به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم، هر خواننده قرآن دیر یا زود با آیاتی روبهرو میشود که فهم آنها آسان نیست. آیاتی که در نگاه نخست، تصویری جسمانی از خداوند ارائه میکنند، یا روایاتی که ظاهر آنها با اصول قطعی عقل و باورهای دینی ناسازگار به نظر میرسد. در چنین مواردی، مفسران در طول تاریخ اسلام غالباً به «تأویل» روی آوردهاند؛ روشی برای عبور از ظاهر لفظ و دستیابی به معنایی عمیقتر و سازگارتر با مبانی دین. اما پرسش اساسی اینجاست: مرز میان تأویل معتبر و تفسیر به رأی کجاست؟ چه ضوابطی وجود دارد که مانع تبدیل تأویل به برداشتی سلیقهای و بیضابطه شود؟
کتاب «تأویل در روایتهای تفسیری» نوشته محمد مرادی به همین مسئله بنیادین میپردازد؛ مسئلهای که قرنها در قلب مباحث علوم قرآنی، حدیث و تفسیر قرار داشته است. این اثر حاصل سالها پژوهش و تأمل نویسنده در حوزه تأویل و روایتهای تفسیری است. کتاب میکوشد با رجوع به میراث روایی اسلام، تصویری روشن از مفهوم تأویل، جایگاه آن در سنت تفسیری و معیارهای اعتبار آن ارائه دهد.
نویسنده در فصل نخست با بررسی معناشناسی تأویل، خواننده را با تاریخ و تحولات این مفهوم در میراث اسلامی آشنا میکند. این بخش نشان میدهد که تأویل در طول تاریخ اندیشه اسلامی صرفاً یک ابزار تفسیری نبوده، بلکه یکی از کلیدیترین مفاهیم در فهم متون دینی به شمار میرفته است.
فصل دوم به منابع و ساختار روایتهای تفسیری و جایگاه تأویل در آنها اختصاص دارد. در این بخش، ارزش و اهمیت تأویل، مراتب مختلف آن و گستره کاربردش در سنت روایی مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده نشان میدهد که تأویل در میراث اسلامی پدیدهای حاشیهای نبوده، بلکه بخشی مهم از فرآیند فهم متون مقدس را تشکیل داده است.
یکی از مهمترین بخشهای کتاب، فصل سوم است که به گونهشناسی تأویل میپردازد. در این فصل، انواع مختلف تأویل در روایتهای تفسیری طبقهبندی و تحلیل شدهاند و خواننده با تنوع رویکردهای تأویلی در میراث اسلامی آشنا میشود. با این حال، شاید مهمترین پرسش کتاب در فصل پایانی مطرح شود؛ اینکه چه معیارهایی میتوانند تأویل صحیح را از تفسیر به رأی جدا کنند؟
نویسنده در این بخش به بررسی ضرورت تأویل، شرایط اعتبار آن و ملاکهای تشخیص تأویل درست میپردازد و میکوشد چارچوبی علمی برای ارزیابی برداشتهای تأویلی ارائه دهد. اهمیت این پژوهش تنها در پرداختن به یک موضوع تخصصی نیست. مسئله تأویل در واقع به پرسشی گستردهتر درباره نسبت عقل، متن و فهم دینی بازمیگردد. هر جا که ظاهر یک متن دینی با مبانی قطعی عقل یا دیگر آموزههای دینی در تعارض قرار گیرد، بحث تأویل دوباره اهمیت پیدا میکند. از این رو، شناخت مبانی و ضوابط تأویل برای هر پژوهشگر علوم اسلامی ضرورتی اجتنابناپذیر است.
کتاب «تأویل در روایتهای تفسیری» در ۴۸۰ صفحه با قیمت ۸۷۰ هزار تومان از سوی انتشارات «کتاب طه» منتشر شده و میتواند برای پژوهشگران علوم قرآن و حدیث، دانشجویان الهیات و همه کسانی که به روششناسی فهم متون دینی علاقهمندند، اثری ارزشمند و تأملبرانگیز باشد. این کتاب در نهایت خواننده را با پرسشی بنیادین روبهرو میکند: اگر ناگزیر از تأویل برخی متون هستیم، چه چیزی تضمین میکند که تأویل ما کشف معنای متن باشد و نه تحمیل معنای دلخواه بر آن؟ پاسخ به این پرسش، همان مسئلهای است که این اثر در سراسر صفحات خود به دنبال آن است.
نظر شما