سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: تاریخ نشر اصفهان را نمی‌توان تنها با ثبت نام چند ناشر قدیمی یا شمارش کتاب‌های چاپ‌شده در این شهر بازخوانی کرد؛ این تاریخ، روایت شکل‌گیری شبکه‌ای از کتابفروشان، صحافان، کاتبان، عالمان و فعالان فرهنگی است که در گذر زمان، کتاب را از کالایی در گردش بازار به یکی از ابزارهای ماندگاری دانش و حافظه فرهنگی اصفهان تبدیل کردند. رد این پیشینه را باید در بازار تاریخی شهر، در مجاورت مدرسه‌های علمیه و در توصیف جهانگردانی جست‌وجو کرد که از رونق دکان‌های کتابفروشی و صحافی در اصفهان دوره صفوی نوشته‌اند؛ نشانه‌هایی که از حضور کتاب در مناسبات اقتصادی و فرهنگی شهر، پیش از فراگیری صنعت چاپ حکایت دارند.
با گسترش چاپ در ایران، فعالیت کتابفروشان اصفهان نیز به‌تدریج از عرضه و مبادله کتاب فراتر رفت و شماری از آنان به چاپ و انتشار آثار روی آوردند. در این میان، نام‌هایی چون آقا محمد کتابفروش، آقا محمدتقی کتابفروش، محمدحسین کتابفروش و میرزا احمد کتابفروش، در کنار خاندان‌هایی که فروش کتاب را با فعالیت‌های علمی و دینی پیوند داده بودند، بخشی از تاریخ ناشناخته‌تر نشر این شهر را شکل می‌دهند. در دوره‌های بعد نیز انتشارات بهار، گلبهار و ثقفی، با انتشار آثاری در حوزه‌های ادبیات، دین، تاریخ و فرهنگ اصفهان، در تداوم این مسیر سهم داشتند؛ مسیری که بررسی آن، علاوه بر شناخت پیشگامان نشر، امکان بازخوانی چگونگی انتقال میراث فکری و ادبی شهر به نسل‌های بعد را فراهم می‌کند.
با وجود این پیشینه، تعیین دقیق نقطه آغاز کتابفروشی و نشر در اصفهان و معرفی یک فرد یا مجموعه به‌عنوان نخستین ناشر شهر، بدون بررسی اسناد کتاب‌شناختی، نسخه‌های چاپی و شواهد تاریخی، با دشواری روبه‌روست. از همین رو، بازخوانی تاریخ نشر اصفهان به گردآوری نام‌ها محدود نمی‌شود و به شناخت شواهد، بررسی نسخه‌ها و تفکیک دوره‌های کتابفروشی، چاپ سنگی و فعالیت انتشاراتی نیاز دارد. امیر کیخسروکیانی، مجموعه‌دار و فعال حوزه کتاب و نشر، درباره پیشینه نشر اصفهان، با مرور شواهدی از سفرنامه‌های اروپاییان تا فعالیت ناشران و کتابفروشان سده‌های اخیر، تصویری از این سیر تاریخی ارائه کرده است که در گفت‌وگوی پیش رو، ابعاد آن را بررسی می‌کنیم.
تاریخ چندصدساله کتابفروشی و نشر اصفهان در سفرنامه‌ها و اسناد تاریخی
امیر کیخسروکیانی، مجموعه‌دار و فعال حوزه کتاب و نشر، با مرور تاریخ نشر و ناشران در اصفهان اظهار کرد: به‌طور قطع نمی‌توان تاریخ مشخصی برای آغاز چاپ و فروش کتاب در اصفهان تعیین کرد، اما از نخستین منابعی که به کتابفروشیهای این شهر اشاره کرده‌اند، می‌توان به سفرنامه‌های شاردن و تاورنیه و همچنین تذکره نصرآبادی اشاره کرد.
وی افزود: تاورنیه در سفرنامه خود، هنگام توصیف میدان نقش جهان، به فعالیت کتابفروشان در این میدان اشاره کرده است. او در شرح بناهای واقع در میدان می‌نویسد که در بخش جنوبی میدان، از زاویه متصل به ضلع شرقی تا مسجدی که در میانه آن قرار دارد، دکان‌های سراجی مستقر بوده‌اند، اما از مسجد تا زاویه دیگر که به ضلع غربی متصل می‌شود، دکان‌های کتابفروشان، صحافان و صندوق‌سازان فعالیت داشته‌اند.
کیخسروکیانی ادامه داد: شاردن نیز در سفرنامه خود، هنگام شرح بخشی از بازار نزدیک مدرسه ملاعبدالله و مغازه‌های آن، پس از اشاره به دکان عطاران، قنادان، داروفروشان و فروشندگان زیورآلات و پارچه، از کتابفروشان و ریخته‌گران نام برده است. او می‌نویسد دکان‌های این گروه به مدرسه ملاعبدالله ختم می‌شد و در سوی دیگر مدرسه، آشپزانی حضور داشتند که در تمام روز به مردم غذای بدون گوشت می‌فروختند و پس از دکان‌های آشپزان، مغازه‌های کتابفروشان و ریخته‌گران قرار داشت.
وی با اشاره به بازتاب فعالیت کتابفروشان در منابع ادبی و تاریخی اصفهان گفت: در تذکره نصرآبادی نیز از شاعری کتابفروش به نام میرعرفان یاد شده است. نصرآبادی درباره او می‌نویسد که میرعرفان، ظاهراً اهل تهران بوده، شاعری دردمند و صاحب مشرب به شمار می‌رفته، در اصفهان اقامت داشته و گذران زندگی‌اش از راه کتابفروشی بوده است.
این مجموعه‌دار حوزه کتاب افزود: حدود دو قرن پس از آن، محمدمظفرحسین صبا در تذکره خود با عنوان روز روشن که در سال ۱۲۹۶ قمری نگاشته شده، از شاعری به نام محمدربیع اصفهانی نام می‌برد که به کتابفروشی اشتغال داشته است. صبا درباره او نوشته است که ربیع اصفهانی از کتابفروشان شاعر شهر اصفهان بوده، هرچند اطلاعات بیشتری از زندگی‌اش در دست نیست و به نظر می‌رسد در قرن دوازدهم می‌زیسته است.
نخستین کتابفروشان اصفهان در مسیر چاپ و انتشار کتاب
کیخسروکیانی با اشاره به گسترش صنعت چاپ در ایران و ورود تدریجی کتابفروشان به عرصه نشر اظهار کرد: با فراگیر شدن صنعت چاپ، شماری از کتابفروشان در کنار فعالیت فروش کتاب، به چاپ و انتشار آثار نیز روی آوردند. در میان نخستین ناشر کتابفروشان اصفهان می‌توان از چند چهره نام برد.
وی افزود: آقامحمد کتابفروش که در بازار اصفهان فعالیت داشت، از جمله این افراد بود. کتاب تحفه الفاطمیه در فضائل و مصائب آن معصومه، در سال ۱۳۸۲ قمری و چند عنوان دیگر به شیوه چاپ سنگی توسط او منتشر شد.
این فعال حوزه کتاب ادامه داد: آقامحمدتقی کتابفروش نیز که مغازه‌اش در ابتدای بازار اصفهان قرار داشت، کتاب احادیث قدسی را در سال ۱۳۲۹ قمری به چاپ رساند. همچنین محمدحسین کتابفروش که در تیمچه قزوینی‌ها مستقر بود، از دیگر فعالان این عرصه به شمار می‌رفت. از آثار منتشرشده توسط او می‌توان به رساله حاج شیخ محمدعلی نجفی مسجدشاهی، قانونچه فی الطب تألیف محمود بن محمد چغمینی و تحفه الفاطمیه اشاره کرد.
کیخسروکیانی با اشاره به فعالیت حاج شیخ محمدحسین کتابفروش خوانساری گفت: او که در سال ۱۳۶۶ قمری درگذشت، فرزند ملامحمد کتابفروش خوانساری، از عالمان فاضل و شاگرد جمعی از علمای بزرگ اصفهان، از جمله مرحوم آخوند گزی و مرحوم آقا شیخ مرتضی ریزی بود. وی از راه کتابفروشی، چاپ و انتشار کتاب‌های دینی امرار معاش می‌کرد و پس از درگذشت در تخت فولاد به خاک سپرده شد.
وی افزود: از جمله آثار منتشرشده توسط حاج شیخ محمدحسین کتابفروش خوانساری می‌توان به تفسیری بر اشعار مولوی، کشف‌الابیات آیات قرآن و حاشیه‌ای بر قرآن مجید اشاره کرد.
این مجموعه‌دار همچنین به نقش خاندان سادات کتابفروش در تاریخ فرهنگی اصفهان اشاره کرد و گفت: خاندان سادات کتابفروش که بعدها به کتابی شهرت یافتند، از خاندان‌های شناخته‌شده علمی و دینی اصفهان بودند و برخی از بزرگان این خاندان به چاپ و فروش کتاب اشتغال داشتند.
کیخسروکیانی ادامه داد: از جمله این افراد می‌توان به سیدمحمد کتابفروش اشاره کرد که در اصفهان اقامت داشت و به تدریس فقه می‌پرداخت. سیدمحمدصادق کتابفروش و میرمحمدحسین نیز از دیگر افراد این خاندان بودند که چند عنوان کتاب به چاپ رساندند.
وی با اشاره به فعالیت میرزا احمد کتابفروش در بازار اصفهان اظهار کرد: او در بازار و جنب هارونیه مغازه داشت. در پشت جلد کتاب منشآت میرزا مهدی‌خان که در سال ۱۳۲۲ قمری به چاپ رسیده، توضیحی درباره انگیزه انتشار این اثر آمده است. در این توضیح اشاره شده که این کتاب پیش از آن چندین بار به چاپ رسیده بود، اما به دلیل فراوانی اغلاط و مشکلات کاغذ و چاپ، خوانندگان نمی‌توانستند بهره کافی از آن ببرند؛ ازاین‌رو میرزا احمد کتابفروش اصفهانی برای خدمت به هموطنان، چاپ دوباره این اثر را بر عهده گرفت.
انتشارات بهار، گلبهار و ثقفی در تاریخ معاصر نشر اصفهان
کیخسروکیانی با اشاره به شکل‌گیری انتشارات شناخته‌شده در اصفهان گفت: از مهم‌ترین کتابفروشان و ناشران سال‌های بعد، می‌توان به انتشارات بهار با مدیریت مرحوم محمدعلی روستازاده اشاره کرد. این انتشارات از زمان تأسیس در سال ۱۳۱۰ فعالیت خود را در زمینه انتشار کتاب آغاز کرد.
وی افزود: از جمله آثار منتشرشده توسط انتشارات بهار می‌توان به دیوان شاعرانی همچون عاشق، منعم، هاتف، شکیب و صغیر و چند شاعر دیگر اشاره کرد. همچنین مرحوم روستازاده برای نخستین بار در اصفهان، قرآن مجید را همراه با کشف‌الآیات کامل و به خط میرزا محمدعلی مدرس‌زاده و محمدحسین زنجانی به چاپ رساند.
این فعال حوزه کتاب با اشاره به جایگاه کتابفروشی و انتشارات گلبهار در تاریخ نشر اصفهان اظهار کرد: کتابفروشی و انتشارات گلبهار با مدیریت مرحوم حاج سیدسعید طباطبایی نیز از ناشران معتبر آن دوره بود. فعالیت این مجموعه ابتدا در محله گلبهار، نزدیک دروازه اشرف آغاز شد و پس از آن به خیابان سپه انتقال یافت.
وی ادامه داد: از کتاب‌های منتشرشده توسط این انتشارات می‌توان به کلمه طیبه تألیف میرزا حسین نوری، اخلاق مصور تألیف سیدنورالدین خطیب، فرهنگ فارسی منتخب از برهان قاطع و منتخب معراج‌السعاده ملااحمد نراقی اشاره کرد. این مجموعه آثار و عناوین دیگری را نیز منتشر کرد.
کیخسروکیانی اضافه کرد: در سال ۱۳۲۱، برای نخستین بار در اصفهان، چاپ کتاب‌های درسی به شرکت مطبوعات واگذار شد که انتشارات بهار از اعضای فعال آن بود.
وی با اشاره به فعالیت مرحوم مسیح ثقفی در حوزه کتاب و نشر اصفهان گفت: اگرچه مسیح ثقفی فعالیت خود را در سال‌های بعد آغاز کرد، اما به‌طور قطع از مهم‌ترین ناشران دهه‌های پیشین اصفهان به شمار می‌رود. او در سال ۱۳۰۳ متولد شد و از دوران نوجوانی به‌عنوان شاگرد در کتابفروشی تأیید فعالیت می‌کرد.
این مجموعه‌دار افزود: ثقفی پس از مدتی با خرید این کتابفروشی و انتقال آن به خیابان سپه، کتابفروشی و انتشارات ثقفی را بنیان گذاشت و در سال‌های فعالیت خود آثار بسیاری را چاپ و منتشر کرد. بسیاری از شاگردان این کتابفروشی نیز بعدها به‌طور مستقل وارد کسب‌وکار در حوزه چاپ و نشر شدند.
کیخسروکیانی با اشاره به تنوع موضوعی آثار منتشرشده توسط انتشارات ثقفی اظهار کرد: این انتشارات در طول سال‌های فعالیت خود کتاب‌های متعددی در حوزه‌های مختلف منتشر کرد که از جمله آن‌ها می‌توان به تاریخ ادبیات ایران تألیف محمدرضا دایی‌جواد، دیوان گلزار اصفهانی، دیوان آتش اصفهانی، تذکره‌القبور دانشمندان و بزرگان اصفهان تألیف سیدمصلح‌الدین مهدوی و سیری در تاریخ فرهنگ ایران تألیف مهدی کیوان، علاءالدین آذری و دیگران اشاره کرد.
وی ادامه داد: سرانجام مرحوم مسیح ثقفی در سال ۱۳۵۳ و پس از سال‌ها فعالیت مؤثر فرهنگی درگذشت.
این مجموعه‌دار و فعال حوزه کتاب و نشر در پایان گفت: در سال‌های اخیر بر تعداد ناشران شهر اصفهان افزوده شده است و امیدوارم کتاب و نشر بار دیگر به جایگاه رفیع خود بازگردد.
میراثی که اگر ثبت نشود، از حافظه شهر پاک می‌شود
شاید بزرگ‌ترین خطر برای تاریخ نشر اصفهان، نه کمبود کتابفروشیهای قدیمی و نه فراموشی نام چند ناشر باشد، بلکه ناپدید شدن تدریجی شواهدی است که امکان بازسازی این تاریخ را فراهم می‌کنند. نسخه‌هایی که سرنوشتشان نامعلوم است، اسنادی که در مجموعه‌های شخصی نگهداری می‌شوند، شناسنامه‌های کتاب‌شناختی که هنوز بررسی نشده‌اند و روایت‌هایی که با درگذشت صاحبانشان برای همیشه ناگفته می‌مانند، همگی بخشی از واقعیتی هستند که اگر امروز برای شناسایی و ثبت آن‌ها اقدامی نشود، فردا شاید دیگر فرصتی برای جبران باقی نماند. تاریخ نشر را نمی‌توان تنها از لابه‌لای کتاب‌های موجود نوشت؛ گاهی یک مهر ناشر، یک یادداشت در حاشیه نسخه یا نشانی یک چاپخانه، می‌تواند پرده از بخشی فراموش‌شده از گذشته فرهنگی یک شهر بردارد.
اکنون پرسش اصلی این است که سهم نهادهای فرهنگی، کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها، مجموعه‌داران و متولیان نشر در نجات این بخش از تاریخ اصفهان چیست؟ گردآوری نسخه‌های پراکنده، تدوین کتاب‌شناسی ناشران قدیمی، ثبت خاطرات فعالان چاپ و نشر و ایجاد آرشیوی جامع از انتشارات اصفهان، اقداماتی است که می‌تواند این گذشته پراکنده را به دانشی قابل اتکا برای نسل‌های آینده تبدیل کند. نباید منتظر ماند تا آخرین نسخه‌ها از دست بروند یا آخرین شاهدان این تاریخ چشم از جهان فروببندند؛ تاریخ نشر اصفهان هنوز ناگفته‌های بسیاری دارد و اگر امروز برای ثبت آن اقدام نشود، فردا ممکن است به‌جای روایت یک تاریخ، تنها از فقدان آن سخن بگوییم.
نظر شما