سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: «هیچ‌گاه جهان مسیحیت این چنین در لب پرتگاه نابودی نبوده است. در بهار ۱۲۴۲ م/۶۳۹ ق. مغولان در کلوسترنویبرگ در چند میلی وین بودند که ناگهان بی‌هیچ دلیل آشکاری دست از حمله کشیدند و همه لشکریان مغول از اروپای میانه پس رفتند. این عقب‌نشینی ناگهانی به‌چشم اروپاییان حیرت‌زده و هراسان چیزی همانند معجزه نمودار شد... اینان با سرعتی باورنکردنی از تندترین رودها و انبوه‌ترین جنگل‌ها می‌گذرند. مردم را از دم تیغ می‌گذرانند و بر پیر و جوان و مرد و زن ابقاء نمی‌کنند. جاهای مقدس را پلید می‌کنند که در آنجا با زنان خویش جایگزین می‌شوند و اسب‌هاشان را به مزار قدیسان می‌بندند و پیکر ایشان را در دسترس جانوران و مرغان می‌گذارند. زنانشان مسلح و سوار بر اسب بر کسی ابقاء نمی‌کنند.»

آنچه بازگو شد بخشی از کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» بود که برای نخستین‌بار تیرماه ۱۳۵۳ از سوی انتشارات خوارزمی منتشر شده و اکنون پس از گذشت ۵۲ سال چاپ دوم آن در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

مهم‌ترین دوره‌های تاریخ روابط شرق و غرب

کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» (Papal envoys to the great khans) نوشته دوراکه ویلتس با ترجمه مسعود رجب‌نیا از سوی انتشارات خوارزمی منتشر شد. این کتاب پس از دیباچه مترجم و پیشگفتار در چند بخش تنظیم شده است. در جست‌وجوی ملک یوحنا: تصور کهن اروپا از آسیا، مغولان و اروپا، به سوی تاتاران، ژان دیرنشین و دیپلمات، فرستادگان دومینیکی، گیوم مبشر، جنگ صلیبی مغولان، اسقف اعظم خانبالغ، ادریک کشیش جهانگرد، بازپسین ماموریت به‌خنا و بازپسین گفتار فصل‌های کتاب را دربرمی‌گیرد. ضمیمه، تصاویر و فهرست اعلام پایان‌بخش کتاب را تشکیل می‌دهد.

این کتاب یکی از آثار مهم ویلتس است که با رویکردی تحلیلی و مستند، یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ روابط شرق و غرب را از زاویه‌ای تازه بررسی کرده است. کتاب سفیران پاپ به دربار خانان مغول اثری تاریخی است که به بررسی روابط سیاسی، مذهبی و دیپلماتیک میان کلیسای کاتولیک و امپراتوری مغول در قرن سیزدهم میلادی می‌پردازد.

زمانی که کلیسا دریافت که توان مقابله نظامی مستقیم با مغول‌ها را ندارد و به همین دلیل تلاش کرد از مسیر دیپلماسی، گفت‌وگو و حتی تبلیغ مذهبی وارد تعامل شود. این اثر در اصل بر پایه پژوهش‌های تاریخی درباره مأموریت‌های پاپ برای ارتباط با حاکمان مغول نوشته شده و به یکی از دوره‌های حساس تاریخ روابط شرق و غرب می‌پردازد.

گسترش سریع امپراتوری مغول و ایجاد نگرانی در اروپا

ساختار کتاب شامل مقدمه‌ای تحلیلی، فصل‌هایی درباره‌ پیش‌زمینه‌های ذهنی اروپاییان نسبت به آسیا، روایت‌های افسانه‌ای و واقعی از شرق و سپس ورود به مأموریت‌های واقعی سفیران و پیامدهای آن‌ها است. در این میان به نقش زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در مناسبات دیپلماتیک و مذهبی آن دوران نیز اشاره شده است. کتاب با نگاهی انتقادی به منابع تاریخی، تلاش کرده است تا افسانه‌ها و واقعیت‌ها را از هم تفکیک کند و زمینه‌های شکل‌گیری تصورات متقابل شرق و غرب را روشن سازد.

کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» شرح می‌دهد که چگونه در قرن سیزدهم، پس از گسترش سریع امپراتوری مغول و ایجاد نگرانی در اروپا، پاپ تصمیم گرفت هیأت‌هایی را برای مذاکره، شناخت وضعیت مغول‌ها و حتی تلاش برای مسیحی‌کردن آن‌ها اعزام کند. این مأموریت‌ها شامل سفر راهبان، دیپلمات‌ها و مبلغان مذهبی به سرزمین‌های تحت سلطه مغول‌ها بود. هدف آن‌ها هم بررسی تهدید نظامی مغول‌ها و هم ایجاد ارتباط سیاسی و مذهبی با آن‌ها بود.

کتاب اثری پژوهشی درباره‌ روابط میان اروپا و مغولان در سده‌های میانه است. این کتاب باتکیه‌بر منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و اسناد هم‌دوره به بررسی مأموریت‌های دیپلماتیک و مذهبی نمایندگان پاپ و کلیساهای اروپایی به دربار خانان مغول پرداخته است. نویسنده با رویکردی تحلیلی، نقش این سفیران را در شکل‌گیری ارتباطات فرهنگی، سیاسی و مذهبی میان شرق و غرب بررسی کرده است.

این ویژگی شاخص این اثر استفاده از منابع متنوع و روایت‌های همزمان است که امکان مقایسه‌ی افسانه‌ها و واقعیت‌های تاریخی را فراهم می‌کند. خواننده با مطالعه‌ی این اثر نه‌تنها با جزئیات مأموریت‌های سفیران پاپ و نقش آن‌ها در شکل‌گیری ارتباطات میان اروپا و مغولان آشنا می‌شود، بلکه با زمینه‌های فرهنگی، زبانی و اجتماعی آن دوران نیز مواجه خواهد شد. کتاب به‌ویژه برای کسانی که به تاریخ دیپلماسی، تاریخ مغولان یا مطالعات تطبیقی فرهنگ‌ها علاقه دارند، اطلاعات ارزشمندی ارائه می‌دهد. همچنین توجه به نقش زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در مناسبات بین‌المللی آن عصر، زاویه‌ای کمتردیده‌شده را پیش روی مخاطب می‌گذارد.

هیچ حادثه‌ای به‌قدر یورش مغولان به بشریت گزند نزده است

ویلتس می‌گوید: «کشورگشایی‌های مغول در سده هفتم هجری جهان را زیر و رو کرد و از کره گرفته تا آلمان را پرآشوب ساخت. چه دودمان‌ها بر باد رفت و چه آبادی‌ها تباه شدو مغولان با برنامه‌ای حساب‌شده در پی تباهی شهرها و آبادی‌ها و کشتزارها و تبدیل آن‌ها به مراتع دامداری کوشیدند. به گفته پروفسور ادوارد براون هیچ حادثه‌ای به‌قدر یورش مغولان به بشریت گزند نزده است. با آنکه این وقایع این‌چنین پراهمیت تلقی شده است تاریخ مغول آن‌چنان‌که باید بررسی نشده و گوشه‌ها، بلکه میدان‌های فراخ‌بکر و نپیموده بسیار دارد.

یکی از علل این امر آن است که پژ.هنده تاریخ مغول وقتی می‌تواند خوب از عهده این کار برآید که گذشته از داشتن بصیرت در تاریخ جهان و مخصوصا آسیای میانه و آسیای شرقی آن روزگار بتواند به منابع مغولی، چینی، ترکی، فارسی، روسی، عربی، ارمنی، گرجی و لاتینی هم مراجعه کند و بهره گیرد.»

او در جایی دیگر این چنین می‌نویسد: «برای شناخت تاریخ یک قوم باید خود آن قوم را شناخت و آن قوم را در آن عرصه خاص از تاریخ بررسی کرد. در چنین صورتی داوری ما درباره آن مردم در آن قسمت از تاریخ به خصوص با دیدی حاکی از همدردی و تفاهم و ژرف‌بینی صورت می‌گیرد. باید به وضع محیط و اقلیم و خانه و جامه و خوراک و رسوم و آدابی و معتقدات او توجه کرد و کوشید تا همه را شناخت. این چنین معرفتی جز از راه بررسی منابع تاریخی همزمان که گاهی ممکن است آلوده به غرض و دشمنی و مداهنه و چاپلوسی باشد و از طریق مطالعه آثار باستان‌شناسی و مردم‌شناسی و زبان‌شناسی و تصاویر بازمانده از آن زمان و شرح‌ها و توصیف‌های نگاشته شده به دست جهانگردان و مسافران بی‌غرض و بی‌طرف به دست نمی‌آید.»

تصویری چندوجهی از مأموریت‌های سفیران پاپ و فرقه‌های مذهبی اروپایی

ویلتس یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ روابط شرق و غرب را بررسی کرده است. این کتاب که در قالب تاریخ‌نگاری و پژوهش تاریخی قرار گرفته، بر دوره‌ای تمرکز کرده است که مغولان با کشورگشایی‌های خود، جهان اسلام و اروپا را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار دادند. نویسنده با بهره‌گیری از منابع متنوع و گاه متضاد تلاش کرده است تا تصویری چندوجهی از مأموریت‌های سفیران پاپ و فرقه‌های مذهبی اروپایی به دربار خانان مغول ارائه دهد.

کتاب با بررسی زمینه‌های تاریخی و فرهنگی نشان داده که چگونه کشورگشایی‌های مغول در سده‌ هفتم هجری، نه‌تنها ساختار سیاسی و اجتماعی آسیا و اروپا را دگرگون کرد، بلکه زمینه‌ساز شکل‌گیری ارتباطات تازه میان دو جهان شد. نویسنده ابتدا به تصورات افسانه‌ای اروپاییان از آسیا و هند می‌پردازد؛ تصاویری که آمیخته با اسطوره‌ها، داستان‌های شگفت و اطلاعات ناقص بود؛ سپس با ورود به قرون‌وسطی شرح می‌دهد که چگونه کلیسا و پاپ پس از مواجهه با قدرت مغولان تصمیم گرفتند هیئت‌هایی از کشیشان و راهبان را به شرق اعزام کنند تا هم از اوضاع سیاسی و نظامی آگاه شوند و هم شاید بتوانند مغولان را به مسیحیت دعوت کنند.

این اثر مأموریت‌های مهم سفیران پاپ به‌ویژه اعضای فرقه‌های دومینیکی و فرانسیسی را بررسی کرده است. این سفیران علاوه‌بر اهداف مذهبی، حامل پیام‌های سیاسی و اطلاعات جغرافیایی و مردم‌شناسی بودند. گزارش‌های آنان نخستین منابع دست‌اول اروپایی درباره‌ی جامعه و فرهنگ مغولان و سرزمین‌های شرقی به شمار می‌آید. نویسنده با تحلیل این گزارش‌ها نشان داده که چگونه افسانه‌ها و واقعیت‌ها در ذهن اروپاییان به هم آمیخته بود و مأموریت‌های سفیران، بسیاری از تصورات نادرست را اصلاح کرد.

کتاب همچنین به نقش زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در این ارتباطات اشاره کرده؛ زبانی که به‌عنوان ابزار دیپلماسی و ارتباط میان سفیران اروپایی و دربار مغولان به کار می‌رفت. در بخش‌هایی از کتاب به تأثیر این رفت‌وآمدها بر تاریخ فرهنگی ایران و بر گسترش زبان پارسی در شرق و غرب پرداخته شده است. در نهایت نویسنده با بررسی منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و اسناد هم‌دوره، تصویری چندلایه از روابط دیپلماتیک، مذهبی و فرهنگی میان اروپا و مغولان ارائه داده است.

مطالعه کتاب «چنگیزخان و میراث او» و یادگیری زبان مغولی

دوراکه ویلتس (۲۰۱۶-۱۹۲۹) تاریخ‌دان و زبان‌شناس ایتالیایی بود که در مطالعات مغول‌شناسی تخصص داشت. او در شهر رم به دنیا آمد و مادربزرگش یک تاتار از شهر قازان در مرکز روسیه بود. او مدرس، فیلوژ (زبان‌شناس) و تاریخ‌نگاری ایتالیایی و تخصصش در مطالعات مغول‌ها و چین قدیم بود. ابتدا در رشته‌ حقوق تحصیل کرد؛ سپس مطالعات شرقی را در ناپل ادامه داد. در سال‌های اوایل دهه‌ ۱۹۵۰ با بورس تحصیلی به استرالیا رفت و در دانشگاه ملی استرالیا در کنبرا دکترای تاریخ چین گرفت. رساله‌ او درباره‌ی یِلو چوچای، منشی چنگیزخان بود.

او در سال ۱۹۴۷ با مطالعه کتاب «چنگیزخان و میراث او» نوشته مایکل پراودین به یادگیری زبان مغولی علاقه‌مند شد و ترجمه‌ «تاریخ مخفی یا سری مغولان» را منتشر کرد که یکی از آثار شاخص او است. این کتاب در قالب یازده جلد در مجموعه مقالات تاریخ خاور دور منتشر شد. از سال ۱۹۶۵ به عنوان پژوهشگر ارشد در بخش تاریخ اقیانوسیه و آسیا در دانشگاه ملی استرالیا مشغول شد. حوزه‌های پژوهشی او شامل تاریخ سیاسی و فرهنگی چین و مغولستان در قرن سیزدهم و چهاردهم، ارتباطات سیاسی و فرهنگی شرق و غرب، و به طور کلی زبان‌شناسی چینی-مغولی بود.

این نویسنده پروژه‌های ناتمام مونگول‌شناسان برجسته، آنتوان موستار و هانری سروی را تکمیل کرد. تحقیقات او عمدتاً بر تاریخ سیاسی و فرهنگی چین و مغولستان در سده‌های سیزدهم و چهاردهم و نیز ارتباطات فرهنگی و سیاسی شرق و غرب متمرکز بود. کتاب او توسط نشر Brill منتشر و به‌عنوان یک اثر برجسته‌ی دانشگاهی شناخته شد. دو راکه ویلتس در اواخر عمر خود استادتمام بازنشسته در بخش تاریخ اقیانوسیه و آسیا، دانشگاه ملی استرالیا بود. دوراکه ویلتس در ۳۰ ژوئیه‌ ۲۰۱۶ میلادی درگذشت.

چاپ دوم کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» اثر دوراکه ویلتس با ترجمه مسعود رجب‌نیا پس از ۵۲ سال از سوی انتشارات خوارزمی در هزار نسخه منتشر شده است. چاپ نخست آن تیرماه ۱۳۵۳ منتشر شده بود.