سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- ماهرخ ابراهیم‌پور: کتاب «صد خلبان برتر ایران» تألیف علی غفوری که از سوی نشر کویر منتشر شده، تلاشی ارزشمند برای معرفی بخشی از تاریخ هوانوردی نظامی ایران و ثبت زندگی و کارنامه خلبانانی است که در مقاطع مختلف، به‌ویژه دوران جنگ ایران و عراق، نقش‌آفرینی کرده‌اند. گردآوری زندگی‌نامه، سوابق عملیاتی و معرفی چهره‌های کمتر شناخته‌شده، از نقاط قوت کتاب به شمار می‌رود و نشان می‌دهد مؤلف کوشیده است اثری نسبتاً مرجع برای علاقه‌مندان تاریخ نیروی هوایی ایران فراهم آورد.

به باور مولف، تقریبا تمامی خلبان‌های جنگی افرادی کم حرف و بی‌ادعا هستند. این کم حرفی سبب شده تا بخش بزرگی از آنها حتی برای محققان هوایی کمتر شناخته شده بمانند. به همین دلیل بخشی از بهترین خلبان‌ها به دلیل آنکه ناشناس مانده‌اند در زمره ۱۰۰ خلبان برتر مطرح شده در این کتاب قرار نگرفته‌اند. این ناشناختگی در بین خلبان‌های اف ۱۴ بسیار بیشتر است.

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران از خلبان‌های بسیار ماهری برخوردار بود که بخشی از آنها یا کنار گذاشته شده و یا مهاجرت کرده بودند. آنها طبعتا فرصت نشان دادن مهارت‌های خود را در نبرد مرگ و زندگی سال‌های ۵۹ تا ۶۱ را نداشتند و بنابر این نمی‌توان عنوان «برتر» و قهرمان ملی را برای انها مناسب دانست. در این کتاب به برخی خلبان‌ها بیشتر پرداخته شده با این هدف که سایرین هم مشتاق شوند قبل از آن دیر شود، خاطرات خود را منتشر کنند.

مولف همچنین به دلیل آنکه برخی خوانندگان ممکن است اطلاعات کافی از اصطلاحات پروازی نداشته باشند استفاده از پانوشت‌ها در برخی صفحات را ضروری دانسته است. اگرچه ممکن است برای برخی از خوانندگان آشنا به علوم پروازی این توضیحات غیرضروری باشد. این کتاب به دنبال این پیام است که بگوید همواره قهرمانانی بوده‌اند که در سیاه‌ترین روزها از این آب و خاک دفاع کرده‌اند.

از دیگر ویژگی‌های کتاب، توجه به طیف‌های مختلف خلبانان است. مؤلف در مقدمه یادآور می‌شود که خلبانان نظامی تنها به خلبانان جنگنده محدود نمی‌شوند، بلکه خلبانان بالگرد، هواپیماهای ترابری و نیروی دریایی را نیز دربر می‌گیرند. با این حال، تمرکز اصلی کتاب بر خلبانان جت‌های جنگنده است و از دیگر حوزه‌ها تنها به چند چهره شاخص و نمادین پرداخته شده است.

با وجود این نقاط قوت، کتاب از منظر پژوهشی با کاستی‌هایی روبه‌رو است که از اعتبار علمی آن می‌کاهد. مهم‌ترین ابهام، معیار انتخاب «صد خلبان برتر» است. مؤلف توضیح نمی‌دهد که این برتری بر چه اساسی تعیین شده است؛ آیا تعداد مأموریت‌های رزمی، موفقیت در عملیات‌ها، سوابق فرماندهی، میزان تأثیرگذاری در جنگ، مهارت حرفه‌ای یا مجموعه‌ای از این شاخص‌ها ملاک انتخاب بوده‌اند؟ در نبود چنین توضیحی، خواننده نمی‌تواند درباره چرایی حضور یا عدم حضور برخی خلبانان قضاوت کند.

همچنین در مقدمه توضیحی درباره ترتیب معرفی خلبانان ارائه نشده است. مشخص نیست چرا کتاب با نام‌هایی مانند محمود اسکندری آغاز و با بهرام هشیار رشتی پایان می‌یابد ؟ آیا این چینش بر اساس اهمیت تاریخی، تعداد عملیات، جایگاه سازمانی یا معیار دیگری صورت گرفته است.

نکته دیگر، ابهام در روش تحقیق است. هرچند منابع در پایان کتاب معرفی شده‌اند، اما مشخص نیست اطلاعات هر بخش بر پایه کدام منبع تدوین شده است. مؤلف در مقدمه اشاره می‌کند که بخشی از اطلاعات حاصل حضور در ۶۵ جلسه میزگرد فرماندهان و خلبانان دوران دفاع مقدس، گفت‌وگوهای اختصاصی با آنان و استفاده از منابع دیگر است، اما روشن نمی‌شود سهم هر یک از این منابع در تدوین کتاب چه میزان بوده است. همچنین مشخص نیست چه مقدار از مطالب بر پایه اسناد و مدارک مکتوب و چه میزان بر اساس روایت‌های شفاهی و تاریخ شفاهی تنظیم شده است. این موضوع در پژوهش‌های تاریخ نظامی اهمیت فراوانی دارد، زیرا اعتبار و شیوه ارزیابی اسناد با روایت‌های شفاهی یکسان نیست.

یکی دیگر از کاستی‌های کتاب، نبود نمایه و فهرست اعلام است. برای اثری بیش از ۵۰۰ صفحه که ده‌ها شخصیت، عملیات و موضوع را در بر می‌گیرد، وجود نمایه ضرورتی انکارناپذیر است. فقدان این بخش، استفاده پژوهشگران، روزنامه‌نگاران و علاقه‌مندان را دشوار می‌کند. حتی اگر مؤلف و ناشر برای جلوگیری از افزایش حجم و قیمت کتاب از درج نمایه صرف‌نظر کرده‌اند، می‌توانستند آن را به‌صورت فایل الکترونیکی یا از طریق یک کد QR در پایان کتاب در اختیار مخاطبان قرار دهند.

در مجموع، «صد خلبان برتر ایران» اثری خواندنی و ارزشمند برای آشنایی با بخشی از تاریخ نیروی هوایی ایران است و در معرفی بسیاری از چهره‌های اثرگذار موفق عمل می‌کند. با این حال، شفاف‌سازی درباره معیارهای انتخاب خلبانان، تبیین دقیق روش تحقیق، ارجاع‌دهی درون‌متنی، توضیح درباره ترتیب چینش مطالب و افزودن نمایه و فهرست اعلام در چاپ‌های بعدی، می‌تواند این اثر را از یک کتاب خواندنی به یک منبع پژوهشی معتبر و مرجع تبدیل کند.