سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نگاهی به آثار پُرفروش و کلیک‌خور فروشگاه‌های برخط کتاب، نشان می‌دهد که بازار کتاب‌های خودیاری و توسعه فردی در ایران طی سال‌های اخیر، همچون اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ همچنان متکی بر ترجمه آثار شناخته‌شده خارجی است. تجدید چاپ‌ها، انتشار ترجمه‌های متعدد از یک عنوان و تولید نسخه‌های خلاصه و صوتی، از ویژگی‌های قابل توجه این بخش از بازار نشر به شمار می‌رود.
شناخته‌شدن اثر در بازار جهانی و کاربردی‌بودن آن برای مخاطب ایرانی، از جمله معیارهای انتخاب آثار ترجمه‌ای در دهه ۷۰ بود و نام نویسندگان خارجی مختلفی نیز در این دوره مطرح بود، موضوعی می‌توان گفت که این الگو در سال‌های اخیر نیز ادامه یافته است؛ با این تفاوت که شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های فروش کتاب و تولید محتوای صوتی، سرعت معرفی و گردش این آثار را افزایش داده‌اند.
کتاب‌های حوزه «موفقیت»، «خودیاری» و «توسعه فردی» در بازار فروش کتاب چاپی و به‌ویژه بازار کتاب دیجیتال و صوتی، مخاطبان قابل توجهی دارند، حتی در سال‌های اخیر نیز پای خلاصه‌سازی این کتاب‌ها به فضای مجازی هم رسیده است و بسیاری از بلاگرها هر روز بخش‌هایی از این کتاب‌ها را برای مخاطبان خود روایت می‌کنند.
اما کتاب‌های خودیاری را نمی‌توان صرفاً با تعداد عناوین منتشرشده سنجید؛ چراکه ویژگی این بازار، ماندگاری برخی آثار و تکرار انتشار آن‌هاست؛ یک عنوان موفق ممکن است سال‌ها پس از انتشار نخست، همچنان در فهرست فروش ناشران و پلتفرم‌های دیجیتال باقی بماند.
اما مرز میان کتاب خودیاری، روانشناسی عمومی، موفقیت، سبک زندگی و توسعه فردی در بازار ایران چندان روشن نیست، در دسته‌بندی کتاب‌های پُرفروش برخی پلتفرم‌های عرضه کتاب، در بخش کتاب‌های الکترونیک می‌توان ردپای کتاب‌های خودیاری را مشاهده کرد، به‌عنوان مثال در طاقچه، آثاری مثل «ذهن‌های پراکنده»، «معجزه شکرگزاری»، «هنر زندگی کردن» یا «عادت‌های اتمی».
در بخش کتاب صوتی نیز آثار این حوزه را می‌توان مشاهده کرد، مانند «قدرت سکوت»، «اجازه نده هر چیزی روی تو تاثیر بگذارد»، «ازدواج بدون شکست»، «تکنیک‌های تسلط بر ذهن» و «روانشناسی تاریک»، آثاری که از جمله کتاب‌های پُرفروش پلتفرم‌ها هستند و گهگاهی می‌توان نسخه چاپی آنها را در مترو یا اتوبوس در دستان مخاطبان مشاهده کرد.
یک عنوان، چند ترجمه و چند ناشر
الگوی کتاب پُرفروش برای ناشران و حرکت آنها به سمت این آثار، بارها و بارها در بازار ایران تکرار شده است؛ با موفقیت یک یا چند کتاب خودیاری در بازار، ناشران مختلف به سراغ آن می‌روند و در مدت زمان کوتاهی، آثار با ترجمه‌های مختلف بر ویترین کتابفروشیها می‌نشیند، حتی در بازه زمانی کوتاهی، قالب‌های صوتی و الکترونیک کتاب‌ها نیز بر صفحه پلتفرم‌های کتاب دیجیتال می‌نشینند.
بازار کتاب‌های خودیاری در سال‌های اخیر با گسترش شبکه‌های اجتماعی و افزایش تمایل افراد به توسعه فردی، با رشد قابل توجهی مواجه شده است، این آثار که با هدف کمک به افراد برای بهبود کیفیت زندگی، تقویت اعتمادبه‌نفس، مدیریت روابط و حل مسائل فردی منتشر می‌شوند، بخش قابل توجهی از ویترین کتابفروشیها را به خود اختصاص داده‌اند. با این حال، افزایش تعداد آثار منتشرشده در این حوزه، پرسش‌هایی را درباره کیفیت محتوایی، اعتبار علمی و شیوه ترجمه و تألیف آنها مطرح کرده است.
اسکی کپی‌کاران
مصطفی قوانلو قاجار، مدیر نشر شمعدونی، در گفت‌وگو با ایبنا، با اشاره به افزایش تولید و انتشار کتاب در حوزه خودیاری طی سال‌های اخیر، گسترش شبکه‌های اجتماعی و تغییر نیازهای جامعه را از عوامل مؤثر در رشد این حوزه دانست و گفت: بخشی از این افزایش را می‌توان ناشی از نیاز جامعه به استقلال فردی و خوداتکایی دانست. افراد در مسائل مختلف زندگی تلاش می‌کنند توانایی مدیریت شرایط و اتکا به خود را افزایش دهند و برای رسیدن به این هدف، به منابعی ازجمله کتاب‌های روانشناسی و خودیاری مراجعه می‌کنند.
وی با بیان اینکه نمی‌توان ارزیابی یکسانی درباره همه کتاب‌های خودیاری موجود در بازار ارائه داد، اظهار کرد: بررسی کیفیت هر کتاب مستلزم شناخت شرایط تألیف، ترجمه و انتشار آن است. در بازار کتاب ایران هم آثار ارزشمند با ترجمه‌های مناسب وجود دارد که می‌توانند به مخاطبان کمک کنند و هم کتاب‌هایی منتشر می‌شوند که از نظر محتوا یا کیفیت ترجمه در سطح مطلوبی قرار ندارند.
یکی از موضوعات قابل توجه در بازار کتاب‌های خودیاری، تنوع افرادی است که در سال‌های اخیر به حوزه تألیف و ترجمه این آثار وارد شده‌اند، اگرچه حضور نویسندگان با تجربه‌های متنوع می‌تواند به گسترش موضوعات و افزایش جذابیت این کتاب‌ها کمک کند، اما در مقابل، مسئله تخصص، اعتبار علمی و صلاحیت حرفه‌ای پدیدآورندگان نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
قوانلو قاجار با اشاره به تغییرات تولید کتاب‌های خودیاری در ایران و جهان بیان کرد: امروزه نوشتن کتاب در این حوزه صرفاً به روان‌شناسان و روان‌پزشکان محدود نیست، بلاگرها، روزنامه‌نگاران و افرادی که در حوزه‌های مختلف صاحب تجربه یا دارای مخاطبان قابل توجهی در شبکه‌های اجتماعی هستند نیز به انتشار کتاب اقدام می‌کنند. بنابراین نمی‌توان به‌صورت مطلق تمام آثار این حوزه را ارزشمند یا بی‌کیفیت دانست و باید هر کتاب را به‌صورت مستقل بررسی کرد.
وی ادامه داد: یکی از آسیب‌هایی که در این حوزه مشاهده می‌شود، بازنشر آثار موفق با عناوین مترجمان مختلف و گاه با تغییراتی در محتواست. در مواردی کتابی که ترجمه مناسبی داشته و مورد استقبال مخاطبان قرار گرفته است، با نام مترجمی دیگر و با تغییرات جزئی در محتوا منتشر می‌شود؛ اتفاقی که می‌توان آن را نوعی کتابسازی دانست.
ورود بلاگرها به عرصه ترجمه و تألیف؛ فرصتی همراه با ابهام
شهرت در شبکه‌های اجتماعی طی سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای مؤثر در بازاریابی کتاب تبدیل شده است؛ برخی چهره‌های شناخته‌شده فضای مجازی با اتکا به تعداد دنبال‌کنندگان خود وارد بازار نشر شده‌اند و آثار مختلفی را با نام خود منتشر می‌کنند. این روند در کنار ظرفیت‌های تبلیغاتی، پرسش‌هایی را درباره میزان مشارکت واقعی این افراد در فرایند ترجمه و تألیف آثار ایجاد کرده است.
مدیر نشر شمعدانی با انتقاد از برخی فعالیت‌های غیرحرفه‌ای در زمینه ترجمه کتاب گفت: در سال‌های اخیر شاهد ورود افرادی به عرصه ترجمه بوده‌ایم که پیش از این بیشتر به‌عنوان بلاگر و چهره شناخته‌شده در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کرده‌اند.، البته مسئله این است که مشخص نیست در همه این موارد، خود این افراد واقعاً ترجمه کتاب را انجام داده‌اند و برای آن وقت گذاشته‌اند یا اثر توسط فرد دیگری ترجمه شده و صرفاً نام فرد شناخته‌شده روی جلد قرار گرفته است.
وی افزود: برخی افراد نیز با مطالعه چند کتاب و استخراج بخش‌هایی از مطالب آنها، محتوای تازه‌ای تولید می‌کنند و آن را به نام خود منتشر می‌کنند، در حوزه تألیف هم نمونه‌هایی از این دست وجود دارد که با استفاده از ظرفیت تبلیغاتی شبکه‌های اجتماعی و شهرت افراد، برای فروش بیشتر آثار تلاش می‌شود.
در شرایطی که تعداد کتاب‌های منتشرشده در حوزه خودیاری افزایش یافته و تبلیغات گسترده در فضای مجازی انتخاب را برای مخاطبان دشوار کرده است، برخورداری از سواد رسانه‌ای و توانایی تشخیص آثار معتبر اهمیت زیادی دارد، مخاطبان برای انتخاب یک کتاب مناسب نباید صرفاً به میزان فروش، شهرت نویسنده یا تبلیغات ناشر توجه کنند، بلکه لازم است مجموعه‌ای از معیارهای محتوایی و حرفه‌ای را در نظر بگیرند.
قوانلو قاجار درباره معیارهای انتخاب کتاب خودیاری مناسب از سوی مخاطبان توضیح داد: مخاطب پیش از خرید باید درباره نویسنده کتاب تحقیق کند و سوابق علمی، حرفه‌ای و تجربی او را مورد بررسی قرار دهد، اگر نویسنده در حوزه روانشناسی یا روان‌پزشکی فعالیت می‌کند، بهتر است درباره تخصص و سابقه کاری او اطلاعات کسب کند. همچنین باید به اعتبار مترجم و ناشر توجه داشته باشد و بررسی کند که آیا کتاب صرفاً به دلیل شهرت یک فرد منتشر شده یا پشتوانه علمی و محتوایی قابل قبولی دارد.
وی یکی دیگر از معیارهای مهم ارزیابی این آثار را وجود تمرین‌های کاربردی دانست و گفت: مهم‌ترین ویژگی یک کتاب خودیاری مناسب این است که صرفاً به ارائه توصیه‌های کلی اکتفا نکند، بلکه تمرین‌های مشخص و منظمی در اختیار مخاطب قرار دهد. کتابی که فقط به مخاطب می‌گوید چه کاری انجام دهد یا از چه کاری پرهیز کند، اما راهکار عملی و تمرین مشخصی ارائه نمی‌دهد، نمی‌تواند به‌تنهایی اثربخشی قابل توجهی داشته باشد.
وی ادامه داد: کتابی که نویسنده آن در مقدمه توضیح می‌دهد قرار نیست با خواندن این اثر معجزه‌ای اتفاق بیفتد و تغییرات نیازمند تمرین مستمر و صرف زمان هستند، معمولاً نگاه واقع‌بینانه‌تری به موضوع خودیاری دارد. تغییرات فردی یک‌شبه اتفاق نمی‌افتند و مخاطب باید برای رسیدن به نتیجه، تمرین‌های ارائه‌شده را به‌طور منظم دنبال کند.
مدیر نشر شمعدونی با انتقاد از شیوه‌های تبلیغاتی اغراق‌آمیز در شبکه‌های اجتماعی اظهار کرد: تبلیغاتی از قبیل اینکه «اگر این کتاب را نخوانده‌اید، نیمی از عمرتان بر فنا رفته است» یا «با خواندن این کتاب زندگی‌تان متحول می‌شود»، نمی‌توانند معیار مناسبی برای انتخاب کتاب باشند. چنین وعده‌هایی باید با تردید بررسی شوند؛ چراکه کتاب‌های خودیاری قرار نیست با یک‌بار مطالعه، زندگی افراد را به‌طور کامل تغییر دهند.
کپی‌برداری از آثار پرفروش؛ آسیبی جدی به صنعت نشر
در کنار چالش‌های مربوط به کیفیت ترجمه و تألیف، مسئله کپی‌برداری از آثار موفق و انتشار نسخه‌های مشابه نیز از دیگر مشکلات بازار نشر به شمار می‌رود، این موضوع علاوه بر ایجاد رقابت ناسالم میان ناشران، می‌تواند حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان و ناشرانی را که برای تولید یک اثر سرمایه‌گذاری کرده‌اند، تحت تأثیر قرار دهد، در برخی موارد حتی طراحی جلد و هویت بصری کتاب‌های موفق نیز از سوی ناشران دیگر مورد تقلید قرار می‌گیرد.
در این زمینه قوانلو قاجار با اشاره به کپی‌برداری از برخی آثار پُرفروش نشر شمعدونی، ازجمله کتاب «جرأت داشته باش»، گفت: این اتفاق تنها مختص کتاب‌های خودیاری نیست و در حوزه‌های مختلف نشر، از ادبیات گرفته تا روانشناسی، شاهد چنین مواردی هستیم، برخی ناشران که به ناشران «حاضری‌خور» معروف شده‌اند، آثار پُرفروش بازار را شناسایی می‌کنند و با تهیه ترجمه‌ای دیگر و دریافت مجوز با نامی متفاوت، همان اثر را وارد بازار می‌کنند؛ درحالی که کیفیت ترجمه و حتی هویت مترجم در این موارد محل سؤال است.
وی افزود: گاهی این کپی‌برداری حتی به طراحی جلد نیز می‌رسد؛ برای نمونه، برای یکی از کتاب‌های نشر شمعدونی طرح جلد اختصاصی طراحی کرده‌ایم، اما ناشری دیگر همان طرح را با تغییرات جزئی، مانند تغییر رنگ، استفاده کرد. این رفتارهای غیرحرفه‌ای، آسیب جدی به ناشر اصلی وارد می‌کند.
مدیر نشر شمعدونی با بیان اینکه انتشار نسخه‌های مشابه با قیمت کمتر می‌تواند سهم ناشر اصلی از بازار را کاهش دهد، گفت: وقتی کتابی با حجم حدود ۳۵۰ صفحه منتشر می‌شود و ناشری دیگر همان اثر را با کیفیت ضعیف و تخفیف‌های نامتعارف عرضه می‌کند، طبیعتاً به ناشری که برای تولید و عرضه نسخه اصلی هزینه کرده است، آسیب می‌رسد.
وی ادامه داد: بخشی از مخاطبان، به‌ویژه افرادی که از طریق دستفروشان، مترو یا شبکه‌های اجتماعی با این کتاب‌ها مواجه می‌شوند، ممکن است به‌راحتی متوجه تفاوت نسخه اصلی و نسخه‌های کپی‌شده نشوند. آنها گاهی پس از خرید و مطالعه کتاب، تازه متوجه کیفیت ضعیف ترجمه، چاپ یا صحافی می‌شوند؛ اما در آن زمان دیگر هزینه خرید را پرداخت کرده‌اند.
ضرورت برخورد جدی با تخلفات نشر
تداوم انتشار نسخه‌های کپی‌شده و مشابه از آثار پُرفروش، ضرورت بازنگری در شیوه‌های نظارت بر بازار کتاب را بیش از پیش آشکار می‌کند. از یک سو، ناشران برای تولید آثار باکیفیت ناگزیر از صرف هزینه برای ترجمه، ویرایش، طراحی و چاپ هستند و از سوی دیگر، انتشار نسخه‌های مشابه با کیفیت ضعیف می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید حرفه‌ای کتاب را کاهش دهد. این مسئله در نهایت به زیان مخاطبان و کل صنعت نشر خواهد بود.
قوانلو قاجار، با اشاره به سابقه طولانی انتشار نسخه‌های افست و کپی‌شده در بازار کتاب، بر ضرورت نظارت جدی‌تر نهادهای مسئول تأکید کرد و گفت: سال‌هاست درباره این مسئله صحبت می‌شود، اما برخورد مؤثر و مستمری را شاهد نبودیم؛ به نظر من وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید در این زمینه نقش جدی‌تری ایفا کند و سازوکار مشخصی برای جلوگیری از این تخلفات در نظر بگیرد.
وی افزود: باید ضوابطی وجود داشته باشد که از انتشار نسخه‌های مشابه و کپی‌شده از آثار موفق، بدون رعایت حقوق ناشر و پدیدآورندگان اصلی، جلوگیری کند. ناشرانی که به این شیوه فعالیت می‌کنند، اگرچه تعدادشان محدود است، اما به دلیل فروش قابل توجه آثار مشابه، می‌توانند آسیب زیادی به ناشران حرفه‌ای وارد کنند.
مدیر نشر شمعدونی همچنین با اشاره به تأثیر این مسئله بر آمار رسمی نشر اظهار کرد: بخشی از این کتاب‌ها از مسیرهای غیررسمی وارد بازار می‌شوند و در آمار اعلام وصول و اطلاعات رسمی نشر نیز انعکاس درستی ندارند؛ بنابراین این موضوع علاوه بر آسیب اقتصادی به ناشران، آمار و ارزیابی واقعی بازار کتاب را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. به‌نظرم ضروری است وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با نظارت دقیق‌تر، از حقوق ناشران و پدیدآورندگان حمایت کند و مانع فعالیت ناشرانی شود که با کپی‌برداری از آثار دیگران، به فضای حرفه‌ای نشر آسیب می‌زنند.
با نگاهی به وضعیت کنونی نشر ایران می‌توان گفت که بازار کتاب‌های خودیاری در ایران، بازاری مخاطب‌محور، عمدتاً متکی بر آثار ترجمه‌ای و به‌شدت متأثر از قالب‌های دیجیتال و صوتی توصیف کرد؛ البته بدون آنکه بتوان براساس داده‌های عمومی موجود، سهم دقیق این حوزه از کل بازار نشر را اعلام کرد. اگرچه صنعت نشر ایران طی سال‌های اخیر به دلایل مختلف با کاهش تعداد عناوین مواجه بوده، اما تولید و تجدیدچاپ کتاب همچنان ادامه دارد، در همین بازار، خودیاری و موفقیت، به کمک پلتفرم‌های دیجیتال همچنان در معرض دید مخاطبان قرار دارند و برخی عناوین سال‌ها پس از ورود به بازار، با ترجمه‌ها و قالب‌های جدید بازتولید می‌شوند.
اما پرسش اصلی برای آینده این بازار نه صرفاً چند کتاب خودیاری منتشر می‌شود؛ بلکه این است که چه میزان از تولیدات این حوزه حاصل تولید محتوای تألیفی متناسب با مسائل جامعه ایران است و چه میزان به بازتولید آثار موفق بازار جهانی اختصاص دارد.
نظر شما