سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «فرهنگ بختیاری» تالیف عبدالعلی خسروی(قائد بختیاری) از سوی انتشارات یساولی به بازار کتاب آمد.

در مرکز فلات ایران، در سرزمینی کوهستانی که ارتفاع آن از ۲۵۰۰ متر افزون است، قلمرو تاریخی ایل بختیاری قرار دارد. این قلمرو از دامنه‌های شرقی سلسله جبال زاگرس، از شهرکرد که بزرگترین مرکز بختیاری و چهارمحال است، شروع می‌شود و سرتاسر محدوده بختیاری را کوه‌های بلند، دره‌های تنگ و گهگاه دشت‌های مرتفع همراه با رودخانه‌های پرآب و جنگل‌های بلوط و چنار و مراتع غنی زیرپوشش خود دارند. انگار که زاگرس مغرور این دیار را با کوه‌های پربرف و بیشه‌های خلوت و خرم برای آنان که به اندازه او شجاع و مقاوم هستند، نگاهداشته است. دامنه‌های غربی این رشته کوه‌ها تا حوالی شوشتر و دزفول که منتهی‌الیه سرزمین بختیاری است ادامه دارند.

بختیاری‌ها از نژاد قدیم ایرانی هستند و دارای تشکیلات خاص خود و حکومت‌های محلی بوده‌اند و گهگاه در جنگ‌ها و لشکرکشی‌های پادشاهان بزرگ ایرانی، نامی از این مردم برده شده است. مردم این منطقه ایرانی‌الاصل هستند. از هرگونه اختلاط و آمیزش با نژادهای غیرایرانی مصون مانده‌اند و در معرض تهاجم تمدن‌های مختلف کشورگشایان و فاتحان بیگانه قرار نگرفته‌اند، لباس زنان بختیاری شباهت بسیاری به لباس زنان زردشتی دوره ساسانیان دارد و زبان بختیاری‌ها به زبان پهلوی عهد ساسانیان نزدیک است و از واژه‌های ترکی و عربی بهره نمی‌گیرد. آثار مکشوفه در کوه‌های بختیاری که به زمان پارت‌ها و قبل از آن تعلق دارد نمایانگر مرکزیت این نقطه در گذشته‌های دوردست تاریخ ایران است.

در تالیف کتاب «فرهنگ بختیاری» سعی شده است تا از سیمای طبیعی، جغرافیای انسانی در قلمرو بختیاری تا شهرها و مناطق همجوار بختیاری مورد بررسی قرار گیرد.

از محتوای سخن نویسنده در پیشگفتار این‌گونه برمی‌آید که بیان نشدن فرهنگ غنی و پربار ایل بختیاری را مایه تاسف می‌دانسته و بر نگارش آن همت گماشته است: «هر بار که نوشته‌های مستشرقان و جهانگردان اروپایی را می‌خواندم در نهادم همیشه این باور رشد می‌کرد که اگر قرار باشد هر فرد خارجی که زبان فارسی را دست و پا شکسته تکلم می‌کند، با ناآگاهی بکوشد تا از خرمن پربار ما خوشه برچیند و ارمغان خود را که چه بسا نارساست در سطح جهانی منتشر کند، ما که به مانند ماهی در اقیانوس فضای خود شناوریم، چگونه نتوانیم به این کار بپردازیم و با آگاهی قسمت‌های تاریک و ناگشوده کتاب زندگی خود را روشن‌تر برای هم‌میهنان خویش باز کنیم و گردوغبار فراموشی را از چهره عناصر زندگی بزداییم و از غم‌ها و شادی‌هایمان بگوییم. اشک‌هایمان را پاک کنیم و مینای بی‌همزبانی و غربت خود را بین یکدیگر سرشکن کنیم. این خواست من هنگامی بارور شد که در خانواده‌ای اروپایی، در شهر گاردن سیتی لندن، شاهد فرهنگی منحط و درهم فروریخته بودم. فرزند خانواده پا به سن ۱۸ سال گذاشته بود و شاهد آخرین جشن تولد خود در خانواده، چرا که فردای آن روز می‌بایستی خانواده را به سوی سرنوشت نامعلومی ترک کند زیرا اقتصاد خانواده و فرهنگ نابسامان اروپایی زنگ غربت و هجرت را در گوش این جوان می‌نواخت. به یاد آوردم که آغوش گرم و دلپذیر خانواده‌های عشایری ایران تا آخر عمر پذیرای فرزندان خود است و گاه می‌شد که پنج فرزند و یا بیشتر فرزندان دیگر خانواده در محیط کهن پدر و مادر به سر می‌بردند، زندگی داشتند، ازدواج می‌کردند و بچه‌دار می‌شدند و در زیر چتر ایمنی خانواده‌ای با فرهنگ برتر و بی‌دغدغه خاطر می‌زیستند. این نکته‌های جالب و تکان‌دهنده مرا بر آن داشت که در بازگشت به میهن پژوهش‌های خود را در زمینه فرهنگ بختیاری ادامه دهم. از مهرورزی‌ها، مهربانی‌ها و نهاد آرام و متین آن مردم در این کتاب سخن بگویم. بگویم که این نهاد پرمهر و عطوفت را به دست گردش بی‌حمانه ماشین نسپارند و گرامی بدارند آنچه را که از نیاکان پاک سرشت آنان در ساختار خانواده عشایری به ودیعت نهاده شده است.»

کتاب در ده فصل به شرح سیمای طبیعی، جغرافیای انسانی، سیمای باستانی، تاریخی و تبار ایل بختیاری، ساختار اجتماعی و سیاسی ایل بختیاری، معیشت، تولید و منابع اقتصادی، دین، اعتقادها و باورها، ادبیات شفاهی، مثل‌ها و زبانزدها، شاعران، واژه‌نامه بختیاری، محدوده‌ها و همجوارهای بختیاری پرداخته است.

برخی از باورهای این قوم که در کتاب «فرهنگ بختیاری» آمده است:

چل کچلون

این مراسم به هنگامی برگزار می‌شود که باران زیاد ببارد و باعث ناراحتی مردم شود. جوانان محله جمع می‌شوند و نخ بلندی می‌آورند و نام چهل نفر از افراد محل را که کچل باشند، می‌خوانند و برای هر کچل یک گره به آن نخ می‌زنند تا چهل گره تکمیل شود.

سپس آن چهل گره را در باران، به شاخه درختی آویزان می‌کنند و معتقدند که باران خواهد ایستاد.

معجزه سنگ

در شمال شرقی ایذه در محل حنگ اژدر hong azdar سنگ بزرگی بر روی تخته سنگ دیگری قرار دارد که به اعتقاد مردم در سال‌هایی که بارندگی نشود، باید از آن سنگ استمداد طلبید. به این ترتیب یکی از خانواده‌های اصیل منطقه که مورد احترام مردم می‌باشد جلو می‌افتد و تمام افراد محل با سازودهل به دنبال او راه می‌افتند تا به محل سنگ برسند. یکی از افراد همان خانواده با تشریفات خاصی دو رکعت نماز در محل سنگ به جا می‌آورد و با نیایش حاجت مردم را در نزول باران در میان می‌نهد. سپس بر می‌خیزد و جمله «یا خدا سنگ را به حرکت درآور تا باران ببارد» را به زبان می‌آورد. مردم معتقدند که این سنگ، که از لحاظ بزرگی در خور توجه است، اگر حرکت کرد دلیل آن است که استدعای آنها برآورده شده است و به زودی بارندگی آغاز خواهد شد.

مراسم عروسی

مراسم عروسی در بختیاری با مقدماتی همراه است. بعد از اینکه به خواستگاری دختر رفتند و موافقت خانواده عروس را جلب کردند، روزی را برای تعیین شیربها در نظر می‌گیرند که شنبه و دوشنبه نباشد و بقیه روزها را مناسب می‌دانند.

سواری و تیراندازی

سواری و تیراندازی از خصایص آبا و اجدادی ایل بختیاری است و در این رشته شاید هیچ یک از عشایر ایران قدرت برابری با سوارکاران این دیار را نداشته باشند.

یکی از سرگرمی‌های رایج در بختیاری نیزه‌بازی است که بیشتر در مراسم شادی و برگزاری عروسی‌ها انجام می‌شود. این مراسم همراه با ساز و دهل نوازندگان است.

سواران نیزه‌باز در محلی که برای این کار اختصاص داده شده است، در یک خط مستقیم می‌ایستند. همه آنها سواره هستند. تماشاچیان بر تپه بلندی، مشرف بر آنها، به تماشا می‌نشینند. نوازنده محلی با کرنا(ساز بزرگ) و دهل شروع به نواختن آهنگ سوارکاری می‌کند. اسب‌ها به حرکت درمی‌آیند. در محلی دور از سواران، نشانه‌های مثلث شکل تخته‌ای بر روی زمین نصب شده است و خط هر سوار نیز مشخص است و می‌داند کدام نشانه را باید بردارد. سوار با سرعت به سوی نشانه‌ها به پیش می‌راند و با نیزه خود نشانه را از زمین بلند می‌کند. هر بار که سوار نشانه را از زمین بردارد امتیازی به نامش ثبت می‌شود و داور سرانجام برنده را اعلام می‌کند.

انبوه تماشاچیان که همه محلی و آشنا هستند با تشویق‌های خود هیجان زایدالوصفی در بین سوارکاران به وجود می‌آورند و همین تشویق‌ها و ابراز احساسات در روحیه برندگان اثر مستقیمی بر جا می‌گذارد.

در کل کتاب «فرهنگ بختیاری» از جنبه‌های گوناگون به ایل بختیاری پرداخته است. در این کتاب عکس‌هایی مرتبط نیز در جای جای کتاب قرار داده شده که به جذابیت کتاب برای مخاطب می‌افزاید. قرار گرفتن واژه‌نامه ایل بختیاری در پایان کتاب کاری درخور و قابل توجه است و نمایه پایان کتاب نیز برای دستیابی مخاطبان علاقه‌مند به اطلاعات ریز مفید است.

کتاب «فرهنگ بختیاری» تالیف عبدالعلی خسروی(قائد بختیاری) با ۴۶۴ صفحه و شمارگان ۱۰۰۰ نسخه از سوی انتشارات یساولی به بازار کتاب آمد.