سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): فرهنگ ایران آغشته به آئینها و مناسک مختلفی است که گاه به مناسبتهای ملی برگزار میشود و گاه به مناسبهای مذهبی. این فرهنگ از هر دو بخش بهره برده و بر دو وجه ایرانی اسلامی همواره استوار بوده است. از قضا بخشهای مختلفی از این دو حوزه به هم سرایت کرده و در یک همآمیختگی فرهنگی آئینها و مراسم در طول تاریخ ادامه داشته است.
از جمله این مناسبتها ایام محرم و صفر است که به خاطر ارادت مردم ایران به اهلبیت(ع) رنگ و بوی خاصی به خود گرفته است و این رنگ و بو در تعامل با خرده فرهنگهای جغرافیای وسیع ایران طعم بومی خود را حفط کرده است.
این تنوع گسترده فرهنگ در جای جای ایران در آیینهای عزاداری نمود پیدا کرده است و سوگواری کهن ایرانی که در شاهنامه به آن اشاره شده است در مراسم عاشورا متجلی میشود. دسته های عزاداری نیز سابقه چندصدساله در ایران و قم دارند، ازجمله دسته عزاداری «چهل اختران» در ماه محرم که بنا بر تاریخ شفاهی قدمتی ۴۰۰ ساله دارد اما از آنجایی که سند مکتوبی از قدمت آن در دسترس نیست ممکنه سابقه بیشتری نیز داشته باشد.
محسن محسنی پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم و عضو بنیاد قمپژوهی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم، درباره جایگاه آئینها و مناسک عزاداری در حفظ سنتهای دینی و مذهبی گفت: یکی از سنتهای ماندگار مردم ایران و به ویژه قم، برپایی آئینهای عزاداری و سوگواری در ایام محرم و صفر برای سیدالشهداست.
این قمپژوه افزود: بسیاری از آیینهای قدیمی عزاداری قمیها در ماه محرم، ریشه در فرهنگ شیعی، دینی و سنتهای کهن و ماندگار دارد.
وی تصریح کرد: برخی از این آئینهای سوگواری و عزاداری که میراثی ماندگار و ارزشمند از گذشته است به ثبت ملی رسیده و همچنان نیز در میان مردم جریان دارد و در برخی از تالیفات، آثار، مقالات و ادبیات آئینی از این مراسم یاد شده است.
محسنی بیان کرد: یکی از این آئینها که با فرهنگ مردم گره خورده توزیع نذر و اطعام سوگواران در مراسم و عزاداریهای سیدالشهداست که همچون گستره این سرزمین، قدمتی طولانی در میان محبان سیدالشهدا در ایام تاسوعا و عاشورای حسینی دارد.
وی با اشاره به برخی از آئینها و مراسم در توزیع نذری عنوان کرد: نذری و اطعام سوگواران به غیر از ابعاد شیعی و دینی و مذهبی دارای بعد اجتماعی در مشارکت و همبستگی و حتی اطعام نیازمندان است و در قالب سفرههای نذری و طبخ غذا و توزیع انواع خوراکیها انجام میشود.
این پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم یادآور شد: در این ایام سفرههای نذری با نامهای مقدسی چون حضرت ابوالفضل(ع)، سفره امالبنین، سفره علیاصغر(ع) و سفره حضرت رقیه و حضرت قاسم گره خورده و با توسل در فرهنگ دینی ارتباط دارد.
وی اضافه کرد: در ایام محرم و صفر در قم همچون آداب و رسوم سوگواری در کشور، خانوادهها احترام خاصی به ساحت سید الشهدا قائل بودند و حتی باب بود در طول دو ماه عزاداری، تخمه نخورند و پوست تخمه را با دهان پرتاب نکنند و این را بیاحترامی به عزاداری میدانستند؛ زنها در این ایام آرایش نمیکردند و به احترام امام حسین(ع)، از گذاشتن حنا به دست و پاهای خود اجتناب میکردند.
محسنی تصریح کرد: کودکان نیز سهم مهمی در برگزاری مراسم داشتند. در دوران کودکی به یاد دارم که دستهجاتی را به راه میانداخیتم و با این دستهجات کودکانه در محل، پرچم را میچرخانیدیم و به در منازل میرفتیم و صاحبخانه نیز به کودکان پول اهدا میکرد و کودکان با دم خود، چاوشخوانی و قدردانی میکردند.
وی در ادامه پیرامون دیگر رسوم قم در برگزاری آئین عزاداری سیدالشهدا عنوان کرد: این رسوم، ارادت به سالار شهیدان و حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) بود و قرنها در همه نقاط ایران از جمله قم برگزار میشد.
این پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم بیان کرد: در فرهنگ ما هر خانه یک حسینیه در این ایام است و تکایا و مساجد و حسینیهها نیز با برپایی آیینهای سنتی همراه با اجتماع عظیم این ایام را گرامی میدارند.
وی برپایی دسته «چهل اختران» قم با قدمتی طولانی را یکی از این آئینها برشمرد و افزود: دسته «چهل اختران» در روز عاشورا از بارگاهی که به «چهل اختران» شهرت دارد و در خیابان آذر که از بافت تاریخی شهر قم به شمار میرود و همچنین از مرقد مطهر پسر امام جواد علیهالسلام که به امامزاده موسی مبرقع معروف است حرکت خود را شروع میکند.
محسنی تصریح کرد: این دسته تا حرم کریمه اهلبیت (س) ادامه مییابد که یک شب قبل از محرم با چاوشیخوانی به سمت حرم رفته و آغاز ماه محرم را اطلاع میدهند و به عمه سادات تسلیت میگویند؛ این دسته عزاداری، بزرگترین دسته قدیمی کشور به شمار میرود.
وی ادامه داد: از دیگر دستههای قدیمی در استان قم، هیئت چهارمردان با قدمتی چند صد ساله است؛ ضمن اینکه به دلیل حضور ملیتهای مختلف در قم، آئینهایی همچون آیین مشعل گردانی، مشق شمشیر نجفیها، حجله گردانی قاسم و چل چراغهای حسینیه کربلاییها نیز برپا میشود.
این پژوهشگر مردمشناسی تاکید کرد: از تأثیرگذارترین برنامههای محرم قم، حرکت کاروان نمادین اسرای کربلا در شام غریبان و آئین خیمهسوزان در بازآفرینی یکی از تلخترین صحنههای تاریخ، برپایی عزاداری در تکایای قدیمی، روضههای خانگی، چاووشیخوانی و تعزیه و طبل زنی است که هر یک گنجینهای برای زنده نگه داشتن عاشورا و سوگواری برای سید الشهدا به شمار میرود.
محسنی گفت: عزاداری محرم با فرهنگها و آداب و رسوم مناطق مختلف کشور آمیخته شده و نوحهخوانی، آیین نخلگردانی در روز عاشورا و رسم علمبندان از جمله این آئینهاست.
نظر شما