. پس از آن نیز به دلایل مختلف این بزرگداشت متوقف مانده بود که در دوره اخیر ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی، برگزاری مجدد این آیین در دستور کار قرار گرفت و هفدهمین دوره بعد از ۸ سال امسال در ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.
در طول ۱۶ دوره گذشته، در کنار معرفی شخصیتهای مختلفی که در عرصههای موضوعی شایسته تقدیر بودهاند، همواره از یک شخصیت ممتاز که حوزه فهرستنویسی و نسخهشناسی تلاش شاخص انجام داده است و قسمت زیادی از عمر خود را در این راه وقف کردهاند تقدیر ویژه شده است و به عنوان چهره شاخص آن دوره معرفی شدهاند. در دوره هفدهم نیز از علی صدراییخویی از پیشگامان نهضت فهرستنگاری به عنوان چهره شاخص تقدیر شد.
نسخههای خطی صرفاً مباحث تاریخی و گذشته را دربرنمیگیرند
در ابتدای نشست غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به برگزاری این آیین پس از وقفهای چندساله، گفت: آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی که بهصورت سالانه برگزار میشد، از سال ۱۳۹۳ بهصورت دوسالانه برگزار شد و در سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷ نیز بر همین اساس ادامه یافت، اما پس از آن بهدلیل مسئله کرونا و برخی مشکلات دیگر برگزار نشد. سال گذشته تصمیم گرفته شد این عقبماندگی جبران شود و دوستان یک مقطع ششساله را مورد بررسی قرار دادند که گزارش آن از سوی بهرامیان، دبیر این رویداد، ارائه شد.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با بیان اینکه این برنامه در واقع نوعی اختتامیه برای ماهها بررسی و داوری است، بیان کرد: ماهها این بررسیها و داوریها انجام شده و نتایج آن را خواهیم دید. نسخههای خطی صرفاً مباحث تاریخی و گذشته را دربر نمیگیرند. مدتی پیش یکی از سخنرانیها و مطالب دکتر حداد عادل را میخواندم که در آن به فواید تاریخ علم اشاره شده بود. فایده آخر که بسیار جالب بود تفحص در تاریخ علم است که مبنای اصلی مورد نظر در نسخههای خطی خواهد بود و مرحوم استاد حائری نیز بر آن تأکید داشتند و میتواند نوعی غرور ملی و مایه افتخار باشد.
وی ادامه داد: این موضوع بهخصوص برای جوامعی مانند ما که درگیر مشکلات عدیدهای هستند، اهمیت دارد. همه جوامع درگیر مشکلات هستند، اما با توجه به مشکلات خاصی که وجود دارد و گسست فرهنگی که امروز میان نسلهای مختلف به وجود آمده است، این مسئله میتواند برای ما بسیار مهم باشد.
راهاندازی سایت فهرستگان جامع نسخ خطی
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه با اشاره به برخی مشکلات سایت نسخ خطی و بانک اطلاعاتی این سازمان گفت: یکی از گلایههایی که از ما میشود، مربوط به سایت نسخههای خطی و در واقع بانک اطلاعاتی است. فهرست نسخ خطی که روی سایت ما قرار دارد، با مشکلات فنی، امنیتی و مسائل دیگری مواجه بود.
امیرخانی افزود: امروز از دوستان عزیزمان در حوزه فناوری اطلاعات و سایر بخشها قول گرفتم که از اول مهر، سایت فهرستگان جامع نسخ خطی با امکانات بهتر و بیشتر در اختیار عزیزان قرار گیرد. سازمان اسناد و کتابخانه ملی برای خرید و گردآوری نسخ خطی تلاش میکند. بحث خرید نسخ خطی از قبل وجود داشته و در این مدت بیشتر شده است. در حوزه گردآوری، چه در قالب اهدا، چه امانت و چه خرید، دست یاری شما عزیزان را میفشاریم و اگر بتوانید به ما کمک کنید، نسخههایی را به ما معرفی کنید.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران ادامه داد: افرادی که بحث اهدا و وقف دارند، طبیعتاً از آن طریق اقدام میکنند و در نهایت بحث خرید نیز با وجود تمام مشکلات دنبال میشود. هم و غم سازمان این است که این نسخهها حفظ شوند. بالاخره باید جایی باشد که این نسخهها در آنجا گردآوری شوند. آستان قدس رضوی، کتابخانه مرحوم مرعشی، دانشگاه تهران، کتابخانه مجلس و کتابخانه ملک، همگی در این زمینه فعالیت دارند و کتابخانه ملی نیز با توجه به جایگاهی که دارد، شاید مسئولیت سنگینتری را بر عهده داشته باشد.
اهدای مجموعههای ارزشمند به مجموعه سازمان اسناد و کتابخانه ملی
وی در ادامه از اضافه شدن دو مجموعه ارزشمند به مجموعه سازمان اسناد و کتابخانه ملی خبر داد و گفت: از جمله خبرهای خوب دوستان ما در بخش خطی این است که دو مجموعه بسیار خوب به مجموعه سازمان اسناد اضافه شده که هنوز بهطور رسمی اعلام نشده است. در حوزه اسناد، مجموعه کامل اسناد «میرزا علیاصغر خان امینالسلطان» بهطور کامل از نوادگان ایشان خریداری شد و در ساختمان گنجینه اسناد نگهداری میشود. این مجموعه بسیار ارزشمند و بینظیر است و میتواند بخشهایی از تاریخ معاصر را دچار تحول کند.
امیرخانی در بخش دیگری از سخنان خود درباره چهره ویژه این دوره از بزرگداشت حامیان نسخ خطی، گفت: بسیار خوشحالیم که از چهرهای مانند جناب آقای صدرایی خویی که در جمع ما هستند، قدردانی میشود. قطعاً سالیان سال همه ما از برکات علمی ایشان برخوردار خواهیم بود. چیزی که درباره این عزیز واقعاً قابل گفتن است، فروتنی و تواضعی است که دارند و این از نکات بسیار برجسته ایشان است.
امیرخانی در پایان سخنانش با اشاره به جایگاه تواضع در فرهنگ دینی و ملی گفت: درباره تواضع نگاهها متفاوت است، اما در فرهنگ دینی ما چقدر از تواضع تمجید شده است؛ مانند کلام امیر که میفرمایند با تواضع حتی امور نظم و سامان میگیرد. آن چیزی که به هر حال در فرهنگ دینی و ملی ما یک ارزش است، همین موضوع تواضع است که جناب استاد خویی از نمونههای برجسته و بارز آن هستند.
شناخت تمدن در گروی شناخت میراث برجای مانده مکتوب
علی بهرامیان، دبیر علمی هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی گفت: شناخت هر چه بیشتر و بهتر و عمیقتر فرهنگ و تمدن ما تا حد چشمگیری در گروی شناخت میراث برجای مانده مکتوب ماست و از این طریق است که میتوان به آن جهان پرشکوه فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی راه یافت و احیانا آن را چراغ راه آینده قرار داد. راست است که انبوهی از آن میراث در حوادث روزگار از میان رفته آنچه اینک به دست ما رسیده است همچنان گسترده و شگفتانگیز است و شماری از بزرگترین محققان در ایران و جهان شناخت آن میراث ارجمند را پیشنهاد همت بلند خود قرار دادهاند؛ از فهرستنویسی و متنشناسی تا فن تصحیح و بعد انتشار به صورت مطلوب علمی همراه تعلیقات و توضیحات تا کتاب را به آنچه که مولف و شاعر و پدیدآورنده به قید کتابت در آورده بود نزدیک کنند و بر ابناء زمانه عرضه بدارند.
او افزود: همایش نسخههای خطی کوششی است تا حد ممکن و مقدور در درجه اول برای تاکید بر اهمیت آن میراث گرانقدر به بهترین صورت و در درجه بعد، جلب توجه و عنایت مردم روزگار بر اهمیت بینظیر آن فرهنگ و تمدن که از دل شناخت کتابهای برجای مانده از قرون اعصار گذشته به دست میآید و از همه مهمتر اینکه معیارها و الگوهایی برای فن تصحیح و شیوه مطلوب با دست کم نزدیک به مطلوب آن متون به دست داده شود و همچنین بزرگداشت استادان و محققان و فهرستنگاران و ناشران و نهادها و موسسههایی که به صورتی در این باب فعالیت میکنند. همه اینها به این امید است که این راه و رسم نیکو بپاید و دانش جویان و دانش پژوهان جوان روزگار ما راه استادان و عالمان در شناخت هر چه بیشتر و بهتر آن میراث و فرهنگ به درستی ادامه دهند.
تالیف و گردآوری مجموعهای از مقالات علمی به پاس تحقیق
بهرامیان ادامه داد: یکی از سنتهای نیکو در جریان همایش حامیان نسخخطی، شناسایی و تجلیل از محققانی است که همه همت خود را صرف فهرستنویسی و شناسایی نسخههای خطی کردهاند. در این دوره این توفیق نصیب برگزارکنندگان همایش و به ویژه هیئت علمی شد که از مقام علمی استاد علی صدرایی خوبی در حد مقدور تجلیل شود. مقام و جایگاه صدرایی خوبی در کار فهرستنویسی و تحقیق در حوزه کتابشناسی و نسخهشناسی بر اهل علم و فرهنگ ما روشن است و غالب ما به قدر توفیق از حاصل تحقیقات ایشان برخوردار بودهایم. رسم نیکویی است که تجلیل از مقام علمی استادان با تالیف و گردآوری مجموعهای از مقالات علمی به افتخار آن استاد تحقق مییابد و مایه کمال خرسندی است که چنین مهمی را در این نوبت دوست دانشمند مجید غلامیجلیسه بر عهده گرفتند و این مجموعه ارزشمند، مقرون به سپاس از غلامیجلیسه با دو دست ارادت و اخلاص و به نشانه سپاس از عمری تحقیق در نسخههای خطی به محضر استاد صدرایی خوبی تقدیم خواهد شد.
میدانیم که بنیانگذار این سنت نیکوی علمی جناب مستطاب سیدمحمدعلی احمدی ابهری بودهاند و سپاسگزاری از ایشان را باید برعهده شناخت. بنابراین کتابخانه مجلس شورا از آغاز متکفل برگزاری این آیین بوده است. جای خوشبختی است که کتابخانه ملی ایران هم در این سنت علمی پسندیده شرکت جست و تاکنون نیز به صورت جدی آن را ادامه داده است؛ به ویژه باید از ریاست کتابخانه ملی و ریاست کتابخانه مجلس سپاسگزاری کرد که حتی در شرایط ویژه هم ادامه این سنت نیکوی علمی را از دست ندادند و با وجود دشواریها از بذل هرگونه باری دریغ نورزیدند.
نمونهای از یک اثر ناشناخته درباره جنگ قزلباشها و پرتغالیها
سپس مسعود معینیپور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به نسخ خطی گفت: باید به این پرسش مهم پاسخ دهیم که چگونه میتوان از این میراث ارزشمند برای زندگی انسان معاصر و نسل جدید بهره گرفت. نسخههای خطی نباید صرفاً موضوعی گذشتهنگر باشند، بلکه باید بتوانیم ظرفیت آنها را در پاسخ به نیازهای جامعه امروز به کار بگیریم. اگر قرار است این فعالیتها ادامه پیدا کند، باید نظمی مسئلهمحور و مبتنی بر نیازهای اجتماعی داخلی و بینالمللی شکل بگیرد تا بررسی آثار در حوزههای مختلف ادبیات و علوم بتواند متناسب با شعاری که داریم، یعنی میراث دیروز، اندیشه فردا، به نیازهای جامعه پاسخ دهد.
او همچنین بر ضرورت ایجاد شبکه ارتباطی میان پژوهشگران و مراکز دارنده نسخ خطی تأکید کرد و گفت: شبکه ارتباطی میان کسانی که دانایی و اطلاعات این حوزه را در اختیار دارند، هنوز ضعیف و کماثر است. باید میان کتابخانهها و مراکز علمی و پژوهشگران یک شبکه ارتباطی شکل بگیرد تا آثار ناشناخته شناسایی و امکان استفاده از آنها فراهم شود.
وی با اشاره به نمونهای از یک اثر ناشناخته درباره جنگ قزلباشها و پرتغالیها بیان کرد: در بررسی یک موضوع تاریخی مربوط به حدود ۴۰۰ سال پیش، به یک اثر منظوم درباره جنگ صفویان و پرتغالیها رسیدم که در کشور در دسترس نبود و دارای نگارگریهای ارزشمندی بود. چنین نمونههایی نشان میدهد که چه ظرفیتهایی هنوز در میان آثار موجود وجود دارد که باید شناسایی و معرفی شوند.
آشکار شدن نکات ناگشوده در بررسی حواشی نسخههای خطی
سپس حسین معصومیهمدانی، پژوهشگر تاریخ علم، نیز با اشاره به وجود نسخههای خطی در مجموعههای خانوادگی و شخصی گفت: احتمالاً کتابهای زیادی در ایران هنوز به کتابخانههای عمومی ملحق نشدهاند و همچنان در دست خانوادهها و اشخاص هستند. باید کاری کنیم که صاحبان این آثار احساس اطمینان کنند و بدانند اگر این آثار را به دستگاههای عمومی و کتابخانهها بسپارند، هم ارزش آنها حفظ میشود و هم از نظر معنوی مورد حمایت قرار میگیرند. باید این انگیزه در افراد تقویت شود که اگر میتوانند، این آثار را در اختیار مراکز عمومی قرار دهند و کمتر شاهد خروج چنین آثاری از کشور باشیم. بسیاری از مجموعههای نسخ خطی کتابخانههای ما نیز حاصل انگیزههای شخصی بزرگانی بوده که در دورههای مختلف به گردآوری این آثار پرداختهاند.
معصومیهمدانی با بیان اینکه ارزش نسخههای خطی تنها به متن اصلی آنها محدود نمیشود، بیان کرد: وقتی از نسخه خطی صحبت میکنیم، معمولاً اولین فایدهای که به ذهن میآید تصحیح متن است، اما غیر از تصحیح، نسخههای خطی اطلاعات بسیار زیادی دارند. حاشیهها، نشانههای تملک و انتقال نسخهها، نوع کاغذ و حتی پراکندگی زمانی نسخهها میتواند برای شناخت تاریخ علم، آموزش، تاریخ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسیار مهم باشد.
وی ادامه داد: بررسی حواشی نسخههایی که بهعنوان کتاب درسی استفاده میشدند، نشان میدهد این کتابها چگونه منتقل میشدند، چه پرسشهایی برای خوانندگان ایجاد میکردند و چه کسانی تلاش میکردند نکات ناگشوده آنها را توضیح دهند. توجه به آثار چاپ سنگی و دیگر متون نادر اهمیت بسیاری دارد. نباید تصور کنیم که فقط نسخههای خطی ارزشمند هستند. نسخههای چاپ سنگی و هر کتاب یا متنی که به دلیلی نادر باشد نیز میتواند همان اندازه برای پژوهش و شناخت تاریخ فرهنگی و علمی اهمیت داشته باشد. از این فعالیتها نباید انتظار فایده فوری برای گشایش مسائل زندگی داشته باشیم. آنچه از این مطالعات به دست میآید، تا حد زیادی شناخت هویت تاریخی و فرهنگی ما و شناخت عناصر سازنده شخصیت تاریخی جامعه است و این خود دستاورد کمی نیست.
رنجهای مصحح برای تصحیح نسخههای خطی
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز در سخنانی گفت: خوشحالم که بعد از اینکه مدتی وقفه و تأخیر ایجاد شده بود، دوباره جلسات بزرگداشت مصححان نسخههای خطی برپا شد. این کار، بایسته و شایسته است؛ چراکه تصحیح نسخههای خطی، کاری بسیار دشوار و ارزشمند است. بسیاری فکر میکنند تألیف، دشوارتر از تصحیح نسخه خطی است؛ در حالی که اگر قرار باشد نسخهای بهدرستی تصحیح شود، بسا که چند برابر عمر یک انسان صرف شود تا یک نسخه خطی به صورت قابل عرضه درآید. کسانی که در این وادی گام گذاشتهاند، بهخوبی میدانند که چه رنجی برای این کار کشیده میشود. ما نسخههای تصحیحشده را میبینیم، اما نمیدانیم بر سر آن نسخه چه آمده و چه مراحلی طی شده تا از یک نسخه خطی، متنی قابل استفاده و چاپی به دست آمده است.
وی افزود: اگر بخواهید نمونهای از این رنجها و دشواری کار را بدانید، مراجعه کنید به تاریخ پیدا شدن کتاب «نقض» عبدالجلیل قزوینی رازی و ببینید که مصحح با تنها نسخهای که از این کتاب وجود داشته، چه کرده و چگونه آن را قابل استفاده کرده است تا متوجه شویم تصحیح نسخههای خطی تا چه اندازه دشوار و در عین حال ارزشمند است. پیشنهاد دیگری هم دارم. در این صد سالی که کار تصحیح نسخههای خطی در ایران جنبه علمی و دانشگاهی پیدا کرده است، خوب است چند کتابخانهای که گنجینهدار نسخههای خطی در ایران هستند، به کمک یکدیگر دانشنامهای از مصححان درجهاول منتشر کنند. من فکر میکنم در این صد سال اخیر، چند صد مصحح داشتهایم که برای شناخت و معرفی میراث فرهنگی ما خدمت کردهاند. خوب است در یکجا شرح حال همه آنها و آثار و تصحیحاتشان گردآوری و منتشر شود.
راههای شناخت میراث فرهنگی جانمایه هویت یک ملت
حدادعادل گفت: شاید مفهوم «میراث فرهنگی» مفهومی جدید باشد؛ دستکم در لفظ، در تاریخ فرهنگ ما پیش از این اصطلاحی با این عنوان نداشتیم، چون مردم در خود فرهنگ زندگی میکردند و به همین دلیل نامی بر آن نمیگذاشتند. مثل اینکه گفتهاند: «ماهی آب را نمیبیند.» آنها غیر از آب چیز دیگری ندیده بودند؛ آن آب، همان فرهنگ بود. از روزی که ما از فرهنگ خودمان فاصله گرفتیم، به جای علم حضوری، علم حصولی پیدا کردیم و گفتیم چیزی به نام میراث فرهنگی وجود دارد که باید آن را بشناسیم. بنابراین، این پرسش مطرح میشود که راههای شناخت میراث فرهنگی، که جانمایه هویت یک ملت است، چیست؟
او افزود: معماری، هنر، آداب و سنن اجتماعی، قصهها، کتیبهها و کاوشهای باستانشناسی، همه از راههای شناخت میراث فرهنگی هستند؛ اما از میان همه اینها، یکی از بهترین و مفیدترین راهها برای شناخت میراث فرهنگی و احراز هویت، نسخههای خطی و اسناد کتابخانهای است. از میان چیزهایی که از گذشته ما باقی مانده، هیچ عنصری به اندازه نسخههای خطی ما را با گذشته آشنا نمیکند. نسخههای خطی امکان آشنایی با فکر، علم، فرهنگ، جهانبینی و زندگی گذشتگان و همچنین آشنایی با تاریخ حوادث روزگار را برای ما فراهم میکنند؛ گذشتهای که ما امروز بخشی از آن هستیم و دیر یا زود خود نیز به گذشته تبدیل خواهیم شد. این گذشته را میتوان با نسخههای خطی شناخت. از طریق آنها میتوان با تحولات خط، دستور زبان، سبکهای نگارشی و ادبی و گونههای زبانی آشنا شد؛ با زبان فارسی آشنایی بیشتری پیدا کرد و به مایههای قابل توجهی برای خلق آثار هنری، بهویژه در عرصه سینما و نمایش، دست یافت.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: تصحیح کتابهای قدیمی، دانش بسیار وسیعی لازم دارد. کسی که میخواهد به تصحیح کتابهای قدیمی بپردازد، علاوه بر تسلط بر ادبیات و زبان فارسی، باید بر ادبیات و زبان عربی نیز مسلط باشد، معارف اسلامی را بداند و با تاریخ، جغرافیا و بسیاری از حوزههای دیگر آشنایی داشته باشد. نویسنده هرچه میدانسته، در کتاب آورده است و اگر جایی مطلبی نادرست یا اشتباه نوشته باشد، این مصحح است که باید بتواند آن را تشخیص دهد. بنابراین، مصحح باید جامعیت علمی داشته باشد. به همین دلیل است که باید مصححان درجه یک را قدر دانست و ارزش کارشان را شناخت.
او ادامه داد: در سالهای پیش از انقلاب، گاهی روشنفکران به مصححان طعنه میزدند؛ بهخصوص در سالهایی که دعوا بر سر ادبیات و شعر کهن بسیار رواج داشت و در مجلات روشنفکری، درباره این موضوع مقالههای فراوانی منتشر میشد. گاهی به بزرگانی که عمرشان را صرف نسخههای خطی کرده بودند، متلک میگفتند و کار آنها را بیارزش جلوه میدادند. میگفتند اینها «نبش قبر» میکنند و حتی برخی علامتهای اختصاری را نیز مسخره میکردند. این نگاه در آن زمان تا حدی مد شده بود. من میخواهم بگویم که در اینجا نوعی نمکنشناسی وجود داشت. همان آقایانی که روشنفکر بودند، نویسندگان روز بودند و شاعران امروز بودند، آثارشان را مدیون زحمت همان استادانی بودند که کتابهای اصیل زبان فارسی، مانند شاهنامه، مثنوی، حافظ و سعدی، را تصحیح کرده بودند. همین آثار تصحیحشده بود که این افراد بر اساس آنها درس خوانده و باسواد شده بودند، اما بعد به همان کسانی که این میراث را برایشان فراهم کرده بودند، ایراد میگرفتند.
بسیاری به علامه قزوینی نیز طعنه میزدند و قدر او را نمیدانستند. این کار شبیه آن است که کسی برود سراغ معدنکاران و به آنها ایراد بگیرد که چرا به اعماق هزارمتری زمین میروید و دنبال چه میگردید؛ مگر فلز به دستتان میافتد که ما از آن استفاده کنیم و ماشین بسازیم؟ هرچه ما با میراث فرهنگی و نسخههای قدیمی بیشتر آشنا شویم، بیشتر ایرانی هستیم؛ بیشتر مسلمان و ایرانیِ مسلمان هستیم. خدمتی که مصححان نسخههای خطی انجام میدهند، خدمتی است که گاه ناشناخته میماند.
گاهی نسخه خطی نگاه ما را به یک موضوع تاریخی تغییر میدهد
سپس علی صدراییخویی، پژوهشگر، کتابشناس، فهرستنگار و مصحح و چهره ویژه این دوره از بزرگداشت حامیان نسخ خطی، نیز با اشاره به سالها فعالیت خود در این حوزه گفت: من همیشه معتقدم نسخه را باید خواند، نوشت، حاشیههای آن را دید و بررسی کرد که نسخه چگونه به دست ما رسیده، چه کسی آن را نوشته و در چه شرایطی مورد استفاده قرار گرفته است.
او با تأکید بر اهمیت معرفی و در دسترس قرار دادن نسخهها اظهار کرد: من راضی نیستم افرادی نسخهای را در اختیار داشته باشند و اجازه ندهند دیگران از آن استفاده کنند یا آن را چاپ کنند. اگر نسخهای ارزشمند است، باید امکان معرفی و بهرهبرداری از آن برای دیگران فراهم شود.
صدراییخویی با اشاره به تجربه خود در شناسایی برخی نسخههای ناشناخته افزود: گاهی یک نسخه میتواند نگاه ما را به یک موضوع تاریخی و علمی تغییر دهد. در مواردی نسخهای پیدا شده که اطلاعاتی در آن وجود داشته که در منابع دیگر دیده نشده و همین موضوع میتواند مسیر پژوهش را تغییر دهد.
نسخههای خطی عاملی برای ارتباط میان فرهنگها
او همچنین نسخههای خطی را عاملی برای ارتباط میان فرهنگها دانست و گفت: نسخه خطی رابطه بین فرهنگها و گفتوگوی تمدنهاست. ما میتوانیم با نسخههای خطی با کشورهای دیگر گفتوگو کنیم و نشان دهیم که این آثار چگونه میان سرزمینها و فرهنگهای مختلف رفتوآمد داشتهاند.
صدراییخویی با اشاره به نمونههایی از اسناد و نسخههای مرتبط با روابط ایران و دیگر کشورها بیان کرد: اگر نسخههای خطی و اسناد را درست معرفی کنیم، میتوانند زمینه تفاهم میان کشورها را فراهم کنند و جوانان بدانند که این میراث فقط متعلق به گذشته نیست و برای آینده نیز ظرفیتهای فراوانی دارد.
وی در پایان بر ضرورت باز شدن مسیر دسترسی به این آثار تأکید کرد و گفت: امیدوارم چاپخانهها و مراکز نگهداری، درهای خود را باز کنند و نسخههایی که با بودجه عمومی خریداری شدهاند، محبوس نمانند. هیچ دلیلی ندارد نسخهای که میتواند به پژوهشگران کمک کند، در دسترس نباشد. امیدوارم این جلسات مقدمهای باشد برای اینکه نسخههای خطی بیشتر در دسترس جوانان و پژوهشگران قرار بگیرد.
نظر شما