به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، این شماره از مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی نشریه «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران» اختصاص دارد؛ نشریه‌ای که انتشار آن در سال ۱۹۲۹ میلادی به مدیریت ارنست هرتسفلد در برلین آغاز شد و به انتشار گزارش‌های کاوش و پژوهش‌های مرتبط با باستان‌شناسی، تاریخ هنر، معماری و کتیبه‌شناسی ایران می‌پردازد.
مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمترشناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.
نشریه «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران» با عنوان اصلی «Archäologische Mitteilungen aus Iran»، از منابع مطالعه و مستندسازی تاریخ پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران در سده بیستم است. این نشریه با انتشار گزارش‌های میدانی و پژوهش‌های مربوط به محوطه‌ها و آثار باستانی، اطلاعاتی درباره تاریخ باستان، هنر، معماری و کتیبه‌های ایران در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
اهمیت این نشریه در دسترسی به پژوهش‌های اولیه و گزارش‌های کاوش، بررسی پیشینه علمی پژوهشگران و مؤسسات باستان‌شناسی، بهره‌گیری از تصاویر، نقشه‌ها و منابع ارجاعی در پژوهش‌های تاریخی و مطالعه روند شکل‌گیری ایران‌شناسی و باستان‌شناسی ایران در محافل علمی اروپا است.
انتشار نشریه از سال ۱۹۲۹ میلادی توسط انتشارات دیتریش رایمر در برلین آغاز شد و مدیریت و سردبیری دوره نخست آن، تا سال ۱۹۳۸، بر عهده ارنست هرتسفلد بود. پس از وقفه‌ای طولانی، انتشار آن از سال ۱۹۶۸ تا ۱۹۹۵ با همان عنوان و با شماره‌گذاری تازه، زیر نظر مؤسسه باستان‌شناسی آلمان از سر گرفته شد. از سال ۱۹۹۶ نیز نشریه با عنوان «Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan»، به معنای «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران و توران»، ادامه یافت. عنوان جدید، بازتاب گسترش حوزه جغرافیایی نشریه به سرزمین‌های آسیای مرکزی و مناطق پیرامونی است.
نخستین شماره نشریه، گزارشی کوتاه درباره کاوش‌های بهار سال ۱۹۲۸ میلادی در پاسارگاد را دربردارد که با پشتیبانی نهاد حمایت از علوم آلمان «Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft» انجام شد. پس از آن، گزارشی با عنوان «گزارش وضعیت ویرانه‌های تخت جمشید، همراه با پیشنهادهایی برای حفاظت از آن‌ها» آمده است. این مطالب، در کنار معرفی نتایج کاوش‌ها، توجه پژوهشگران آن دوره به ثبت وضعیت و حفاظت از محوطه‌های باستانی را نیز نشان می‌دهد.
پیشگفتار شماره نخست، افزون بر توضیح اهداف و برنامه انتشار نشریه، روایتی از دشواری ترجمه متون تخصصی باستان‌شناسی به فارسی و همکاری مجتبی مینوی در این زمینه ارائه می‌کند. هرتسفلد با اشاره به تمایل دولت ایران به ترجمه گزارش تخت جمشید به زبان‌های فرانسوی و فارسی، از کمبود اصطلاحات تخصصی سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که کار ترجمه سه سال به طول انجامید.
به روایت هرتسفلد، پس از چندین بار تلاش، شیوه کار به این صورت درآمد که او مقصود هر جمله را گاه به زبان فرانسوی و گاه به فارسی برای مینوی توضیح می‌داد و مینوی عبارت‌بندی مناسب فارسی را می‌یافت. مینوی همچنین در موارد دشوار، با دیگر دانشمندان ایرانی مشورت می‌کرد. پس از پایان ترجمه و حروف‌چینی گزارش، طرح انتشار «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران» شکل نهایی گرفت و تصمیم بر آن شد که گزارش تخت جمشید، برخلاف برنامه اولیه، به‌صورت مستقل منتشر نشود و در کنار گزارش پاسارگاد قرار گیرد.
این بخش از پیشگفتار، منبعی دست‌اول برای پژوهش درباره تاریخ شکل‌گیری زبان تخصصی باستان‌شناسی در ایران، نقش مجتبی مینوی در ترجمه متون علمی و همکاری پژوهشگران ایرانی و آلمانی در دهه ۱۳۰۰ شمسی به شمار می‌رود.
هرتسفلد در پیشگفتار، برنامه انتشار مجموعه دیگری با عنوان «آثار باستانی ایران» یا «Iranische Denkmäler» را نیز شرح می‌دهد. قرار بود این مجموعه در قطع بزرگ‌تر منتشر شود و یافته‌های تازه معماری، باستان‌شناسی و کتیبه‌شناسی را صرفاً به‌صورت توصیفی و بدون ورود به بحث‌های نظری معرفی کند. این برنامه، بیانگر توجه به تفکیک مستندسازی آثار از مباحث نظری و تفسیری بود.
بر اساس توضیحات پیشگفتار، انتشار هر دو مجموعه باید با شرایط سفرهای پژوهشی، کاوش‌های آینده، ماهیت موضوعات و فرصت آماده‌سازی مطالب هماهنگ می‌شد؛ ازاین‌رو، امکان انتشار آن‌ها با نظم کامل و زمان‌بندی ثابت یک مجله وجود نداشت. بااین‌حال، برنامه آن بود که هر سال یک مجلد کوچک، شامل سه یا چهار شماره از «گزارش‌ها»، و دست‌کم یک مجلد بزرگ و در صورت امکان چند مجلد از مجموعه «آثار باستانی» منتشر شود. این توضیحات، چگونگی سامان‌دهی انتشار یافته‌های میدانی و سازگارکردن برنامه نشر با روند پژوهش‌ها را روشن می‌کند.
بنیان‌گذار نشریه، ارنست امیل هرتسفلد، باستان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، در سال ۱۸۷۹ متولد شد و در سال ۱۹۴۸ درگذشت. او نخستین بار در سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۶ برای پژوهش‌های مرتبط با پایان‌نامه دکتری خود به ایران سفر کرد؛ پایان‌نامه‌ای که موضوع آن پاسارگاد بود. بخش مهمی از فعالیت‌های او در ایران در فاصله سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۴ انجام شد. او در سال ۱۹۲۸ در پاسارگاد کاوش کرد و از سال ۱۹۳۱ سرپرستی کاوش‌های تخت جمشید را بر عهده گرفت.
هرتسفلد در جریان فعالیت‌های خود، گزارشی جامع درباره تخت جمشید تهیه کرد و در کاوش‌های او و گروهش، ظروف سنگی، بقایای نقاشی و کتیبه‌های متعددی شناسایی شد. بیرون آوردن پلکان شرقی کاخ آپادانا از زیر خاک و کشف ده‌ها هزار لوح گلی، از دستاوردهای مهم این کاوش‌ها بود. این الواح، شواهد گسترده‌ای برای شناخت اقتصاد و جامعه ایران در دوره شاهنشاهی هخامنشی فراهم کردند.
او در اکتبر ۱۹۲۵ از ایران خارج شد، اما در آوریل ۱۹۲۶ برای بازگشت به‌عنوان مشاور باستان‌شناسی دولت ایران دعوت شد. هرتسفلد در تهران فهرستی از ۸۸ بنا و محوطه تاریخی تهیه کرد و پیش‌نویس‌هایی نیز برای قانون آثار باستانی فراهم آورد.
نشریه «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران» با شماره رکورد کتاب‌شناسی ۱۲۵۵۵۳۶ در کتابخانه ملی ایران ثبت شده است.
گفتنی است، صفحات آغازین جلد نخست نشریه «گزارش‌های باستان‌شناختی از ایران»، مربوط به سال‌های ۱۹۲۹–۱۹۳۰ میلادی، شامل پیشگفتار ارنست هرتسفلد، در پایان این خبر بارگذاری شده و برای استفاده پژوهشگران قابل دریافت است. هرتسفلد در این پیشگفتار، اهداف و برنامه انتشار نشریه، گزارش‌های کاوش پاسارگاد و وضعیت تخت جمشید و چگونگی همکاری مجتبی مینوی در ترجمه فارسی گزارش تخت جمشید را شرح می‌دهد.
نظر شما