سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): یکی از ظرفیت‌های استان قم، حوزه کتابخوانی و نشر به ویژه جایگاه ممتاز این استان در انتشار کتاب‌های دینی است. نشر در استان قم دارای تاریخچه‌ای ارزشمند است و این جهان‌شهر تمدنیِ اهل بیت(ع)، حرفهای زیادی در حوزه نشر دینی دارد.
برای ارزیابی وضعیت نشر در قم از گذشته تاکنون به سراغ یکی از پیشکسوتان و پژوهشگران این عرصه و از فعالان با سابقه نشر در قم رفته‌ایم.
حمید خرمی که در حال حاضر ریاست اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان قم را عهده‌دار است، تعداد کل ناشران این استان را که پروانه نشر رسمی دارند، بالغ بر ۱۵۰۰ ناشر اعلام کرد و گفت: از این تعداد حدود ۹۰۰ ناشر فعال و ۳۲۰ ناشر نیز عضو اتحادیه ناشران و کتابفروشان هستند.
این پیشکسوت عرصه نشر در استان قم با اشاره به تاریخچه نشر این استان عنوان کرد: باید بین «چاپ»، «کتابفروشی» و «ناشر» تفکیک قائل شویم؛ چون در قم این سه حوزه در ابتدا در هم تنیده بودند.
وی افزود: قم از اوایل قرن چهاردهم شمسی به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و انتشار کتاب‌های دینی در ایران تبدیل شد و رشد حوزه علمیه قم، به‌ویژه پس از تأسیس حوزه توسط آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۰۱ شمسی، تقاضا برای چاپ و انتشار رساله‌ها، کتاب‌های فقهی، تفسیری و آموزشی را به‌شدت افزایش داد.
ریشه‌های نشر مدرن قم را باید در حوزه علمیه جست‌وجو کرد
رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان قم ادامه داد: در واقع، ریشه‌های نشر مدرن قم را باید در حوزه علمیه، کتاب‌فروشی‌ها، چاپخانه‌ها و مراکز تکثیر آثار حوزوی جست‌وجو کرد.
وی خاطرنشان کرد: پیش از شکل‌گیری صنعت حرفهای نشر کتاب، چاپ مطبوعات در قم آغاز شد؛ بر اساس منابع قم‌شناسی، نشریه «جنوب» در زمستان سال ۱۳۰۲ شمسی از نخستین نشریات مرتبط با قم بوده است؛ البته چاپ آن در تهران انجام می‌شد و در قم توزیع می‌شد.
خرمی اظهار داشت: سپس در سال ۱۳۱۲ شمسی، فضل‌الله عوض‌زاده معروف به «کامکار» دفتر و چاپخانه خود را از اصفهان به قم منتقل و «کامکار» را در قم منتشر کرد که این موضوع از نقاط مهم در تاریخ مطبوعات قم محسوب می‌شود.
اهیمت توسعه حوزه علمیه در چاپ کتاب‌های مذهبی
وی با اشاره به چاپخانه‌ها و نقش آنها در تولد نشر قم عنوان کرد: با توسعه حوزه علمیه، چاپ کتاب‌های مذهبی در قم اهمیت بیشتری پیدا کرد و یکی از نام‌هایی که در تاریخ چاپ قم باید جدی گرفته شود، چاپخانه حکمت است.
این پژوهشگر و پیشکسوت عرصه نشر ادامه داد: اهمیت این چاپخانه فقط در چاپ آثار نیست؛ بعدها دارالتبلیغ اسلامی نیز در مقطعی با چاپخانه حکمت همکاری داشت؛ طبق گزارش منتشر شده درباره تاریخ انتشارات دارالتبلیغ، این مؤسسه ابتدا بخشی از کارهای چاپی خود را با چاپخانه حکمت که متعلق به آقایان برقعی بود انجام می‌داد.
وی درباره دارالتبلیغ به عنوان یکی از نقاط عطف نشر حرفهای قم نیز بیان کرد: یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ نشر قم، تأسیس دارالتبلیغ اسلامی در دهه ۱۳۴۰ است؛ دارالتبلیغ در سال ۱۳۴۴ شمسی به ابتکار آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری تأسیس شد و در ۱۷ مهر همان سال افتتاح شد.
خرمی در این باره ادامه داد: فعالیت آن بعدها از آموزش و تبلیغ فراتر رفت و به تولید، ترجمه، چاپ و انتشار کتاب رسید؛ همچنین در ادامه، «انتشارات دارالتبلیغ اسلامی» شکل گرفت و آثار شماری از استادان و فضلای حوزه منتشر شد و به دلیل افزایش حجم فعالیت‌های چاپی، این مجموعه به سمت ایجاد چاپخانه و صحافی اختصاصی رفت.
دارالتبلیغ یکی از نخستین نمونه‌های نشر سازمان‌یافته در قم
خرمی همچنین عنوان کرد: از همین رو، دارالتبلیغ را می‌توان یکی از نخستین نمونه‌های نشر سازمان‌یافته و نهادی در قم دانست؛ لذا نمی‌توان گفت «اولین ناشر قم» بوده است؛ زیرا در دهه‌های نخست، بسیاری از کتاب‌ها با نام مؤلف، چاپخانه، مدرسه، دفتر مرجع یا کتابفروشی منتشر می‌شدند و مفهوم «ناشر دارای پروانه» مانند امروز وجود نداشت.
وی با بیان یک خط زمانی ساده برای تاریخ نشر قم گفت: پیش از سال ۱۳۰۰ کتاب‌ها عمدتاً نسخه خطی یا چاپ‌شده در خارج قم بودند، در سال ۱۳۰۲ شمسی، انتشار و توزیع نخستین نشریات مرتبط با قم شکل گرفت و در سال ۱۳۱۲ شمسی نیز انتقال چاپخانه و دفتر نشر «کامکار» به قم انجام شده است.
وی توضیح داد: در دهه ۱۳۰۰ و ۱۳۱۰ رشد تدریجی چاپ و مطبوعات همزمان با توسعه حوزه صورت گرفته و در دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ نیز افزایش چاپ آثار حوزوی و شکل‌گیری شبکه چاپ و کتابفروشی اتفاق افتاده و در دهه ۱۳۴۰ نیز شاهد گسترش نشر سازمان‌یافته مذهبی هستیم.
این پژوهشگر عرصه نشر عنوان کرد: در سال ۱۳۴۴ شمسی تأسیس دارالتبلیغ اسلامی در قم شکل گرفته و اواخر دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نیز شکل‌گیری و توسعه انتشارات و چاپخانه دارالتبلیغ انجام شده؛ پس از انقلاب نیز رشد چشمگیر مؤسسات انتشاراتی حوزوی و فرهنگی صورت گرفته است.
آنچه از مرور تاریخ نشر در قم برمی‌آید، نشان می‌دهد که این استان از نخستین سال‌های شکل‌گیری حوزه علمیه، پیوندی عمیق با تولید و انتشار آثار مکتوب دینی داشته است؛ پیوندی که به‌تدریج از فعالیت‌های پراکنده چاپخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها به شکل‌گیری مؤسسات انتشاراتی و شبکه‌ای گسترده از ناشران انجامید. امروز نیز قم با برخورداری از بیش از هزار و ۵۰۰ ناشر دارای پروانه نشر، همچنان یکی از قطب‌های مهم نشر دینی کشور به شمار می‌رود؛ ظرفیتی ارزشمند که صیانت از پیشینه تاریخی و تقویت زیرساخت‌های آن می‌تواند جایگاه این استان را در آینده صنعت نشر ایران بیش از پیش تثبیت کند.
نظر شما