سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سبحان کیانی؛ نشست نقد و بررسی کتاب «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» نوشته زیگمونت باومن و تیم می، با حضور فرهنگ ارشاد، مترجم کتاب و مهسا اسداله‌نژاد جامعه‌شناس و آرش حیدری، جامعه‌شناس برگزار شد. محسن آزموده، روزنامه‌نگار دبیر این نشست بود. در این جلسه، سخنرانان ضمن بررسی جایگاه فکری باومن و ویژگی‌های آثار او، به موضوعاتی همچون تخیل جامعه‌شناختی، تفکر رابطه‌ای، غریبگی، پیوندهای اجتماعی، اجتماع تخیلی و نسبت فرد و جامعه پرداختند. در ادامه گزارش این نشست از نظر می‌گذرد؛
فرهنگ ارشاد: ترجمه یک اثر علمی باید از هدفی قابل دفاع برخوردار باشد
فرهنگ ارشاد، مترجم کتاب «جامعه‌شناسانه اندیشیدن»، در ابتدای نشست از اهمیت انتخاب اثر برای ترجمه سخن گفت و اظهار کرد: ترجمه را، به‌ویژه با توجه به شرایط جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، نوعی فعالیت علمی می‌دانم. از نظر من، هیچ کار علمی‌ای بدون برخورداری از هدفی موجه و قابل دفاع، اعتبار و توجیه کافی ندارد. به همین دلیل، در انتخاب آثار برای ترجمه، صرفاً به ارزش علمی متن اکتفا نمی‌کنم و نسبت فکری و عاطفی خودم با نویسنده و اثر نیز برایم اهمیت دارد.
وی با اشاره به دلایل علاقه‌مندی خود به زیگمونت باومن افزود: باومن از جمله متفکرانی است که علاوه بر جامعه‌شناسی، در حوزه فلسفه اخلاق نیز جایگاه مهمی دارد. ویژگی‌های فکری و اخلاقی او و همچنین تجربه زیسته‌اش، از جمله عواملی بود که مرا به آثارش علاقه‌مند کرد. به همین دلیل، در پیشگفتار کتاب نیز تلاش کردم تصویری از شخصیت، آثار و زمینه‌های شکل‌گیری اندیشه او ارائه دهم تا خواننده پیش از ورود به متن، با جهان فکری نویسنده آشنایی بیشتری پیدا کند.
تبعید و تجربه غریبگی؛ زمینه‌ای برای شکل‌گیری اندیشه باومن
این جامعه‌شناس با اشاره به زندگی پر فراز و نشیب باومن توضیح داد: زیگمونت باومن در سال ۱۹۲۵ در لهستان متولد شد و پس از اشغال این کشور در جریان جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۳۹ همراه خانواده‌اش به اتحاد جماهیر شوروی پناه برد. او در سال‌های بعد تحت تأثیر فضای سیاسی و فکری آن دوران به جریان‌های چپ گرایش پیدا کرد و پس از پایان جنگ به لهستان بازگشت و مسیر تحصیلات دانشگاهی و فعالیت علمی خود را ادامه داد.
ارشاد ادامه داد: باومن پس از تحصیل در دانشگاه ورشو، فعالیت دانشگاهی خود را در همین دانشگاه آغاز کرد، اما در جریان تحولات سیاسی و موج یهودستیزی سال ۱۹۶۸ در لهستان، از موقعیت دانشگاهی خود کنار گذاشته شد و ناچار به ترک کشورش شد. او ابتدا به اسرائیل رفت و سپس در سال ۱۹۷۱ به انگلستان مهاجرت کرد و در دانشگاه لیدز به فعالیت دانشگاهی پرداخت؛ دانشگاهی که بخش مهمی از دوران علمی و فکری او در آن سپری شد.
وی با اشاره به استمرار فعالیت‌های فکری باومن در دوران مهاجرت گفت: باومن در انگلستان نیز به نوشتن و تدریس ادامه داد و آثار متعددی در حوزه جامعه‌شناسی و نظریه اجتماعی منتشر کرد. او متفکری پرکار بود که حتی پس از بازنشستگی نیز به فعالیت علمی خود ادامه داد و تا پایان عمر، آثار فراوانی از خود بر جای گذاشت.
مترجم کتاب با تأکید بر تأثیر تجربه تبعید و غریبگی بر اندیشه باومن اظهار کرد: در بسیاری از نوشته‌های او می‌توان ردپای تجربه بیگانگی، تبعید و در عین حال احترام عمیق به شأن انسان و آزادی را مشاهده کرد. به نظر من، دغدغه‌هایی همچون دفاع از آزادی، حفظ کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و تلاش برای مدیریت نابرابری‌ها، از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی هستند که در سراسر آثار او حضور دارند.
وی افزود: باومن در عین برخورداری از دیدگاهی رادیکال و انتقادی، در مقاطعی از زندگی خود با حزب کمونیست لهستان نیز ارتباط داشت، اما در ادامه از این جریان فاصله گرفت. با این حال، فاصله‌گیری او از حزب به معنای کنار گذاشتن دغدغه‌های انتقادی و عدالت‌خواهانه‌اش نبود. این ویژگی در آثار مختلف او، حتی در نوشته‌های متأخرش، همچنان قابل مشاهده است.
جهان‌محلی‌شدن؛ نقد باومن به نابرابری در جهانی‌شدن
ارشاد در ادامه با اشاره به نگاه انتقادی باومن به پدیده جهانی‌شدن گفت: یکی از موضوعاتی که باومن به‌طور جدی به آن پرداخت، پیامدهای نابرابر جهانی‌شدن بود. من در سال ۱۹۹۷ در یکی از نشست‌های سالانه انجمن جامعه‌شناسی انگلستان، سخنرانی او را درباره جهانی‌شدن شنیدم. این سخنرانی برایم بسیار تأثیرگذار بود و پس از پایان نشست، از او خواستم متن سخنرانی را برایم بفرستد تا آن را به فارسی ترجمه کنم. باومن نیز در مدت کوتاهی متن را برایم ارسال کرد و من ترجمه آن را آغاز کردم.
وی با اشاره به یکی از مفاهیم مهم مطرح‌شده در آن سخنرانی توضیح داد: باومن برای توضیح پیامدهای جهانی‌شدن از مفهوم «جهان‌محلی‌شدن» استفاده می‌کند. مقصود او این است که جهانی‌شدن صرفاً به معنای گسترش امکانات و فرصت‌ها در سراسر جهان نیست، بلکه این فرایند به شکل‌گیری نوعی قطبی‌شدن نیز منجر می‌شود؛ به این معنا که توانایی استفاده از زمان برای غلبه بر محدودیت‌های مکانی در اختیار گروهی از افراد و بخش‌هایی از جامعه قرار می‌گیرد، در حالی که گروهی دیگر از چنین امکانی محروم می‌مانند.
مترجم کتاب افزود: از نظر باومن، جهانی‌شدن و محلی‌شدن دو روی یک فرایند هستند. در این فرایند، برخی افراد و گروه‌ها از امکان تحرک و دسترسی به فرصت‌های جهانی برخوردار می‌شوند و در مقابل، گروهی دیگر در محدوده‌های محلی خود گرفتار می‌مانند. بنابراین، جهانی‌شدن فقط به معنای جهانی‌شدن عده‌ای نیست، بلکه هم‌زمان به محلی‌شدن و به حاشیه رانده‌شدن گروهی دیگر نیز منجر می‌شود.
ارشاد در پایان این بخش از سخنان خود با اشاره به اهمیت تجربه شخصی‌اش از آشنایی با باومن گفت: آنچه بیش از همه مرا به او نزدیک کرد، ترکیب تجربه غریبگی، دغدغه‌های انسانی و نگاه انتقادی او به جهان بود. به همین دلیل، انتخاب این کتاب برای ترجمه صرفاً تصمیمی برآمده از ملاحظات علمی نبود، بلکه نوعی پیوند فکری و عاطفی نیز در آن نقش داشت.
آرش حیدری: ترجمه برای ارشاد صرفاً انتقال متن نیست، بلکه بخشی از یک پروژه فکری است
آرش حیدری، دیگر سخنران نشست، در ابتدای سخنان خود با اشاره به رابطه علمی و عاطفی‌اش با دکتر ارشاد گفت: ارتباط من با دکتر ارشاد فراتر از ساختارهای معمول و رایج رابطه استاد و دانشجو است. زمانی که در اهواز دانشجوی ایشان بودم، در کلاس‌هایشان با نوعی مواجهه جدی و متفاوت با نظریه‌های جامعه‌شناختی و متون علمی آشنا شدم. بعدها که به تهران آمدم و با برخی از فضاهای دانشگاهی مواجه شدم، تفاوت میان شیوه تدریس و مواجهه علمی دکتر ارشاد با برخی دیگر از استادان برایم آشکارتر شد.
وی افزود: آنچه در تجربه دانشجویی من اهمیت داشت، مواجهه با مترجمی متعهد بود که به نسلی تعلق داشت که در دوره‌ای با امکانات محدود، آثاری را برای ترجمه انتخاب می‌کردند که حتی امروز نیز بسیاری از افراد به‌سختی جرئت نزدیک‌شدن به آن‌ها را دارند. ترجمه آثار متفکرانی مانند رابرت مرتون و دیگر نظریه‌پردازان اجتماعی، آن هم در شرایطی که امکانات علمی و منابع در دسترس چندان گسترده نبود، نشان‌دهنده نوعی پروژه فکری جدی بود.
این سخنران با تأکید بر تفاوت میان ترجمه به‌مثابه فعالیتی فکری و ترجمه به‌عنوان نوعی سرمایه نمادین اظهار کرد: تفاوت دکتر ارشاد با بسیاری از مترجمان در این است که او به نسلی تعلق دارد که با ترجمه می‌اندیشیدند و از طریق ترجمه، امکانات زبان فارسی را گسترش می‌دادند. این افراد صرفاً متن‌هایی را از زبانی به زبان دیگر منتقل نمی‌کردند، بلکه با انتخاب آثار و برقراری نسبت فکری با آن‌ها، بخشی از یک پروژه اندیشه‌ورزانه را پیش می‌بردند.
وی ادامه داد: آنچه امروز در برخی موارد با عنوان ترجمه‌زدگی مواجه هستیم، با این سنت فکری تفاوت دارد. در این سنت، انتخاب یک اثر برای ترجمه حاصل نوعی پیوند درونی و فکری با متن است؛ مترجم مسئله‌ای دارد و از طریق مواجهه با یک اثر می‌کوشد آن مسئله را به بیان درآورد. بنابراین، ترجمه نه فعالیتی صرفاً زبانی، بلکه بخشی از فرایند اندیشیدن است.
حیدری با اشاره به پیشینه تاریخی این سنت گفت: می‌توان این نوع مواجهه با ترجمه را در امتداد یک سنت تاریخی طولانی بررسی کرد؛ سنتی که از نهضت ترجمه و فعالیت‌های علمی بیت‌الحکمه در قرن دوم هجری آغاز می‌شود، در دوره مشروطه صورت‌بندی تازه‌ای پیدا می‌کند و در دهه‌های بعد نیز ادامه می‌یابد. در هر یک از این مقاطع، مترجمان و اندیشمندان با پرسشی درباره جایگاه خود در جهان مواجه بوده‌اند و ترجمه را به‌عنوان یکی از ابزارهای پاسخ‌گویی به این پرسش به کار گرفته‌اند.
وی با اشاره به تفاوت این رویکرد با ترجمه به‌مثابه ابزار کسب اعتبار علمی افزود: در سنتی که از آن صحبت می‌کنم، مترجم دارای پروژه فکری است و انتخاب متن نیز در امتداد همان پروژه صورت می‌گیرد. این وضعیت با زمانی که ترجمه صرفاً به ابزاری برای کسب پرستیژ، اعتبار یا سرمایه نمادین تبدیل می‌شود، تفاوت اساسی دارد. در حالت دوم، ترجمه ممکن است جای اندیشیدن را بگیرد، در حالی که در حالت نخست، ترجمه خود بخشی از اندیشیدن است.
غریبگی؛ موقعیت فکری اندیشمندی که از بیرون به جهان می‌نگرد
حیدری در ادامه با بازگشت به مفهوم غریبگی در اندیشه باومن گفت: یکی از نکات مهمی که دکتر ارشاد در معرفی این متفکر مطرح کرد، تجربه غریبگی و تبعید در زندگی او بود. این مفهوم را می‌توان با استفاده از بحث گئورگ زیمل درباره «غریبه» نیز توضیح داد. غریبه در این معنا کسی است که هم‌زمان به یک فضا تعلق دارد و از آن فاصله می‌گیرد؛ به عبارتی، موقعیتی از اتصال و انفصال توأمان را تجربه می‌کند.
وی افزود: غریبه از موقعیتی متفاوت به جهان نگاه می‌کند و می‌تواند چیزهایی را ببیند که برای افراد مستقر در آن فضا چندان قابل مشاهده نیست. همین موقعیت، نوعی زبان متفاوت نیز برای او ایجاد می‌کند؛ زبانی که گاهی با زبان متعارف و آشنای جامعه فاصله دارد و به همین دلیل ممکن است با سوءتفاهم، طرد یا حتی تکفیر مواجه شود.
این سخنران با اشاره به نمونه‌هایی از سنت فکری و الهیاتی اظهار کرد: در سنت‌های فکری مختلف، از غزالی تا سهروردی، می‌توان با متفکرانی مواجه شد که از موقعیتی متفاوت به جهان می‌نگریستند و به همین دلیل، نوشته‌هایشان همواره با نوعی غریبگی همراه بود. غریبانه نوشتن صرفاً به معنای روایت تجربه شخصی یا بیان دردهای فردی نیست، بلکه به معنای گشودن افقی تازه برای اندیشیدن و فراهم‌کردن امکان شکل‌گیری نوعی بیان مشترک است.
وی ادامه داد: غریبه در موقعیتی قرار دارد که برای بیان خود با دشواری روبه‌روست و گویی همواره در معرض طردشدن قرار دارد. با این حال، همین موقعیت می‌تواند امکان تازه‌ای برای فهم جهان فراهم کند. تاریخ اندیشه نیز نشان می‌دهد که بسیاری از متفکران، به دلیل فاصله‌گرفتن از چارچوب‌های مسلط و ارائه نگاهی متفاوت، با واکنش‌های منفی و طرد اجتماعی مواجه شده‌اند. از این منظر، می‌توان میان سنت تاریخی تکفیر اندیشمندان و برخی صورت‌های جدید طرد و حذف در فرهنگ معاصر نیز ارتباط برقرار کرد.
باومن در «جامعه‌شناسانه اندیشیدن»؛ آکادمیسینی متفاوت از باومنِ آثار انتقادی
حیدری با طرح پرسشی درباره نسبت این کتاب با سایر آثار باومن گفت: نکته‌ای که هنگام خواندن «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» برای من جالب بود، تفاوت لحن و زبان این اثر با بسیاری از کتاب‌های دیگر اوست. باومن در آثاری مانند «مدرنیته و هولوکاست»، «عشق سیال» و «ترس سیال» با صدایی متمایز و نگاهی انتقادی و گاه غریب ظاهر می‌شود، اما در این کتاب گویی تلاش کرده است به زبان متعارف و آشنای متون دانشگاهی نزدیک شود.
وی افزود: البته این تفاوت را نمی‌توان لزوماً نقطه ضعف یا قوت کتاب دانست. «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» در مقام یک کتاب آموزشی و مبانی جامعه‌شناسی، اثری قابل‌توجه است و می‌توان آن را در کلاس‌های دانشگاهی تدریس کرد. با این حال، پرسش من این است که چرا باومنی که در بسیاری از آثارش با زبانی متفاوت و رادیکال سخن می‌گوید، در این اثر تا این اندازه به زبان آکادمیک و متعارف نزدیک شده است.
این جامعه‌شناس ادامه داد: هنگام مطالعه کتاب، این پرسش برایم شکل گرفت که آیا باومن در دوره‌ای از زندگی خود به نوعی آرامش فکری رسیده بود یا تحولات اجتماعی و تجربه‌های تاریخی، نگاه او را به سمت صورت‌بندی متفاوتی از مسائل سوق داده بود؟ قصد ندارم درباره این تغییر داوری ارزشی کنم، اما معتقدم میان باومنِ این کتاب و باومنِ برخی آثار دیگرش تفاوت قابل‌توجهی وجود دارد.
وی با طرح مفهوم «محافظه‌کاری انتقادی» برای توضیح این تفاوت اظهار کرد: به نظر می‌رسد باومن در این اثر به نوعی محافظه‌کاری شریف و انتقادی نزدیک شده است؛ محافظه‌کاری‌ای که نه به معنای دفاع از وضع موجود، بلکه به معنای توجه به اهمیت پیوندهای اجتماعی و ضرورت حفظ کلیت جامعه است. این موضوع را می‌توان در امتداد سنتی از تفکر اجتماعی بررسی کرد که نسبت به فروپاشی پیوندهای اجتماعی و تضعیف بنیان‌های مشترک زندگی جمعی حساس بوده است.
حیدری افزود: به نظر من، باومن از تحولات اجتماعی پس از سال ۲۰۰۸ و شکست برخی جنبش‌های اجتماعی و آرمان‌های جمعی بی‌خبر نبوده است. احتمالاً این تجربه‌ها در شکل‌گیری نگاه متأخر او نیز تأثیر داشته‌اند. در جهانی که جنبش‌های اجتماعی گاه در وضعیت پراکندگی، سرخوردگی و فقدان افق مشترک گرفتار می‌شوند، دفاع از پیوندهای اجتماعی و کلیت جامعه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
دفاع از جامعه در برابر تکه‌تکه‌شدن هویت‌ها
این سخنران با اشاره به یکی از محورهای اصلی کتاب گفت: به نظر من، مسئله مرکزی این اثر دفاع از جامعه به‌مثابه یک کلیت و تأکید بر اهمیت پیوندهای اجتماعی است. امروز جامعه از دو جهت در معرض تکه‌تکه‌شدن قرار دارد؛ از یک سو، قرائت‌های ارتجاعی و فردگرایانه‌ای وجود دارند که جامعه را به مجموعه‌ای از افراد منفرد تقلیل می‌دهند و از سوی دیگر، برخی رویکردهای هویتی نیز با تقسیم جامعه به گروه‌ها و خرده‌هویت‌های متعدد، امکان شکل‌گیری یک افق مشترک را تضعیف می‌کنند.
وی ادامه داد: در برخی صورت‌بندی‌های سیاست هویت، افراد و گروه‌ها بیش از آنکه خود را در نسبت با یک کلیت اجتماعی تعریف کنند، بر تمایزها و مرزبندی‌های هویتی خود تأکید می‌کنند. در چنین شرایطی، هر گروه می‌کوشد مرزهای خود را حفظ کند و از مواجهه با دیگری متفاوت فاصله بگیرد. در نتیجه، جامعه به‌جای آنکه عرصه‌ای برای شکل‌گیری پیوندهای مشترک باشد، به مجموعه‌ای از اجتماعات پراکنده تبدیل می‌شود.
حیدری با تأکید بر اینکه باومن در این کتاب از نسبت فرد و جامعه دفاع می‌کند، اظهار کرد: در نگاه باومن، انسان را نمی‌توان جدا از کلیت اجتماعی و روابطی که در آن شکل می‌گیرند، فهم کرد. آزادی فردی نیز در خلأ معنا پیدا نمی‌کند، بلکه در نسبت با دیگران و درون مجموعه‌ای از پیوندهای اجتماعی شکل می‌گیرد. بنابراین، جامعه نه صرفاً ساختاری بیرونی و تحمیل‌شده بر افراد، بلکه بستری است که امکان شکل‌گیری هویت، کنش و زندگی انسانی را فراهم می‌کند.
وی افزود: باومن برای توضیح این مسئله به موضوعاتی همچون هدیه، بدهی، مبادله، صمیمیت، سازمان و مصرف بازمی‌گردد. این موضوعات در ظاهر ممکن است به حوزه‌های متفاوتی تعلق داشته باشند، اما وجه مشترک آن‌ها این است که همگی به نحوی از روابط انسانی و پیوند فرد با کلیت زندگی اجتماعی سخن می‌گویند. تفاوت افراد و موقعیت‌های اجتماعی به معنای فقدان این پیوندها نیست، بلکه نشان‌دهنده شکل‌های متفاوت برقراری ارتباط با جامعه است.
این جامعه‌شناس در جمع‌بندی دیدگاه خود گفت: بنابراین، محور اصلی کتاب را می‌توان دفاع از کلیت حیات اجتماعی، اهمیت پیوندهای انسانی و مقاومت در برابر فروکاستن جامعه به گروه‌ها و هویت‌های منفرد دانست. از این منظر، تعبیر «محافظه‌کاری انتقادی» می‌تواند برای توضیح بخشی از جهت‌گیری فکری باومن در این اثر مفید باشد؛ زیرا او ضمن حفظ نگاه انتقادی خود، از ضرورت صیانت از بنیان‌های مشترک زندگی اجتماعی دفاع می‌کند.
وی در پایان این بخش از سخنانش سه نکته را درباره کتاب برجسته کرد و گفت: نخست اینکه زبان این اثر به اندازه برخی دیگر از آثار باومن غریب و نامتعارف نیست؛ دوم اینکه نسبت به رادیکالیسم انتقادی آثار پیشین او تعدیل‌هایی در آن مشاهده می‌شود؛ و سوم اینکه نویسنده در این کتاب بیش از گذشته به زبان معیار و متعارف جامعه‌شناسی نزدیک شده است. با این حال، این تفاوت‌ها را باید در چارچوب مواجهه یک اندیشمند برجسته با ضرورت نگارش یک کتاب دانشگاهی و آموزشی بررسی کرد.
مهسا اسداله‌نژاد: جامعه‌شناسانه اندیشیدن از فهم رابطه میان امور آغاز می‌شود
مهسا اسداله‌نژاد، دیگر سخنران نشست، با قدردانی از برگزارکنندگان برنامه و اشاره به نقش دکتر ارشاد در معرفی و ترجمه آثار مهم جامعه‌شناسی به زبان فارسی گفت: در دوره‌ای که بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات جامعه‌شناختی هنوز در زبان فارسی جا نیفتاده بودند، مترجمانی مانند دکتر ارشاد با انتخاب و ترجمه آثار مهم، نقش مؤثری در گسترش فضای فکری و نظری جامعه‌شناسی در ایران ایفا کردند.
وی با اشاره به پرسش‌های بنیادینی که دانشجویان و پژوهشگران این حوزه با آن مواجه‌اند، اظهار کرد: تقریباً همه کسانی که در حوزه جامعه‌شناسی فعالیت می‌کنند، با پرسش‌هایی مانند اینکه جامعه‌شناس چه کاری انجام می‌دهد، جامعه‌شناسی به چه دردی می‌خورد و برای ورود به این رشته باید از کجا شروع کرد، مواجه شده‌اند. این پرسش‌ها گاهی در ارتباط با دیگران و گاهی در خلوت و تأملات شخصی خودمان مطرح می‌شوند.
این جامعه‌شناس افزود: کتاب‌هایی مانند «جامعه‌شناسانه اندیشیدن» دقیقاً در پاسخ به چنین پرسش‌هایی نوشته شده‌اند. این آثار بیش از آنکه بخواهند از یک نظریه یا مکتب خاص دفاع کنند، به معرفی شیوه اندیشیدن جامعه‌شناختی می‌پردازند و می‌کوشند نشان دهند جامعه‌شناسی چگونه می‌تواند به فهم جهان پیرامون ما کمک کند.
وی با اشاره به ویژگی آموزشی کتاب گفت: این اثر کتابی مروری و آموزشی است که در ویراست‌های مختلف بازنگری شده و ویراست سوم آن در سال ۲۰۱۹ منتشر شده است. یکی از امتیازهای آن این است که در مقایسه با برخی کتاب‌های کلاسیک مبانی جامعه‌شناسی، به موضوعات جدیدتری مانند بدن، جنسیت، محیط زیست و مسائل زیست‌بومی نیز توجه دارد. البته در بخش‌هایی از کتاب می‌توان ردپای دیدگاه‌های شخصی باومن را نیز مشاهده کرد، اما هدف اصلی اثر، ارائه تصویری از شیوه تفکر جامعه‌شناختی است.
جامعه‌شناسی را نباید به مکاتب و حوزه‌های تخصصی محدود کرد
اسداله‌نژاد با اشاره به رویکرد باومن در معرفی جامعه‌شناسی اظهار کرد: نکته مهم این است که باومن برای توضیح جامعه‌شناسی از معرفی مکاتب، نظریه‌پردازان یا تقسیم‌بندی حوزه‌های تخصصی آغاز نمی‌کند. او ابتدا به سراغ درهم‌تنیدگی دو مؤلفه اساسی، یعنی روش و مسئله، می‌رود و نشان می‌دهد که جامعه‌شناسانه اندیشیدن بیش از هر چیز به چگونگی نگاه ما به موضوعات وابسته است.
وی افزود: در این رویکرد، تقریباً از هر موضوعی می‌توان یک مسئله جامعه‌شناختی ساخت؛ کافی است آن موضوع را در انزوای خودشنبینیم و بتوانیم ارتباط آن را با سایر موضوعات، روابط و حوزه‌های اجتماعی نشان دهیم. به این ترتیب، حتی موضوعی که در نگاه نخست صرفاً به تاریخ، اقتصاد، سیاست یا ادبیات مربوط می‌شود، می‌تواند از منظر جامعه‌شناختی نیز بررسی شود.
این سخنران ادامه داد: جامعه‌شناسی هم یک رشته دانشگاهی و تخصصی است و هم چیزی فراتر از مرزهای یک رشته دانشگاهی. جامعه‌شناس برای فهم مسائل اجتماعی ناگزیر است از دانش حوزه‌های دیگر نیز بهره بگیرد. بنابراین، نمی‌توان جامعه‌شناسی را به مجموعه‌ای از مباحث محدود کرد که صرفاً در چارچوب یک رشته آکادمیک تعریف شده‌اند.
تفکر رابطه‌ای؛ نقطه آغاز جامعه‌شناسانه اندیشیدن
اسداله‌نژاد با تأکید بر اهمیت تفکر رابطه‌ای در کتاب گفت: به نظر من، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این اثر، تأکید بر شیوه‌ای رابطه‌ای برای فهم مسائل است. فصل نخست کتاب نیز با بررسی کنش‌ها و روابط در زندگی روزمره، همین موضوع را دنبال می‌کند. در واقع، باومن از رابطه میان خود و دیگری آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که هویت انسانی و فهم ما از خویشتن، در ارتباط با دیگران شکل می‌گیرد.
وی افزود: جامعه را نباید امری انتزاعی و بیرونی تصور کرد که صرفاً در قالب ساختارها و نهادهای بزرگ وجود دارد. جامعه از همان لحظه‌ای آغاز می‌شود که ارتباطی میان انسان‌ها شکل می‌گیرد. بنابراین، برای فهم امر اجتماعی باید به روابطی توجه کنیم که افراد را به یکدیگر و به کلیت زندگی اجتماعی متصل می‌کنند.
این جامعه‌شناس در توضیح معنای تفکر رابطه‌ای گفت: اگر بخواهم جامعه‌شناسانه اندیشیدن را در یک عبارت خلاصه کنم، باید بگویم که این شیوه تفکر مستلزم داشتن نگاهی کل‌گرا به امور است؛ نگاهی که در آن، نه کل را بدون اجزایش می‌توان فهمید و نه اجزا را جدا از کلیتی که در آن قرار گرفته‌اند.
وی ادامه داد: اگر فردی همه مسائل را صرفاً با ارجاع به ساختارها توضیح دهد و نقش افراد و کنش‌های آن‌ها را نادیده بگیرد، در یکی از دو قطب تفکر گرفتار شده است. از سوی دیگر، اگر رویدادها و رفتارهای فردی را بدون توجه به زمینه‌ها و روابط اجتماعی آن‌ها بررسی کند، باز هم از تفکر جامعه‌شناختی فاصله گرفته است. جامعه‌شناسانه اندیشیدن مستلزم عبور از هر دو قطب و توضیح رابطه میان ساختار و عاملیت، فرد و نهاد و جزء و کل است.
اسداله‌نژاد با اشاره به اهمیت این مسئله در زندگی روزمره افزود: تفکر رابطه‌ای صرفاً ضرورتی برای تبدیل‌شدن به یک جامعه‌شناس حرفه‌ای نیست، بلکه یکی از نیازهای اساسی ما برای مواجهه با مسائل اجتماعی است. بسیاری از مواقع، در مواجهه با اتفاقات کوچک و بزرگ، توانایی تحلیل روابط میان پدیده‌ها را از دست می‌دهیم و به جای فهم ارتباطات، صرفاً به خود رویدادها توجه می‌کنیم.
مدرنیته سیال و ضرورت عبور از عقل قانون‌گذار
این سخنران در ادامه با اشاره به مفهوم سیالیت در اندیشه باومن گفت: در کنار تفکر رابطه‌ای، باید به اهمیت سوژه و سوژه‌شدگی نیز در آثار او توجه کرد. باومن در آثاری مانند «عشق سیال»، «ترس سیال» و «مدرنیته سیال» به وضعیت انسان در جهانی می‌پردازد که در آن، بسیاری از مناسبات و موقعیت‌هایی که پیش‌تر ثبات و استحکام بیشتری داشتند، دستخوش تغییر شده‌اند.
وی افزود: یکی از ویژگی‌های مهم جهان معاصر، شکنندگی و موقتی‌بودن روابط انسانی است. بنابراین، حتی زمانی که از تفکر رابطه‌ای سخن می‌گوییم، نباید تصور کنیم که روابط شناسایی‌شده اموری ثابت و همیشگی هستند. خود این روابط نیز در معرض تغییر قرار دارند و باید در بستر تحولات اجتماعی و تاریخی فهمیده شوند.
اسداله‌نژاد با اشاره به تمایز میان عقل قانون‌گذار و عقل تفسیرگر اظهار کرد: به نظر من، یکی از بحث‌های مهم باومن در این زمینه، فاصله‌گرفتن از عقل قانون‌گذار و تأکید بر ضرورت عقل تفسیرگر است. جامعه‌شناسی کلاسیک در بسیاری از موارد در پی ارائه احکام کلی درباره چگونگی شکل‌گیری جامعه، مسیر حرکت آن و آینده جوامع انسانی بود. در این رویکرد، نوعی تلاش برای کشف قوانین عمومی و جهان‌شمول وجود داشت.
وی ادامه داد: اما باومن معتقد است که در شرایط متأخر جهان مدرن، با توجه به شکنندگی روابط و فقدان ثبات در بسیاری از مناسبات انسانی، نمی‌توان صرفاً با تکیه بر احکام کلی و ثابت به فهم جهان رسید. در چنین شرایطی، به نوعی خرد تفسیری نیاز داریم که بتواند دائماً وضعیت را ارزیابی کند، نسبت به تغییرات حساس باشد و روابط اجتماعی را در بستر واقعی و متغیرشان بفهمد.
این جامعه‌شناس با اشاره به اهمیت جسارت در مواجهه با وضعیت سیال جهان گفت: انسانی که در چنین شرایطی زندگی می‌کند، با ترس‌ها و نااطمینانی‌های فراوانی روبه‌روست. به همین دلیل، یکی از دشوارترین کارها برای او داشتن جسارت مواجهه با این وضعیت است. عقل تفسیرگر باید بتواند بدون پناه‌بردن به احکام قطعی و نسخه‌های از پیش تعیین‌شده، وضعیت را بفهمد و از گذرا و شکننده‌بودن بسیاری از مناسبات اجتماعی غافل نشود.
اجتماع تخیلی؛ پناهگاهی عاطفی در جهان نااطمینانی
اسداله‌نژاد در ادامه به یکی از مباحث مهم کتاب درباره شکل‌گیری اجتماعات تخیلی پرداخت و گفت: یکی از موضوعاتی که هنگام مطالعه کتاب برای من اهمیت پیدا کرد، بحث باومن درباره اجتماع تخیلی و نوع خاصی از باهم‌بودن است که در شرایط نااطمینانی و شکنندگی روابط اجتماعی شکل می‌گیرد. باومن نسبت به برخی صورت‌های همزیستی جمعی خوش‌بینی ندارد و معتقد است که این اجتماعات، با وجود ظاهر همبسته و منسجمشان، می‌توانند زمینه‌ساز خشونت و طرد دیگری باشند.
وی افزود: در جهان مدرن متأخر، بسیاری از الگوها و نظم‌هایی که پیش‌تر به انسان احساس ثبات و اطمینان می‌دادند، تضعیف شده‌اند. از سوی دیگر، قدرت و حاکمیت دولت‌ملت‌ها نیز تحت تأثیر فرایندهای جهانی، گسترش اینترنت، شرکت‌های چندملیتی و نهادهای بین‌المللی دستخوش تغییر شده است. در چنین شرایطی، جامعه به معنای سنتی آن نیز با تحولات تازه‌ای مواجه می‌شود و فهم امر اجتماعی دیگر نمی‌تواند صرفاً به مرزهای ملی و جغرافیایی محدود بماند.
این سخنران ادامه داد: باومن معتقد است که جامعه‌شناسی امروز باید بتواند امر اجتماعی را فراتر از مرزهای سنتی بررسی کند. بسیاری از الگوهای رفتاری و کنش‌های انسانی در جهان معاصر در چارچوب مرزهای ملی قابل توضیح نیستند. در همین بستر است که مفهوم اجتماع تخیلی اهمیت پیدا می‌کند؛ اجتماعی که افراد در آن بیش از آنکه بر اساس مشارکت در یک ساختار نهادی و واقعی کنار یکدیگر قرار بگیرند، بر پایه احساس تعلق و تعهد عاطفی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند.
وی با اشاره به ارتباط این مفهوم با قبیله‌اندیشی اظهار کرد: در شرایط متأخر، افراد ممکن است به‌جای تعلق به یک کلیت اجتماعی منسجم، به اجتماعاتی گرایش پیدا کنند که نوعی همانندی و شباهت میان اعضای آن‌ها برقرار است. این اجتماعات تصویری مشترک از هویت اعضای خود ایجاد می‌کنند و از طریق همین تصویر، تعهد عاطفی شدیدی میان افراد به وجود می‌آورند.
اسداله‌نژاد افزود: ویژگی مهم این اجتماعات آن است که در کنار ایجاد احساس تعلق، سازوکارهای طرد نیز در آن‌ها فعال است. ممکن است در ظاهر، این اجتماعات بسیار پویا و همبسته به نظر برسند، اما در عمل، افرادی را که با تصویر مشترک آن‌ها از هویت و تعلق همراه نیستند، کنار می‌گذارند. به همین دلیل، اجتماع تخیلی می‌تواند هم‌زمان با ایجاد احساس همبستگی، مرزهای سختی میان خودی و دیگری ایجاد کند.
اجتماع تخیلی؛ بازتولید مرزها و طرد غریبه
این جامعه‌شناس با تأکید بر سازوکارهای طرد در اجتماعات تخیلی گفت: یکی از تناقض‌های مهم این اجتماعات آن است که هرچه مرزهای سنتی در جهان معاصر کمرنگ‌تر می‌شوند، اعضای این اجتماعات تمایل بیشتری به نمایش مرزهای هویتی خود پیدا می‌کنند. آن‌ها از طریق بیرون‌راندن کسانی که با تصویر مشترکشان از هویت همراه نیستند، می‌کوشند انسجام درونی خود را حفظ کنند.
وی افزود: در این وضعیت، غریبه به‌عنوان فردی که شباهتی با اعضای اجتماع ندارد و به ارزش‌ها و اصول مورد تأیید آن‌ها پایبند نیست، به‌عنوان عنصری تهدیدکننده شناخته می‌شود. از نظر باومن، چنین اجتماعاتی به دلیل ترس و نااطمینانی درونی، نسبت به حضور دیگری متفاوت حساسیت زیادی دارند و ممکن است برای حفظ یکپارچگی خود به طرد و حذف او روی بیاورند.
اسداله‌نژاد با اشاره به ارتباط این وضعیت با بنیادگرایی اظهار کرد: باومن بنیادگرایی را نیز در چنین بستری قابل فهم می‌داند. بنیادگرایی صرفاً به جریان‌های مذهبی محدود نیست و می‌تواند در قالب جنبش‌ها و اجتماعات مختلف نیز ظهور پیدا کند. در این وضعیت، افراد برای مقابله با بی‌معنایی و نااطمینانی جهان، به تصویری یکدست، قطعی و غیرقابل مناقشه از هویت و واقعیت پناه می‌برند.
وی ادامه داد: در واقع، بی‌معنایی و معنای سخت و قطعی دو روی یک وضعیت هستند. هنگامی که افراد با جهانی فاقد ثبات و قطعیت مواجه می‌شوند، ممکن است برای جبران این وضعیت به نظام‌های فکری و هویتی سخت‌گیرانه پناه ببرند. اینجاست که اجتماعات تخیلی، با تأکید بر همانندی و طرد تفاوت‌ها، می‌توانند به زمینه‌ای برای شکل‌گیری گرایش‌های بنیادگرایانه تبدیل شوند.
این سخنران یکی دیگر از ویژگی‌های اجتماعات تخیلی را فقدان قدرت نهادی و اجرایی دانست و گفت: این اجتماعات برخلاف ظاهر پرقدرت و منسجم خود، الزاماً از توانایی لازم برای کنترل واقعی امور و ایجاد تغییر در جهان بیرونی برخوردار نیستند. همین ناتوانی در تأثیرگذاری واقعی می‌تواند احساس ناامنی اعضا را تشدید کند و آن‌ها را به سمت تأکید بیشتر بر خلوص هویتی و طرد عناصر متفاوت سوق دهد.
بحران بازشناسی؛ آیا سیاست هویت امکان دگرگونی فرد را محدود می‌کند؟
اسداله‌نژاد در ادامه با طرح دو مسئله مرتبط با بحث اجتماعات تخیلی، نخست به بحران بازشناسی پرداخت و اظهار کرد: یکی از پرسش‌هایی که می‌توان با تکیه بر منطق فکری باومن مطرح کرد، مسئله بازشناسی یا به‌رسمیت‌شناخته‌شدن است. امروزه در بسیاری از جنبش‌ها و جریان‌های اجتماعی، مطالبه اصلی این است که هویت افراد و گروه‌ها به رسمیت شناخته شود؛ اما به نظر می‌رسد میان سیاست بازشناسی و سیاست هویت فاصله چندانی وجود ندارد.
وی افزود: هنگامی که فرد یا گروهی پیوسته از دیگران می‌خواهد هویت او را به رسمیت بشناسند، گویی از پیش فرض گرفته است که دارای هویتی ثابت، یکپارچه و مشخص است و دیگران باید همان تصویر را تأیید کنند. در چنین وضعیتی، حتی امکان غریبه‌شدن فرد با خودش و تجربه دگرگونی و تغییر نیز محدود می‌شود.
این جامعه‌شناس ادامه داد: پرسش اساسی این است که آیا میل شدید به بازشناسی، خود به بازتولید مرزهای هویتی منجر نمی‌شود؟ ما از یک سو درباره ضرورت مناقشه‌پذیرکردن مرزها و امکان عبور از هویت‌های تثبیت‌شده صحبت می‌کنیم و از سوی دیگر، بر به‌رسمیت‌شناخته‌شدن هویت‌های مشخص تأکید داریم. این دو رویکرد در بسیاری از موارد می‌توانند با یکدیگر در تعارض قرار بگیرند.
وی با طرح این پرسش که چگونه می‌توان هم‌زمان از گشودگی هویتی و بازشناسی هویت‌های تثبیت‌شده دفاع کرد، گفت: اگر قرار است مرزهای هویتی را مناقشه‌پذیر کنیم، باید امکان تغییر و دگرگونی فرد را نیز به رسمیت بشناسیم. در غیر این صورت، سیاست بازشناسی ممکن است به‌جای فراهم‌کردن امکان رهایی، به تثبیت همان مرزهایی منجر شود که قرار بود از آن‌ها عبور کنیم.
فقدان جهان عمومی؛ گسترش اجتماعات تخیلی به بهای تضعیف امر مشترک
این سخنران در تشریح دومین مسئله موردنظر خود گفت: مسئله مهم دیگر، از دست رفتن جهان عمومی و زمینه مشترک میان افراد و گروه‌های اجتماعی است. هنگامی که اجتماعات تخیلی افزایش پیدا می‌کنند، آنچه بیش از همه در معرض تهدید قرار می‌گیرد، امکان شکل‌گیری یک فضای مشترک برای مواجهه و گفت‌وگوی افراد متفاوت است.
وی افزود: جهان عمومی را می‌توان فضایی تصور کرد که در آن افراد، با وجود تفاوت‌ها و تعارض‌هایشان، امکان حضور در کنار یکدیگر و مواجهه مستقیم با یکدیگر را دارند. یکی از شروط مهم چنین فضایی، برخورداری از نوعی بی‌طرفی و فاصله‌گرفتن از منافع و مواضع کاملاً شخصی است. حتی اگر نتوانیم وجود یک جهان عمومی کاملاً بی‌طرف را در واقعیت اثبات کنیم، فرض وجود چنین فضایی می‌تواند به ما کمک کند تا از موقعیت شخصی خود فاصله بگیریم و امکان مواجهه با دیگران را حفظ کنیم.
اسداله‌نژاد با اشاره به تصور رایج درباره فضای مجازی اظهار کرد: گاهی تصور می‌کنیم اینترنت و شبکه‌های اجتماعی همان جهان عمومی هستند، در حالی که می‌توان استدلال کرد این فضاها در بسیاری از موارد ادامه منطق جهان خصوصی‌اند. فرد در خانه و در موقعیتی کاملاً شخصی قرار دارد و بدون مواجهه مستقیم با بدن و حضور فیزیکی دیگران، می‌تواند درباره افراد و مسائل مختلف اظهارنظر کند، آن‌ها را تأیید یا رد کند و حتی به‌سادگی ارتباط خود را با آن‌ها قطع کند.
وی ادامه داد: جهان عمومی مستلزم نوعی مواجهه واقعی است؛ مواجهه‌ای که در آن افراد با بدن‌ها، چهره‌ها و حضور فیزیکی خود در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، گفت‌وگو می‌کنند، اختلاف‌نظر دارند و حتی وارد تعارض می‌شوند. در فضای مجازی، بسیاری از هزینه‌ها و محدودیت‌های چنین مواجهه‌ای وجود ندارد و همین مسئله ممکن است این تصور را ایجاد کند که ما در یک فضای عمومی گسترده حضور داریم، در حالی که در عمل، بیشتر در حال گسترش جهان خصوصی خود هستیم.
این جامعه‌شناس با اشاره به اهمیت مکان و محدودیت‌های فضایی در شکل‌گیری جهان عمومی گفت: یکی دیگر از مسائل مهم، نسبت انسان با مکان است. در شرایطی که بسیاری از محدودیت‌های مکانی در جهان معاصر کاهش یافته‌اند، اینترنت این تصور را ایجاد می‌کند که افراد می‌توانند هم‌زمان در همه‌جا حضور داشته باشند. اما جهان عمومی به مکان، مرز و محدودیت نیاز دارد. حضور واقعی در یک فضای مشترک به معنای پذیرفتن محدودیت‌های آن فضا و مواجهه با افرادی است که الزاماً انتخاب ما نیستند.
وی در پایان این بخش از سخنان خود تأکید کرد: تفاوت مهم میان جهان عمومی و اجتماعات تخیلی در امکان تأثیرگذاری واقعی است. در جهان عمومی، افراد می‌توانند از طریق حضور و کنش خود بر امور اثر بگذارند، در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کنند و تغییراتی واقعی ایجاد کنند. در مقابل، اجتماعات تخیلی ممکن است با وجود ایجاد احساس تعلق و تعهد عاطفی، فاقد چنین قدرتی باشند. به همین دلیل، بازاندیشی در مفهوم جهان عمومی و ضرورت حفظ فضاهای مشترک، یکی از موضوعات مهمی است که می‌توان در امتداد بحث باومن دنبال کرد.
نظر شما